Тіршіліктің тұмасы

1993 жылы Қызылордада Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың бас­тамасымен Орталық Азия республикалары президенттері мен Ресей үкіметінің басшылығы бірінші Қызылорда конференциясында бас қосып, Арал теңізінің тағдыры жайында келелі кеңес өткізді. Біріккен Ұлттар Ұйымы мен Дүниежүзілік банкке арнайы хат жолданды. Нәтижесінде Арал проблемасы әлемдік дәрежеге көтерілді, Халықаралық Аралды құтқару қоры құрылды.

29.03.2017 310

Аралдың апат аймағы тұрғындарын әлеуметтік қорғау мақсатында арнайы заң қабылданды. Осы заң­ның шапағатымен Қызыл­орда халқына жылына он миллиард теңгеге жуық қосымша пайда түсіп отыр.

Біздер, суармалы егін­шілікпен айналысатын Сыр бойының халқы, «су – өмір» дейміз. Бұл – шынайы шындық, айнадай ақиқат. Кім судың зәрулігін, зардабын, қайғы-қасі­ретін көп шексе, оның қадір-қасиетін, қажеттігін, құндылығын терең түсінері сөзсіз.

Иә, сусыз өмір жоқ. Жер планетасы­ның – 75, адам ағзасының 80 пайызы судан тұрады. Әлемдегі ұлан-ғайыр судың тек 1-2 пайызы ғана ішуге жарайтын тұщы су, ал оның 20 пайызы бір ғана Байкал көліне шоғырланған.

Түптің-түбінде бүкіл адамзат су тап­шылығын көретін түрі бар. Біріккен Ұлттар Ұйымының мәліметіне қара­­ған­да, қазірдің өзінде әлемде 2 мил­лиард адамға таза су жетпей отыр. Дүние жүзінде ХХ ғасырда халық саны үш есе өсті, ал су пайдалану жеті есе өсті. Ха­лық өседі, ал су көбеймейді.

ХХІ ғасырда су проблемасы ғалам­дық проблемалардың алғашқы орын­дарының біріне шықты. Біріккен Ұлттар Ұйымы 2003 жылды ауыз су жылы деп жариялаған болатын. Су қазір ең қажет, ең құнды, ең қымбат стратегиялық тауарға айналды.

Мұнай – ақша, су – өмір. Су мұнай­дан да қымбат болады. Адамзат тарихында жер үшін, билік үшін, байлық үшін, мұнай үшін 1500 ірілі-ұсақты со­ғыстар болған болса, келешекте су үшін де қақтығыстар болу қаупі жоғары.

Дүние жүзінде 200-ден астам өзен­дер жүйесі ұлттық шекараларды басып өтсе, 13 ең ірі деген өзендер мен көлдер 100 елдің ғана аумағында орналасқан.

Мұхиттан жырақта, Еуразия құрлы­ғы­н­ың бел ортасында өмір кешіп жатқан қазақ жұрты үшін су мәселесін аса маңызды, өміршең, тағдырлы мәсе­ле деп айтуға болады. Елімізде 39 мың өзен мен су арнасы, 48 мыңдай көл бар. Бұл сырт көзге көп сияқты көрінеді, шын­дап келгенде аз. Мамандардың есебі­не қарағанда, кейінгі елу жылдың бе­дерінде Қазақстандағы су ресурстары 15-20 мил­лиард текше метрге аза­йыпты. Қазақ­стан­дағы барлық судың 44 пайызы басқа мем­л­екеттерден келе­ді. Олар: Қытай, Ресей, Қырғызстан, Өзбекстан, Тәжікстан.

Батыс Қазақстан облысындағы табиғи су қорының 80 пайызы Ресейге тәуел­ді. Жайық өз бастауын Баш­құртс­тан­нан алады. Шаған мен Деркөл­дің бастауы Орынборда жатыр. Қараөзек пен Сарыөзек Саратов облысынан арна тартады. Олардың бойында жаңадан су қоймалары салынуда.

Су проблемасының асқына түсуіне тікелей әсер етіп отырған негізгі жағдай – Орталық Азия халқының 1960 жылғы 14 миллион адамнан қазір 50 миллион адамға жетуі. Осының салдарынан ауыз суға деген сұраныс жылына 60 текше шақырымнан 120 текше шақырымға дейін өсіп отыр. Қазір Орталық Азияда бір тұрғынға есептегенде жылына 2600 текше метрден су келеді. Егер осы көр­сет­кіш Мысырда – 1200 текше метр, Суданда – 1160, Қытай, Сирия, Из­раиль­де шамамен 450 текше метр екен­дігін ескерсек, бұл жаман көрсеткіш емес.

Кеңес Одағының ыдырауына байланысты Орталық Азия өңірінде су проблемасы бұрынғыдан да асқына түсті. Себебі, Кеңес Одағы қалып­тас­тырған суды өңірлік реттеу жүйесі жойылды. Ал жаңа жүйе тәуелсіз, туыстас мемлекеттер арасында әлі қалып­тас­қан жоқ.

Біздегі ең үлкен кемшілік – елдің суды ысыраппен пайдаланатындығы. Мысалы, Өзбекстанда су ресурстарының 90 пайызы егіншілікке жұмсалғанмен, оның 40 пайызы ғана өсімдікке жетіп, 60 пайызы босқа шығын болады. Бізде де судың ысырабы осы дәрежеде.

Қырғызстан суға бай елдердің қа­тарына қосылғанымен, оның басым бөлігін қыс айларында электр қуатын өн­діру мақсатында жұмсайтындықтан, көп су босқа кеткенімен қоймай, Қазақ­стан­ның оңтүстігіне су басу қаупін төндіреді.

Қазақстанның су жағдайына үлкен ықпал ететін елдердің бірі – Қытай. Дүние жүзінде су ресурстарының көлемі жағынан бесінші орын алғанымен, бұл елдің де проблемасы жеткілікті. Бүгін Қытайдың 32 ірі мегаполисінің 30-ы су тапшылығына ұшырап отыр. Болжам бойынша, 2030 жылдары Қытай ауыз суды сырттан тасымалдауға мәжбүр болады. Ауыз суға деген елдің ішкі тапшылығы жылына 240 миллиард текше метрге дейін жетеді. Қытайдың батысын сумен қамтамасыз ету мәселесін шешу үшін Қытай жағы осы елдің аума­ғынан бастау алып, Қазақстанға ағып келетін Іле, Ертіс өзендеріне рет­те­гіш тоспа салуға мәжбүр болуы ықтимал.

Құрлықта орналасқан су бассейн­дерінің ішінде үшінші орын алатын Балқаш көліне жылына 23,81 текше шақырым су ағып келіп жатқан болса, мұның 17,4 текше шақырымы Іле өзені арқылы құйылады екен. Ал оның 12,7 текше шақырымы өз бастауын Қытайдан алып жатыр. Қара Ертіс арқылы Қазақстанға жылма-жыл келіп жатқан су көлемі 5 текше шақырымды құрайды. Қытайда Ертіс пен Іленің суын өз мүддесіне сәйкес пайдалану жобасы іске асырылуда. ШҰАР жағы Қарамай қаласына Ертістен тартылып жатқан каналға су ала бастаса, Қазақстанға келетін су мөлшері тағы да 20 пайызға азаяды. Іленің бойында ГЭС салынып жатыр, бөгетінің ұзын­дығы 30 шақырым, биіктігі 2000 метр. Осылардың нәтижесінде Балқаш, Зайсан көлдерінің жағдайы нашарлайды. Қазақстандағы су проблемасы одан әрі асқына түседі.

Сырдария төрт мемлекетті бойлап өтетіндіктен трансшекаралық өзен болып есептеледі.

Біздер үшін Сырдария жай ғана өзен емес – ол біздің анамыз, асыраушымыз, арманымыз, ардағымыз, қуанышымыз, қайғымыз, қасіретіміз, тарихымыз, тағдырымыз, өміріміз, өзіміз.

Енді ол дария емес, өзен болды. Ат кешіп өтетіндей жағдайға жетті. Дария деген кіші теңіз. Бірнеше өзенді өзіне қосып алып, талай жерді қақ жарып, талай халықты асырап жатқан өткел бермес, арынды, асау суды дария дейді.

Сырдария өзенінің 1274 шақырымы облыс территориясынан өтеді. Кеңес дәуірінде Сырдарияның су қоры 37,9 миллиард болатын: оның 42 пайызы – Қазақстанға, 0,5 пайызы Қырғызстан­ға, 7 пайызы – Тәжікстанға, 50,5 пайызы – Өзбекстанға тиісті болатын. Шардара су қоймасынан жыл сайын 10,19 миллиард текше метр су Қызылордаға бөлінетін.

Қызылорда облысы суармалы егін­шілікпен күн көріп отырған, Сырда­рия­ның төменгі жағына орналасқан өңір. Об­лыста 2 млн гектардың үстінде жер бар. Оның 200 мың гектары – инже­нер­­лік жүйеге келтіріліп, тегістел­ген жер. Қазір осы жердің жартысына жуы­­ғы бат­­пақ­­танып, сорланып, тұз­да­нып, жа­байы­­ланып егіс айналымынан шығып қалды.

1980 жылы облыста 1326 көл болса, қазір 320 көл ғана қалды. Облыста 2500 шақырым магистральды каналдар, 11900 шақырым ішкі шаруашылық каналдары, 19200 шақырым ішкі қашыртқылар, 24 мың ірілі-ұсақты гидротехникалық инженерлік құрылыстар бар еді. Осын­шама байлыққа иелік жасай­тын құры­лымдар майдаланып, ұсақ­танып, шашырап кеткен. Біздіңше «Сырдария өзенінің арнасын реттеу және Арал теңізінің солтүстік бөлігін сақтап қалу» жобасының екінші кезеңінің аясында істен шыққан барлық инженерлік жүйеге келтірілген жерлер қайта тегіс­теліп, каналдар, қашыртқылар, гидро­тех­никалық құрылыстар алғашқы жоба­лық қалпына келтірілуі керек.

Сондай-ақ, магистральды каналдар мен қашыртқыларды мемлекет балансына алу, қалғандарына иелік жасау үшін су пайдалану кооперативтері құрылу керек деп ойлаймыз.

Сырдарияға 43 қашыртқы арқылы өн­діріс қалдықтарымен мақталық жерлерді шаюдан шыққан уланған, лас сулар келіп құяды, оның үшеуі ғана біздің облыс аумағынан. Облы­сы­мыздың халқы «Сағадағы су ішеді, аяқ­тағы у ішедінің» нағыз күйін кешіп отыр. Осы күнге дейін Сырдария өзені­нің бойында 17 су қоймасы мен тоспасы салынды. Сырдарияның жоғарғы жағында орналасқан 5 су қоймасының (Тоқтағұл, Әндіжан, Қайраққұм, Шар­вақ, Шардара) сыйымдылығы 33 млрд текше метр.

Қазірде трансшекаралық өзендер­ді ортақ пайдалану жөнінде мемлекет­аралық келісімдер жасалған. Алайда бұл маңызды мәселеде проблемалар жиі туындап жататыны жасырын жағ­дай емес. Түптеп келгенде, әркім өз мүд­десін қорғайды.

Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаевтың Қытайға, Ресейге, Орта­лық Азия өңірлеріне жасаған сапарларында трансшекаралық өзендер суын реттеу мәселесі тұрақты көтеріліп жүр­гендігі белгілі. Ол Орталық Азия ел­дері­мен бірлесіп, су-энергетикалық кон­цорциум құруды да ұсынды. Міне, осы орынды ұсыныстардың астарында ел болашағын ойлаған үлкен бір алаң­даушылықтың барын жоққа шығаруға болмайды.

Сібір өзендерін Қазақстан мен Ор­та­лық Азияға бұрудың идеясы да соң­ғы жылдары қайта бір қозғалғандай болды. Сібір суларының 90 пайызға жуығы Ресей жерін басып өтіп, Сол­түстік мұзды мұхитқа барып құйып жатыр. Ал одан Қазақстан мен Орталық Азияға бөлінеді деп жоспарлаған су көлемі 6-7 пайыз шамасында ғана. Былайша айт­қанда, Ресей үшін үлкен проблема емес.

Қазақстандағы су ресурстарының, әсіресе трансшекаралық өзендердің проблемасын еліміздің болашағына аса зор ықпалы бар маңызды мәселе ретінде тек қана мемлекеттік деңгейден қарастыруымыз қажет. Бұл мәселеде ішкі аймақтардың тартыс-таласына жол беруге болмайды. Ол үшін су ресурстарын реттеу мәселесін неғұрлым жан-жақты және айқын қарастырған мемлекеттік стратегия керек. Алдымызда болуы мүмкін су тапшылығына әзірлікті нығайту мақсатында тіршілік пен тұрмысқа су үнемдегіш технологияларды енгізу мәселесін қолға алғанымыз жөн. Осы ретте еліміздің егіншілік жүйе­сіне израильдік тамшылатып суару технологиясын енгізу жұмыстары қолдауға лайықты.

Бүгінгі су жер асты, жер үсті табиғи ресурстарының барынша бағалы түріне айналып отыр. Бұл орайда жер асты суларының орны бөлек. Еліміздегі жер асты ауыз суының қоры 50 млрд текше метр деп бағалануда. Түптің-түбінде осы байлық кәдеге жарайды. Міндет осы суды сақтай, қорғай, тиімді, үнемді пайдалана білуіміз керек.

Қай заманда болмасын, қай қоғамда болмасын судың тілін білген адам қадірлі, құрметті болған. Сондықтан да халық «Судың тілін білген ұтады, судың тілін білмеген құртады» деп бекер айтпаған. Ертеден судың тілін білетін адамдарды «мұрап» деп атаған. Сыр мұраптарының атасы Қасымбет Ахунның ұлы Нұртаза ақсақал болған. Құдайға шүкір, осы мұраптық дәстүр өзінің жарасымды жалғасын тауып, кеңес дәуірінде сондай мұраптардың жаңа деңгейдегі талантты, білімді мұрагерлері мен шәкірттері өсіп шықты. Олар Қазақстанда суармалы егін шаруашылығын қалыптастыру­да ерекше еңбек етті. Бұлардың қа­та­рын­да елімізге белгілі қайраткер­лер М.Ықсанов, С.Сәрсен­баев, Ә.Тыны­баев, Э.Гукасов, Ш.Бәкіров, В.Гон­гаров, Н.Қыпшақбаев, Б.Сәрсенов, Р.Ковалевский, А.Антипов, А.Киселев, Ғ.Мурзалиев. Е.Бозғұлов, С.Арыс­тан­баев, Е.Құтыбаев, Ә.Жаппарханов, Ә.Құтжанов, М.Нәлібаев бар.

Осы білікті мамандардың жасам­­паз­дық, жан­қия­рлық еңбегінің арқасында Қаза­қ­станда 1,5 млн гектар суармалы жерлер игерілді. Жүз мың шақырым каналдар мен қашыртқылар қазылып, 500 мың гидротехникалық инженерлік нысандар соғылды. Соның нәтижесінде республикада мақта, күріш, қант қызыл­шасы түгелдей, көкөністің, жеміс-жи­дектің, бау-бақшаның, картоптың, техникалық дақылдардың 80 пайызы осы суармалы жерлерге орналасты.

Бұл «іс тетігін кадр шешеді» деген қағи­даның әрқашан дұрыстығын көр­сетеді.

Сейілбек ШАУХАМАНОВ,

мемлекет және қоғам қайраткері



СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

26.05.2017

Премьер ТМД елдері үкімет басшылары кеңесінің отырысына қатысты

26.05.2017

Мадрид конференциясы Астана процесі нәтижелерін жоғары бағалады - СІМ

26.05.2017

«Ұлы дала» II форумы аясында шетелдік ғалымдар құнды ойларымен бөлісті

26.05.2017

Солтүстік Қазақстанда әкім әкесіне заңсыз субсидия алып берген

26.05.2017

Алтай Көлгінов: Біз биыл «Алаш» музейін ашамыз

26.05.2017

Түркі тілінің халықаралық мәртебесі туралы мәселе қозғалды

26.05.2017

Ұлытауды ұлықтау жұмыстары басталды – Ерлан Қошанов

26.05.2017

Жандос Асанов: Түркі тілдерін зерттеу – ТүркПА-ның назарындағы мәселе

26.05.2017

Жансейіт Түймебаев: Елдік мүддедегі есебіміз түгенделе түсуде

26.05.2017

Манзур Хусейн Сумро: «Біз өз құндылықтарымыздан ажырамауымыз керек»

26.05.2017

Дархан Қыдырәлі Моңғолия ғылым академиясының құрметті докторы атанды

26.05.2017

Оңтүстік Қазақстанда қамыс плитасын шығаратын зауыт ашылады

26.05.2017

Қордайда Сағадат Нұрмағамбетовке арналған ескерткіш ашылды

26.05.2017

Елбасы бастамасын ел қолдады - Нұрлан Ноғаев

26.05.2017

Рухани жаңғыру – тарихты қайта тануға жетелейді

26.05.2017

Астанада «Мұңмен алысқан адам» атты пьеса сахналанды

26.05.2017

Сергей Саламацкий: «Успен ауданының түлектеріне ҰБТ-ға қатысу маңызды емес»

26.05.2017

«ONTUSTIK өнімдері-2017» көрме-жәрмеңкесі өтуде

26.05.2017

Солтүстік Қазақстан имамы Рамазан айындағы сауапты іс-шараларды айтты

26.05.2017

Жансай Смағұлов – Азия чемпионатының қола жүлдегері

КОЛУМНИСТЕР

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Ер мен Жер

Қазақтың әзелден ардақ тұтып қастерлейтін қасиетті ата құн­ды­лық­тарының арасында Ер мен Жердің ала­тын орны ерекше. Ер қашанда туып-өскен жеріне тартып туады. Осы бір жайды «Тау баласы тауға қа­рап өседі» деп жырлаған тұма жырлы Тұманбай Молдағалиевтай ақын аға­мыз да кезінде жақсы аңдатқан еді. Се­бебі, ер жерге кіндігімен байланады, ту­ған жерінің барша қадір-қасиетін тұ­ла бойына сіңіріп, көкірегіне құй­ып, соған бүкіл жан-жүрегімен із­гі­лік қайнарына бас қойғандай сусын­дап өседі. Осылайша туған жер ал­дын­да­ғы перзенттік парыз жүгі сал­мақ­та­на бермек, туған жерге деген пер­зент­тік ыстық ілтипат пен махаббат тұр­паттанып толағайлана түспек.

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Басты құндылық – рухани тазалық

«Өмір сүру үшін өзгере білу керек», деді Президент Нұрсұлтан Назарбаев «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласында. Заман талабына сай лайықты өмір сүру үшін қазіргі уақыттағы жаңғырудың да негізгі мақсаты – осы.

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Қазақ киносы неге дәстүрді ұлықтай алмайды?

Бір жылдары Қазақстанның мә­дениет күндері аясында Үндістанға сапарлап бардық. Көнеден көнермей жеткен мәдениеті, өнердің қай түрінен де әлемдік өркениетке қосар қомақты үлесі бар, бай тарихты, жер жүзіндегі жәдігерлер бесігінің бірі Үндістанға табан тірегенде таңданарлық қай­шылыққа тап болғанбыз. Сенің санаңда қалып­тасқан бай мәдениет, өр­кениет, ежелгі дәстүріне сызат түс­пеген ғажайып әлемге кереғар тір­шілік – қағаз жәшіктерден үй жасап, көшеде туып, көшеде тұрып жатқан халық менмұндалап алдымыз­дан шыққан. Тілім өкше ересек, кір қожалақ бала, қол жайған қайыр­шыдан аяқ алып жүре алмайсыз.

Әйіп ЫСҚАҚОВ, биология ғылымдарының докторы, профессор

Біліктілік – ауыл дамуының алғышарты

Мал шаруашылығы ата кәсібі­міз ғана емес, еліміздің азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ете­тін маңызды салалардың бірі сана­ла­ды. Мал басының басым бөлігі, яғни 80 пайыздан астамы қосал­қы шаруашылықтарда шоғыр­ланған­дықтан, Елбасы тапсыр­масымен оларды кооперативтерге бірікті­ріп, оңтайландыру шаралары­ның қолға алына бастауы өте құптарлық.

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Ұрпақ тағдырымен ойнаған оңбайды

Ұлттың ұлылығы ұрпағынан көрі­неді. Бұл – әлімсақтан белгілі нәрсе. Ал сол ұрпақ тағдырына былық араласса, ар былғанады. Содан да шығар, ұлт ұстазы Ахмет Байтұрсынұлының «Ба­ланы ұлша тәрбиелесең – ұл бол­мақ­шы. Құлша тәрбиелесең – құл бол­мақ­шы», деп өсиет қалдырып кеткені. Біз осы өсиетті орындай алдық па, әлде бәрін заманға теліп, теріс басқан аяғымызды, дүниенің құлы болуға ұм­тылған ниетімізді түзеуге мұршамыз жет­пей жүр ме? Бұл санамыздағы ақау­дан, ұлтты ұлт ететін мәдени-ге­не­тикалық кодымыздың әлсіздігінен, тіп­ті мүлде кеміп кеткенінен болып отыр ма?

Пікірлер(0)

Пікір қосу