Тіршіліктің тұмасы

1993 жылы Қызылордада Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың бас­тамасымен Орталық Азия республикалары президенттері мен Ресей үкіметінің басшылығы бірінші Қызылорда конференциясында бас қосып, Арал теңізінің тағдыры жайында келелі кеңес өткізді. Біріккен Ұлттар Ұйымы мен Дүниежүзілік банкке арнайы хат жолданды. Нәтижесінде Арал проблемасы әлемдік дәрежеге көтерілді, Халықаралық Аралды құтқару қоры құрылды.

29.03.2017 177

Аралдың апат аймағы тұрғындарын әлеуметтік қорғау мақсатында арнайы заң қабылданды. Осы заң­ның шапағатымен Қызыл­орда халқына жылына он миллиард теңгеге жуық қосымша пайда түсіп отыр.

Біздер, суармалы егін­шілікпен айналысатын Сыр бойының халқы, «су – өмір» дейміз. Бұл – шынайы шындық, айнадай ақиқат. Кім судың зәрулігін, зардабын, қайғы-қасі­ретін көп шексе, оның қадір-қасиетін, қажеттігін, құндылығын терең түсінері сөзсіз.

Иә, сусыз өмір жоқ. Жер планетасы­ның – 75, адам ағзасының 80 пайызы судан тұрады. Әлемдегі ұлан-ғайыр судың тек 1-2 пайызы ғана ішуге жарайтын тұщы су, ал оның 20 пайызы бір ғана Байкал көліне шоғырланған.

Түптің-түбінде бүкіл адамзат су тап­шылығын көретін түрі бар. Біріккен Ұлттар Ұйымының мәліметіне қара­­ған­да, қазірдің өзінде әлемде 2 мил­лиард адамға таза су жетпей отыр. Дүние жүзінде ХХ ғасырда халық саны үш есе өсті, ал су пайдалану жеті есе өсті. Ха­лық өседі, ал су көбеймейді.

ХХІ ғасырда су проблемасы ғалам­дық проблемалардың алғашқы орын­дарының біріне шықты. Біріккен Ұлттар Ұйымы 2003 жылды ауыз су жылы деп жариялаған болатын. Су қазір ең қажет, ең құнды, ең қымбат стратегиялық тауарға айналды.

Мұнай – ақша, су – өмір. Су мұнай­дан да қымбат болады. Адамзат тарихында жер үшін, билік үшін, байлық үшін, мұнай үшін 1500 ірілі-ұсақты со­ғыстар болған болса, келешекте су үшін де қақтығыстар болу қаупі жоғары.

Дүние жүзінде 200-ден астам өзен­дер жүйесі ұлттық шекараларды басып өтсе, 13 ең ірі деген өзендер мен көлдер 100 елдің ғана аумағында орналасқан.

Мұхиттан жырақта, Еуразия құрлы­ғы­н­ың бел ортасында өмір кешіп жатқан қазақ жұрты үшін су мәселесін аса маңызды, өміршең, тағдырлы мәсе­ле деп айтуға болады. Елімізде 39 мың өзен мен су арнасы, 48 мыңдай көл бар. Бұл сырт көзге көп сияқты көрінеді, шын­дап келгенде аз. Мамандардың есебі­не қарағанда, кейінгі елу жылдың бе­дерінде Қазақстандағы су ресурстары 15-20 мил­лиард текше метрге аза­йыпты. Қазақ­стан­дағы барлық судың 44 пайызы басқа мем­л­екеттерден келе­ді. Олар: Қытай, Ресей, Қырғызстан, Өзбекстан, Тәжікстан.

Батыс Қазақстан облысындағы табиғи су қорының 80 пайызы Ресейге тәуел­ді. Жайық өз бастауын Баш­құртс­тан­нан алады. Шаған мен Деркөл­дің бастауы Орынборда жатыр. Қараөзек пен Сарыөзек Саратов облысынан арна тартады. Олардың бойында жаңадан су қоймалары салынуда.

Су проблемасының асқына түсуіне тікелей әсер етіп отырған негізгі жағдай – Орталық Азия халқының 1960 жылғы 14 миллион адамнан қазір 50 миллион адамға жетуі. Осының салдарынан ауыз суға деген сұраныс жылына 60 текше шақырымнан 120 текше шақырымға дейін өсіп отыр. Қазір Орталық Азияда бір тұрғынға есептегенде жылына 2600 текше метрден су келеді. Егер осы көр­сет­кіш Мысырда – 1200 текше метр, Суданда – 1160, Қытай, Сирия, Из­раиль­де шамамен 450 текше метр екен­дігін ескерсек, бұл жаман көрсеткіш емес.

Кеңес Одағының ыдырауына байланысты Орталық Азия өңірінде су проблемасы бұрынғыдан да асқына түсті. Себебі, Кеңес Одағы қалып­тас­тырған суды өңірлік реттеу жүйесі жойылды. Ал жаңа жүйе тәуелсіз, туыстас мемлекеттер арасында әлі қалып­тас­қан жоқ.

Біздегі ең үлкен кемшілік – елдің суды ысыраппен пайдаланатындығы. Мысалы, Өзбекстанда су ресурстарының 90 пайызы егіншілікке жұмсалғанмен, оның 40 пайызы ғана өсімдікке жетіп, 60 пайызы босқа шығын болады. Бізде де судың ысырабы осы дәрежеде.

Қырғызстан суға бай елдердің қа­тарына қосылғанымен, оның басым бөлігін қыс айларында электр қуатын өн­діру мақсатында жұмсайтындықтан, көп су босқа кеткенімен қоймай, Қазақ­стан­ның оңтүстігіне су басу қаупін төндіреді.

Қазақстанның су жағдайына үлкен ықпал ететін елдердің бірі – Қытай. Дүние жүзінде су ресурстарының көлемі жағынан бесінші орын алғанымен, бұл елдің де проблемасы жеткілікті. Бүгін Қытайдың 32 ірі мегаполисінің 30-ы су тапшылығына ұшырап отыр. Болжам бойынша, 2030 жылдары Қытай ауыз суды сырттан тасымалдауға мәжбүр болады. Ауыз суға деген елдің ішкі тапшылығы жылына 240 миллиард текше метрге дейін жетеді. Қытайдың батысын сумен қамтамасыз ету мәселесін шешу үшін Қытай жағы осы елдің аума­ғынан бастау алып, Қазақстанға ағып келетін Іле, Ертіс өзендеріне рет­те­гіш тоспа салуға мәжбүр болуы ықтимал.

Құрлықта орналасқан су бассейн­дерінің ішінде үшінші орын алатын Балқаш көліне жылына 23,81 текше шақырым су ағып келіп жатқан болса, мұның 17,4 текше шақырымы Іле өзені арқылы құйылады екен. Ал оның 12,7 текше шақырымы өз бастауын Қытайдан алып жатыр. Қара Ертіс арқылы Қазақстанға жылма-жыл келіп жатқан су көлемі 5 текше шақырымды құрайды. Қытайда Ертіс пен Іленің суын өз мүддесіне сәйкес пайдалану жобасы іске асырылуда. ШҰАР жағы Қарамай қаласына Ертістен тартылып жатқан каналға су ала бастаса, Қазақстанға келетін су мөлшері тағы да 20 пайызға азаяды. Іленің бойында ГЭС салынып жатыр, бөгетінің ұзын­дығы 30 шақырым, биіктігі 2000 метр. Осылардың нәтижесінде Балқаш, Зайсан көлдерінің жағдайы нашарлайды. Қазақстандағы су проблемасы одан әрі асқына түседі.

Сырдария төрт мемлекетті бойлап өтетіндіктен трансшекаралық өзен болып есептеледі.

Біздер үшін Сырдария жай ғана өзен емес – ол біздің анамыз, асыраушымыз, арманымыз, ардағымыз, қуанышымыз, қайғымыз, қасіретіміз, тарихымыз, тағдырымыз, өміріміз, өзіміз.

Енді ол дария емес, өзен болды. Ат кешіп өтетіндей жағдайға жетті. Дария деген кіші теңіз. Бірнеше өзенді өзіне қосып алып, талай жерді қақ жарып, талай халықты асырап жатқан өткел бермес, арынды, асау суды дария дейді.

Сырдария өзенінің 1274 шақырымы облыс территориясынан өтеді. Кеңес дәуірінде Сырдарияның су қоры 37,9 миллиард болатын: оның 42 пайызы – Қазақстанға, 0,5 пайызы Қырғызстан­ға, 7 пайызы – Тәжікстанға, 50,5 пайызы – Өзбекстанға тиісті болатын. Шардара су қоймасынан жыл сайын 10,19 миллиард текше метр су Қызылордаға бөлінетін.

Қызылорда облысы суармалы егін­шілікпен күн көріп отырған, Сырда­рия­ның төменгі жағына орналасқан өңір. Об­лыста 2 млн гектардың үстінде жер бар. Оның 200 мың гектары – инже­нер­­лік жүйеге келтіріліп, тегістел­ген жер. Қазір осы жердің жартысына жуы­­ғы бат­­пақ­­танып, сорланып, тұз­да­нып, жа­байы­­ланып егіс айналымынан шығып қалды.

1980 жылы облыста 1326 көл болса, қазір 320 көл ғана қалды. Облыста 2500 шақырым магистральды каналдар, 11900 шақырым ішкі шаруашылық каналдары, 19200 шақырым ішкі қашыртқылар, 24 мың ірілі-ұсақты гидротехникалық инженерлік құрылыстар бар еді. Осын­шама байлыққа иелік жасай­тын құры­лымдар майдаланып, ұсақ­танып, шашырап кеткен. Біздіңше «Сырдария өзенінің арнасын реттеу және Арал теңізінің солтүстік бөлігін сақтап қалу» жобасының екінші кезеңінің аясында істен шыққан барлық инженерлік жүйеге келтірілген жерлер қайта тегіс­теліп, каналдар, қашыртқылар, гидро­тех­никалық құрылыстар алғашқы жоба­лық қалпына келтірілуі керек.

Сондай-ақ, магистральды каналдар мен қашыртқыларды мемлекет балансына алу, қалғандарына иелік жасау үшін су пайдалану кооперативтері құрылу керек деп ойлаймыз.

Сырдарияға 43 қашыртқы арқылы өн­діріс қалдықтарымен мақталық жерлерді шаюдан шыққан уланған, лас сулар келіп құяды, оның үшеуі ғана біздің облыс аумағынан. Облы­сы­мыздың халқы «Сағадағы су ішеді, аяқ­тағы у ішедінің» нағыз күйін кешіп отыр. Осы күнге дейін Сырдария өзені­нің бойында 17 су қоймасы мен тоспасы салынды. Сырдарияның жоғарғы жағында орналасқан 5 су қоймасының (Тоқтағұл, Әндіжан, Қайраққұм, Шар­вақ, Шардара) сыйымдылығы 33 млрд текше метр.

Қазірде трансшекаралық өзендер­ді ортақ пайдалану жөнінде мемлекет­аралық келісімдер жасалған. Алайда бұл маңызды мәселеде проблемалар жиі туындап жататыны жасырын жағ­дай емес. Түптеп келгенде, әркім өз мүд­десін қорғайды.

Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаевтың Қытайға, Ресейге, Орта­лық Азия өңірлеріне жасаған сапарларында трансшекаралық өзендер суын реттеу мәселесі тұрақты көтеріліп жүр­гендігі белгілі. Ол Орталық Азия ел­дері­мен бірлесіп, су-энергетикалық кон­цорциум құруды да ұсынды. Міне, осы орынды ұсыныстардың астарында ел болашағын ойлаған үлкен бір алаң­даушылықтың барын жоққа шығаруға болмайды.

Сібір өзендерін Қазақстан мен Ор­та­лық Азияға бұрудың идеясы да соң­ғы жылдары қайта бір қозғалғандай болды. Сібір суларының 90 пайызға жуығы Ресей жерін басып өтіп, Сол­түстік мұзды мұхитқа барып құйып жатыр. Ал одан Қазақстан мен Орталық Азияға бөлінеді деп жоспарлаған су көлемі 6-7 пайыз шамасында ғана. Былайша айт­қанда, Ресей үшін үлкен проблема емес.

Қазақстандағы су ресурстарының, әсіресе трансшекаралық өзендердің проблемасын еліміздің болашағына аса зор ықпалы бар маңызды мәселе ретінде тек қана мемлекеттік деңгейден қарастыруымыз қажет. Бұл мәселеде ішкі аймақтардың тартыс-таласына жол беруге болмайды. Ол үшін су ресурстарын реттеу мәселесін неғұрлым жан-жақты және айқын қарастырған мемлекеттік стратегия керек. Алдымызда болуы мүмкін су тапшылығына әзірлікті нығайту мақсатында тіршілік пен тұрмысқа су үнемдегіш технологияларды енгізу мәселесін қолға алғанымыз жөн. Осы ретте еліміздің егіншілік жүйе­сіне израильдік тамшылатып суару технологиясын енгізу жұмыстары қолдауға лайықты.

Бүгінгі су жер асты, жер үсті табиғи ресурстарының барынша бағалы түріне айналып отыр. Бұл орайда жер асты суларының орны бөлек. Еліміздегі жер асты ауыз суының қоры 50 млрд текше метр деп бағалануда. Түптің-түбінде осы байлық кәдеге жарайды. Міндет осы суды сақтай, қорғай, тиімді, үнемді пайдалана білуіміз керек.

Қай заманда болмасын, қай қоғамда болмасын судың тілін білген адам қадірлі, құрметті болған. Сондықтан да халық «Судың тілін білген ұтады, судың тілін білмеген құртады» деп бекер айтпаған. Ертеден судың тілін білетін адамдарды «мұрап» деп атаған. Сыр мұраптарының атасы Қасымбет Ахунның ұлы Нұртаза ақсақал болған. Құдайға шүкір, осы мұраптық дәстүр өзінің жарасымды жалғасын тауып, кеңес дәуірінде сондай мұраптардың жаңа деңгейдегі талантты, білімді мұрагерлері мен шәкірттері өсіп шықты. Олар Қазақстанда суармалы егін шаруашылығын қалыптастыру­да ерекше еңбек етті. Бұлардың қа­та­рын­да елімізге белгілі қайраткер­лер М.Ықсанов, С.Сәрсен­баев, Ә.Тыны­баев, Э.Гукасов, Ш.Бәкіров, В.Гон­гаров, Н.Қыпшақбаев, Б.Сәрсенов, Р.Ковалевский, А.Антипов, А.Киселев, Ғ.Мурзалиев. Е.Бозғұлов, С.Арыс­тан­баев, Е.Құтыбаев, Ә.Жаппарханов, Ә.Құтжанов, М.Нәлібаев бар.

Осы білікті мамандардың жасам­­паз­дық, жан­қия­рлық еңбегінің арқасында Қаза­қ­станда 1,5 млн гектар суармалы жерлер игерілді. Жүз мың шақырым каналдар мен қашыртқылар қазылып, 500 мың гидротехникалық инженерлік нысандар соғылды. Соның нәтижесінде республикада мақта, күріш, қант қызыл­шасы түгелдей, көкөністің, жеміс-жи­дектің, бау-бақшаның, картоптың, техникалық дақылдардың 80 пайызы осы суармалы жерлерге орналасты.

Бұл «іс тетігін кадр шешеді» деген қағи­даның әрқашан дұрыстығын көр­сетеді.

Сейілбек ШАУХАМАНОВ,

мемлекет және қоғам қайраткері



КОЛУМНИСТЕР

Гүлзейнеп Сәдірқызы,

Ең ауыр күнә

Ана құрсағындағы шара­на­ның 18 күнде жүрегі соғып, 8 апта­да айналасындағы тір­ші­л­ікті се­зе бастайды екен. Ал 12 апта­да саусағын сорып, ба­сын қимылдатады. Міне, сол кеу­де­сі­не жан бітіп, адам кейпіне келген шақалақ өзіне келе жатқан қау­іпті, жасалатын қиянатты сез­генде жиырылып қарсылық көр­сететін көрінеді. Демек, әйел ағ­­засында жүріп жатқан табиғи қа­лыпты күшпен бұзып, баланы жасанды жолмен алдыртып тас­тау әйел үшін құдай алдында күнә, адам алдында қылмыс де­се де болғандай. Өйткені, Ис­лам дінінде кісі өлтіру ең ауыр кү­нә болып есептеледі. Ал ана құр­са­ғындағы кеудесінде жаны бар шарананы кесіп, бөлшектеп алып тастау ауыр күнәға жатпай ма?..

Самат МҰСА, «Егемен Қазақстан»

Ұлттарды ұйыстырудың ұтымды үлгісі

1995 жылғы 1 наурызда Мемле­кет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстан халқы Ассамблеясын құру туралы Жарлыққа қол қойды. Сөйтіп, Президент жанынан басты міндеті мемлекет пен азаматтық қоғам институттары арасындағы әріптестік негізінде этностар мүдделерін қорғауды қамтамасыз ету, тиімді этносаралық іс-қимыл жүргізу, біртұтас саяси, құқықтық, мәдени орта қалыптастыру болып белгіленген жаңа консультативті-кеңесші орган құрылды.

Айбын ШАҒАЛАҚ, "Егемен Қазақстан"

​Елбасы һәм елдік жобалар

Ғасырға бергісіз осы 25 жылдың ішінде біз санамыздағы «сарысулардан» арылып, еңсемізді тіктедік, елдігіміздің іргесін бекіттік. Отарлық саясат құрдымға жібергісі келген ұлттық құндылықтарымызбен қау­ыштық. Дініміз бен діліміз қайта жаң­ғырды. Тағдыр жазуымен түрлі кезеңдерде киелі Қазақ жеріне келіп тұрақтаған ұлыстардың ынтымақ-бір­лігі нығайып, біртұтас халық ретінде қалыптасуға бет алды. Оның бүгінгі айқын көрінісі – Елбасының Мәңгілік Ел идеясының Қазақстан қоғамы тарапынан дұрыс қабылдануы және осы мұрат жолында ұйыса бастауы.

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

​Тарих кені – туған жер

«Қазағымның көп тарихы Көк­шеде, қаланып тұр Оқжетпестей текшеге»... Осыдан біраз жылдар бұ­рынғы бір өлеңімізде осылай деп­піз. Шын мәнінде де Көкшетау халқымыздың кенен тарихы қат­пар­ланған қасиетті жерлерінің қа­тарынан ойып тұрып орын алатынына сөз бар ма?

Алдан СМАЙЫЛ, жазушы, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты

​Ұлтты танып болдық па?

Өткен 25 жылдың ішінде дамыған елдердің үлгісінде технологиялық трансфертті жүзеге асырдық. Алыс-жақын мемлекеттермен экономикалық қарым-қатынастарды реттедік. Осы үдерістерді қорытындылаған ғылыми орталықтар Қазақстанда экономиканы нарыққа көшіру үрдісі аяқталды деп отыр. Яғни, ендігі кезекте әлеуметтік-рухани, адами-шығармашылық мұрат­тарды сол экономика арқылы баянды етуді шұғыл қолға алу керек.

Пікірлер(0)

Пікір қосу