Топырақты тоздырмауға уақыт оздырмай кірісу керек

Аграрлық саланың дамуы экономиканың тұрақтамауына жол ашады. Елбасы биылғы Жолдауында да Үкімет пен әкімдерге аграрлық саланың бәсекеге қабілеттілігін арттыру бойынша нақты тапсырмалар жүктеді. Агроэкономиканың бір тынысы егін шаруашылығы болса, сол егіннің бітік шығуы топырақтың құнарлылығына тікелей байланысты. Табиғаттың баға жетпес сыйы жерді сақтау, оны күтіп баптау әрдайым назардан тыс қалмауы керек.

11.04.2017 425

Топырақтың құнарын сақтау – сапалы әрі таза өнім  алудың кепілі. Өйткені, тіршілігімізге тірек етіп тұтынатын тағамымыздың 70 пайызы жерден өніп шығады. Жер-Ананы қалай күтіп баптасаң, ол да мейірленіп  өнімін төгіп береді. Мынандай дамыған заманда тағам қауіпсіздігін сақтау ғаламдық мәселеге айналып отыр. Егілген егіннен сапалы әрі мол өнім алу үшін топырақта өсімдіктерге қажетті органикалық және минералды тыңайтқыш жеткілікті дәрежеде болуы тиіс. Топырақтың құрамындағы өсімдіктерге қажетті қоректік заттар мезгіл сайын егілетін өсімдіктердің өсіп жетілуіне, түскен өніміне қарай жұмсалып кеміп отырады. Егіс алқаптарының топырақ құрамынан қаншалықты мөлшерде қоректік заттар алатынын мынандай мысалдардан байқай аламыз. Мамандардың айтуынша, жүгерінің гектарынан 600 центнер көк балауса жинау үшін өсімдік өсіп жетілу кезінде жерден 150 кг азот, 70 кг фосфор, 200 кг калий тұздарын алады. Қант қызылшасының әр гектарынан 400 центнер тәтті тамыр алу үшін,  қызылша өзінің вегетация кезеңінде бойына орта есеппен 160 кг азот, 60 кг фосфор, 260 кг калий сіңіреді. Егер өнім одан да жоғары болған жағдайда өсімдіктердің жерден алатын қоректік заттарының да  мөлшері арта түсетін көрінеді. Бұдан аңғаратынымыз, егістік жерлерінен мол өнім алғымыз келсе, оны қосымша тыңайтқыштармен қоректендіріп отыру қажет. 

«Қазіргі таңда Қазақстандағы ең құнарлы деген жерлердің өзінде орта есеппен алғанда қарашірінің мөлшері 20-25 пайызға, кейбір алқаптарда 30-40 пайызға дейін төмендеп кеткен. Бұ­дан жер құнарлылығының жылдан-жыл­ға төмендеп бара жатқанын аң­ғарамыз.

«Қазіргі таңда Қазақстандағы ең құнарлы деген жерлердің өзінде орта есеппен алғанда қарашірінің мөлшері 20-25 пайызға, кейбір алқаптарда 30-40 пайызға дейін төмендеп кеткен. Бұ­дан жер құнарлығының жылдан-жыл­ға төмендеп бара жатқанын аң­ғарамыз. Мәселен, 1985 жылы 1 мил­лион тоннадан астам минерал­ды тыңайтқыштар қолданып, орта есеппен 1 гектарға 25 кг азот, фос­фор, калий тыңайтқыштарын топы­­раққа енгіздік. Қазіргі кезде ол көр­сеткіш шамамен алған­да 15 есеге кеміген. Әсіресе жоға­ры сапалы егін өн­діретін орта­лық аймақтарда ми­нерал­ды тыңайт­қыштарды дұрыс қол­дан­баған­нан кейін 1−2-класты өнім­дер күрт төмендеп кетіп жүр.Осы­дан 25 жыл бұрын 3,5 млн тон­на жоғар­ғы дәрежелі бидай шыға­ра­тын болсақ, қазіргі көрсеткіш оны­мен салыстырғанда 10 есеге кемі­ген.

Көп­теген мамандар өнім сапа­сы­ның тө­мен­деуін ауа-райы­ның қо­лайсыз­дығымен байланыстырып жүр. Шын мәнінде бұл ауа-райынан емес, жердегі қажетті қорек­ті заттарды дұрыс қамтамасыз ет­пе­­геннің себебінен болып отыр», – дейді ауыл шаруа­­шылығы ғы­лы­мы­ның док­торы, академик Рақымжан Елешов. Әлем­дік на­рық­тағы экс­порт­қа ба­ғыт­талған бә­се­­кеге қабі­лет­ті сапа­лы өнімдер өнді­рісін ұл­ғайту, азық-түлік қауіп­сізді­гін қам­тамасыз ету аг­рарлық өнер­кә­сіп кешен­нің алдын­да тұр­ған ба­сты міндет. Ауыл шаруа­шы­лы­ғы­ның өнімділігін арттыру, тек қана өнімділігін арттырып қана қой­­май ауыл шаруашылығынан ал­ған өнім­нің экологиялық сапасын жо­ғар­ғы дең­гейге көтеріп экспорт кө­ле­мін көбейту биыл­ғы Жолдауда да ба­са айтылған тақы­рып болды. Осы мә­­се­ле­лер­ді­ң жолға қойылуы үшін жер құнар­лығын сақтау бас­ты шарт.

Ғалымның айтуынша егін сапасын арттыру үшін тек қана минералды емес, сондай-ақ, орга­никалық тыңайтқыштарды да қатар қолдану керек. Мал басынан арылған көң­дер­ді, бұршақ дәнді дақыл­дарды ты­ңайт­қыш ретінде қолда­нуға болады.

– Еліміздегі ауыл шаруашы­лы­­ғы жүйесіне бірқатар өзгерістер ен­гі­зу қажет. Қазіргі таңда сала­дағы кей­бір тауарлардың экспорт салмағы 40 пайыздан төмен. Мәсе­лен, қант қызылшасының 70-80 пайызын шет елдерден сатып аламыз. Экс­порт арқылы әкелінген өнім бір жағы­нан қым­бат болса, екіншіден, эко­логия­лық таза­лығы күмән тудырады. 2017-2021 жыл­дар­ғ­а жос­парланған агро­өн­дірістің рес­пуб­­ли­кадағы бағыт­­талған саласы бойынша егіс­­­тік өнімдері мен оның сапа­сын күр­делі түрде өзгер­тіп, бөлі­не­тін қаржы көлемін көбей­туіміз керек. Өйткені жалпы ауыл шаруа­шы­лы­ғына бөлінген 16 млрд теңге­нің 4,2 пайызы ғана ауыл шаруа­шы­лы­ғы ғы­лы­мына бөлініп отыр. Ғылым­сыз саланы алға жылжыту қиын. Ғылыми тұрғыдан ал­дың­ғы қатарлы дамыған озық тех­но­ло­гия­ларды шет елдерден ин­вес­тиц­иялап оларды өзіміз­дің ауа-райына, өсімдіктер мен жері­міз­дің ерекшеліктеріне қарай бейім­­деп дұрыс қолданатын бол­сақ жоғары өнім алуға болады. Әрине, мемлекет тарапынан агра­­лық салаға көптеген қолдау көр­се­тіліп жатқандығын да айтпай кете алмаймыз. Жаңа агро­кешен­нің 2017-2021 жылға ар­нал­ған бағ­дар­ламасының дерек­тері бо­йынша 2008 жылы 200 мың тон­на минералды тыңайтқыш қол­дан­ған. 2016жылы 260 мың тонна, 2021жылы 360 мың тонна минер­ал­ды тыңайтқыштар қол­дана­мыз деген жоспар бар. Бұл көр­сет­кіш­тердің өзі жалпы егістік көле­мін­­дегі бізге қажетті минералды ты­ңайт­қыштар көлемін қам­та­ма­сыз етпейді. Ғалым­дардың есе­бін­ше жыл сайын еліміздің егіс­ті­гіне орта есеппен 1млн 36 мың тонна азот, фосфор, калий ты­­ңай­т­­­қ­ыштарын қолдану қажет. Ми­­не­рал­ды тыңайтқыштарды көбей­ту үшін субси­дия көлемі ең бол­­маса 20 млн теңгеге дейін жетуі шарт. Осы межеден кем емес мөл­­шерде бөлінген жағдайда ты­ңайт­­қыш­тардың қым­бат бағасы сапа­лы өнімдер алу арқылы ақ­талар еді. Шөлейт жерлерге қара­­ғанда суармалы жерлерден алы­натын өнім көлемі екі есеге жоға­ры. Осыдан 10 жыл бұрын Қазақ­стандағы егіс­тік көлемі 35,6 млн-ға болса, қазір­гі кезде 22,4 млн гектарға дейін азай­ғанын байқаймыз. Бұндағы өзек­­ті мәселенің бірі осы аралықта қол­даныл­май қалған жерлерді қайта игеріп ауыл­шаруа­шылық айналымына беру керек, – дейді Рақымжан Елешов.

Егілетін өсімдіктерді зиянкестерден сақтау өз алдына бөлек әңгіме. Өйт­кені зиян­кестер өнім­нің экономи­ка­лық қарқынын төмен­дететін басты кедергілердің бірі. Қазіргі кезде қолданы­лып жүр­ген гербе­циттердің басым бөлігі ұлттық өнім емес, яғни шет елдерден әкелінетін гербециттер кө­рі­не­ді. Оның қаншалықты сапа­лы өнім екеніне тағы да жүз па­йыз көз жеткізе алмаймыз дейді ға­лым. «Бұл мәселенің шешімін та­бу үшін қазіргі таңда минералды ты­­ңайт­­қыштарды өз елімізде шы­­ға­ру­­ға толық мүмкіндік бар. Елі­­міз­де «Казфосфат», «КазАзот» сияқ­ты тыңайтқыш өн­ді­ретін агрокомпаниялар бар­шы­лық. Олардың көпшілігі өз­дері­нің шығарған минералды тыңайт­қыш­тарын шет елдерге саудалай­ды. Ал көп жағдай­да біздің шаруа­шы­лықтар оны ала ал­май­ды. Өйткені, бағала­ры қым­бат. Қазақ­­станның егіншілік жер­лерін­де өткізіл­ген агрохимиялық зерт­­теу дерек­теріне сүйенсек, егіс­тік көлемінің 25,5 млн гек­тары­ның 20,5 пайызында өсімдікке қажет­ті жылжымалы фосфор жетіс­пейді. Тіпті суармалы жер­лер­де калий тыңайт­қы­шын қолда­на­тын жағдай­ға жеттік. Қант қызыл­шасы, күріш, жүгері, картоп егіс­­тік­терінде өсімдікке ке­рек­ті калий мен фосфор мөлшері 10 жыл бұ­рын­ғымен салыстырғанда әлде­қайда төмен­деген. Тағы да бір айта кетерлік жайт, қазір эколо­гия­лық әрі органи­ка­лық таза өнім шығару деген мәселе көтері­ліп жатыр. Кейбір басы­лым бет­терінде минералды ты­ңайт­­­қышт­арды қолдансақ өнімнің сапа­­сы нашарлап, экологиялық таза өнім алу қиындайды деген пікір­­лер де ай­тылуда. Бұл – қате пікір. Ми­не­­ралды тыңайтқыштарды өсім­діктің қажеттілін есептемей дұрыс қол­данбасақ әрине, өсімдіктің сапасы мен жердің эколо­гиялық жағдайына кері әсерін тигізеді. Оларды мөл­шері­мен нормаға сай қолданса то­пы­рақтың құнары сақталып тек қана жоғарғы өнім емес, жоғары сапалы өнімдер алуға болады. Таза органикалық заттар алу керек деген кейбір мамандардың пікірі де дұрыс. Дегенмен, таза органикалық өнім алу үшін оған ерекше жағдай, арнайы таза жер керек. Сондықтан жоғары деңгейдегі үлкен егістіктерден таза орга­никалық заттар алу үшін әртүр­лі өсімдіктерді әрқандай жер жағ­дайында егіп, ғылыми және прак­тикалық тәжірибеде сынап көру артық етпейді. Болашақта бұл біздің елімізде де өз үле­сін табады деген сенімдеміз», – дейді ғалым.

Тақырыбымызды түйіндер бол­сақ, жердің шөлге айналуы, то­­пы­­рақтың тозуы мен эрозиялануы мәселелерінің Орта­лық Азия елдері үшін алапат зиянды си­­паты бар. Бүгінгі таңда шөл­ге ай­на­л­ған жер­лер­дің көлемі онда­ған миллион шаршы метр болып отыр. Бұл ең алдымен жер­ді аямай барынша қарқынды түр­де пай­да­лануға байланысты. Жер­ге деген салғырт көзқарас топы­рақ­тың құнарын жоя­ды. Біздің елі­­міздегі топырақтың үс­тіңгі қа­ба­ты өзге елдермен салыс­тыр­ған­­­да онтро­по­гендік салмаққа де­ген төзім­­ділігі­нің төмендігімен ерек­­шеленеді. Тозу мен шөл­дену­ге барынша ұшырағыш болып келеді. Елдің 272,5 миллион гектар бола­тын аумағының 180 миллион гектары құ­­рғақшылыққа ұшырап отыр. Жа­зық жер­­лер­ді жел эрозиясы үйіріп тұр. Бұл эро­зия­ға 20 млн гек­тардан аса е­гістік пен 25 млн гек­тар жайылым ұшырауда деген дерек бар.

Қалай айтқанда да, жер мен өсім­дік­тер­дің сапасын тексеретін лаба­­ра­то­рия­лар­дың материалдық база­­ларын ұлғай­тып, олардың са­нын кө­бейту, білікті кадрлар даяр­­лау, әр­­дайым басты назарда болу­ға тиіс.  

Арман Октябрь,

«Егемен Қазақстан»

АЛМАТЫ

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

30.04.2017

​Бүркіт балапаны және оның сыны

30.04.2017

Алты Алаштан – Ассамблеяға

30.04.2017

СҚО-да төрт елді мекеннің тұрғындары эвакуацияланды

30.04.2017

Мектептерде сабақтардың басталу уақыты бұрынғыша қалады - Исекешев

30.04.2017

Жексенбіде ел аймақтарында күн райы құбылмалы

29.04.2017

Сағынтаев Сауд Арабиясының министрі Халид Әл-Фалихпен кездесті

29.04.2017

Назарбаев қырғыз президентіне көңіл айту жеделхатын жолдады

29.04.2017

Жоғарғы Сот ұжымы жалпықалалық сенбілікке қатысты

29.04.2017

Елбасының «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласы түрік тіліне аударылды

29.04.2017

Қызылорда облысының әкімі Қазақстан этносаясаты бойынша дәріс оқыды

29.04.2017

Қазақстан және Өзбекстан Президенттері «Caspian Food» жауапкершілігі шектеулі серіктестігіне барды

29.04.2017

Елбасы Өзбекстан президентімен кездесті

29.04.2017

Сенаторлар сенбілікке қатысты

29.04.2017

Назарбаев табиғат апатына байланысты Қырғызстан Президентіне көңіл айтты

29.04.2017

Қазақстан және Өзбекстан Президенттері «Caspian Food» жауапкершілігі шектеулі серіктестігіне барды

КОЛУМНИСТЕР

Жылқыбай ЖАҒЫПАРҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Жол салсаң, мол сал

Санаулы күндерден кейін әлемдік деңгейдегі айтулы шаралардың бірі – ЭКСПО-2017 Халықаралық көр­ме­сінің де жалауы желбіремек. Яғ­ни, бас қала ел айнасы болса, жол-кө­лік инфрақұрылымы оның беделін арт­тыратын бренді болып табылады. Мемлекет басшысының елорданы одан әрі өркендету мәселесінде қа­ла­ның базалық инфрақұрылымын, оның ішінде қала жолдары мен жол ай­рықтарын барынша дамытуға үнемі ба­сымдық беріп келе жатқандығы да сон­дықтан.

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Дәріге байланған ғұмыр

«Қазір еліміздегі донор жетіс­пеу­шілігі өте өткір мәселе. Бүгінде ал­мас­тырылған органның 90 пайызы ті­рі донорлардан алынады. Егер бұ­лай кете берсе, енді бір 20 жылда бір бүй­ректі ұлт атану қаупі барлығын жа­сыруға болмайды. Одан шығудың жо­лы қандай?

Қайрат ӘБІЛДИНОВ, «Егемен Қазақстан»

Көрменің көрігін спорт қыздырады

Ағымдағы жылдың 10 маусы­мында Астанада ЭКСПО-2017 ха­лық­аралық мамандандырылған көр­месі келушілерге айқара есік ашады. Күллі әлем көз тіккен көрменің өтетін мерзімі жақындаған сайын бойды толқыныс сезімінің билейтіні түсінікті жайт. Иә, «Қонақ аз отырып, көп сынайды». Әлемнің әр қиырынан ағылған меймандардың алдында жайылып жастық, иіліп төсек болу өз алдына, қолдағы барды көрсете білудің өзі өнер һәм зор міндет.

Зарема ШӘУКЕНОВА, ҰҒА корреспондент-мүшесі

Этностар мүддесі барынша қорғалған ел

Қазақстан заманауи өмірге, ха­лықаралық қоғамдастыққа се­німді түрде кірігіп отыр. Біз елі­міз­дің имиджін көтере отырып, ин­вестициялық және экспорттық әлеуетімізді, экономикамызды қа­р­қынды дамытуға баса назар ау­дарып келеміз. Осы саясаттың ар­қасында Қазақстан әлем мой­ын­даған елге айналды.

Гүлзейнеп Сәдірқызы, «Егемен Қазақстан»

Ең ауыр күнә

Ана құрсағындағы шара­на­ның 18 күнде жүрегі соғып, 8 апта­да айналасындағы тір­ші­л­ікті се­зе бастайды екен. Ал 12 апта­да саусағын сорып, ба­сын қимылдатады. Міне, сол кеу­де­сі­не жан бітіп, адам кейпіне келген шақалақ өзіне келе жатқан қау­іпті, жасалатын қиянатты сез­генде жиырылып қарсылық көр­сететін көрінеді. Демек, әйел ағ­­засында жүріп жатқан табиғи қа­лыпты күшпен бұзып, баланы жасанды жолмен алдыртып тас­тау әйел үшін құдай алдында күнә, адам алдында қылмыс де­се де болғандай. Өйткені, Ис­лам дінінде кісі өлтіру ең ауыр кү­нә болып есептеледі. Ал ана құр­са­ғындағы кеудесінде жаны бар шарананы кесіп, бөлшектеп алып тастау ауыр күнәға жатпай ма?..

Пікірлер(0)

Пікір қосу