Тоқыраудан тыс тұрған тұлға

Дара сипатты зымыраған жалған, жалпы ғаламдық уақыт Серік Смайылұлын әп-әдемі, сырғақтай сымбатты күйінде томарға толы тоқсанның төріне алып келді. Әлбетте, торқалы той иесінің өмірі мен қызметінің негізгі кезеңдері көрсетілетіні анық. Серік Қирабаев творчествосында мастану, мақтану, кеуде көтеру, оған «нан пісіру» деген ұғым аяқ асты, жиіркенішті болды. Оның дамылсыз ғылыми ізденісі, жаңа беталысқа жанға жағарлық жағдай жасау табиғи тәлімі төбеден көрінеді. Ондаған жылдар бойы, тоқыраудан тым алыс тұрмыс кешетін тарихи тұлға Отан, Еңбек Қызыл ту, «Халықтар достығы» ордендерімен бірнеше медальдармен марапатталды. Қанша атақтар, мемлекеттік және республикалық Ғылым академиясының сыйлықтарының иегері болды. Ресей Федерациясының «К 100-летию М.Шолохова» медалімен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталды. Қазақстан және Қырғызстанның еңбек сіңірген қайраткері. Ресей оқу академиясының шетелдік мүшесі. Қазақстан оқу академиясының академигі атағының иегері.
Егемен Қазақстан
07.04.2017 1104

Белгілі сыншы, әдебиеттануды те­рең мазмұнды кеңінен таратып, көп­тің игілігіне айналдыруда ұлан-ғасырлық ең­бегін сарп етті. Өзінің 60 жыл шама­сын­дағы жемісті, көпсалалы терең, теория мен практиканы ұштастыру жолында 1948 жылдан баспа бетінен белгілі болған Серік Смайылұлы 40-тан астам монография, 700 ғылыми-әдеби сын еңбектерін жа­рыққа шығарды. Біраз кітаптары Одақ және республика баспаларында орыс тілінде басылып шықты. Осы ұшан-теңіз ақыл-ой, жасампаздық ізденістің 40 кітабы, бірнеше жүз мақалалар баспадан шыққанын, оларға күні-түні сарп болған сараптау, талдау, тың пікір айту құралдары қазіргі замандағы компью­тер, интернет мүмкіндігімен теңдеу қай­да, маңына да жанаса алмайды ғой. Қандай қажырлы еңбекқорлық, өзін-өзі қамшылай алға тарту, халық қазынасын, оның қыршын жастарын, жанынан азаппен айырылған арыстарды архив астынан, шаң-тозаңда жат­қан тамаша туындыларын суырып алып, көпшіліктің рухани баю құралына айналдырды. Шы­ғар­­­машылық еңбектері тек бес сау­­­с­ақтың дамылсыз қимылдауы ар­­қылы қаламсаптың сиясын тек қа­­ғаз бетіне түсіру қазіргі ком­пью­тер­­мен жұмыс істейтіндерге өрес­кел көрінетіндігі белгілі ғой. Бая­ғы сүй­кімді, жанға жақын, аса қа­ра­­пайым, ұлы­лығын ұлықтаудың мүл­­дем елесі білінбеген ер-аз­а­мат.

Ұлы Отан соғысының ат тө­бе­­ліндей азайған ардагерлері Сұл­тан Жиенбаев, Шәңгерей Жә­ні­бек, Аманжол Қалықов Серік Қи­ра­баев­ты «Сері-аға» деп ерке­ле­теді, құр­меттейді. Өзінің биязы мінезі, бір­қалпы, ұшан-теңіз еңбегі ақсақал майдан­герлердің пейілін өзіне еріксіз аударады.

Мен Серік Смайылұлы Қи­ра­­баевты 1952 жылдан бері бі­ле­мін, істес болдық. Ол сол кезде «Пио­нер» журналының редакторы еді. Ре­дакцияда өзін қосқанда үш адам іс­теді. Олар көпшілікке белгілі қа­ламгерлер Мұқан Иманжанов, Те­мірғали Нұртазин еді. Жұқа ғана журналдың жұ­мысын сәтті бастады. Жанашыр оқу­шыларды өзіне тарта білді. Келетін кісілерді жылы қабақпен кәсіби түрде қарсы алды. Көзге ілінер-ілінбес, бірақ мазасыз ұйымдастыру жұ­мы­сына көңіл бөлуге, қолға алу­ға тура келеді. Редакторға жау­ап­­кершілік жабысып қалатыны ай­­дан анық. Журналистік кәсіп ке­­се-көл­денеңдеп жас дарынды баурап әкет­ті, творчестволық қарқынына ше­­­берлігі қосылды. Бал­ды­р­ған­дар­ға арналған әдеби-қо­ғам­дық жур­налға жас қа­ламгерлер жиі ке­летін еді. Редактор, оның екі әріп­те­сі жас қалам ұстағандардың басын біріктірді. Ұлы Отан соғысы аяқ­талар кезде сайланып, 1953 жыл­ға дейін Қазақстан Компартиясы Орталық Ко­ми­тетінің бірінші хатшысы қызметін ат­қарған  Жұмабай Шаяхметов қазақтың жас дарындарын қойын кітапшасына жазып алатынын айтушы еді. Сол тізімнің бірін­ші қатарында Серік Қирабаев тұрды. Өйткені, Серік ылғи Орталық Комитеттің Бю­ро мәжілістеріне Орталық Ком­со­мол Комитетінің хатшыларымен бірге ша­қы­рылатын. Бірде Жұ­ме­кеңнің маған «Кенжебаев, сен ана Қирабаевты қолдай жүр, да­рынды жас. Біз оны келешекте жауапты жұмыстарға тартамыз», деп айтқан тапсырмасы әлі есім­де. Сондықтан мен Серікке осы кішігірім мақаланы жазуға ұсы­­ныс жасадым. Ол қабыл алды. Әри­не, мен әдебиетте оқушы, фи­ло­софиялық ой еле­гінен өткізуші ға­на ғалыммын. Менен көш ілгері те­рең, жан-жақты толағай те­ңіз­дей тол­қыған ойларымен жазатын атақ­ты ғалымдар, айталық, Сейіт Қас­қабасов, Жұмағали Ысмағұлов, та­ғы басқалар да дай­ын ғой.

Серік Смайылұлының отбасы – асыл жары Әлия Сәрсенқызы Бейсенова, екі балапаны Нұр және Әлім, басқа да туыстары, әсіресе, Дәмеш апаймен аралас-құралас бол­ғанымызға, міне, 66 жылдан асты. Ал­ға ғана зымыраған, қайта айналмас уақ­ыт­ көңілге медеу әрі көңіл қалдыратын өк­і­ніш.

Осы ұзақ мерзімді қатынаста зәредей көңіл қалдыратын мінезі болған емес. Мен шын қияда жайыла мардымсымай, қарапайым, кішіпейіл қалпындағы баяғы биязы Серік бауырымды ғана басыма көтеремін, зор мақтаныш етемін.

Бір ғана зерттеу қызметімен айналысып жүр­мейтін. Ғылымға байланысты алыс-жақын сапарларға шығып Мәскеу, Баку, Ленинград, Киев, Ташкентте болып, атақты ғалымдармен пікір алмасып, аса сүйікті жұбайы Әлиямен бірге географияның атақ­­ты орыс ғалым­да­рымен кездесіп, сөй­лесіп, тіпті Әлия Сәрсенқызының ұста­зы Ақ­жан Машанимен Сирияға барып, Шам ша­һарындағы Кіші қақ­па ал­дын­дағы қо­рым­­да әл-Фа­ра­би­дің жер­ленген бейітіне бел­гі де қой­ып қайтқан.

Сыншы-әдебиетші С.Қирабаев әде­биет алыптарының твор­чес­тво­­сын зерттеуді әсте бәсең­дет­кен емес. Спандияр Көбеевтің шығар­ма­шылығы, 1937 жылдардағы қа­зақ­тың тарихи тұлғаларын, ешбір жа­зық­сыз оққа ұшқан қазақ-кеңес әде­биетінің клас­сиктері Сәкен Сей­фуллин, Бейімбет Майлин, Ілияс Жансүгіров ақталған соң, олардың сөз жетпес бағалы мұра­ларын, есімдерін қадірлеген хал­қына қайтаруда ай­тарлықтай ең­бек жасады.

Жер мен көктің қасиетін қос қа­натын жайып тастайтын аққу­лар­дың айдын көлі сияқ­ты, Сері-ағаң мен Әлия Сәр­сен­­қызының отбасы, жалпы қоғам­дық жайтқа тән міндеттер мен мәң­гі­ліктер за­ңынан бөлек тұрған жоқ. Отбасы – ұлт­тық, мем­лекеттік ұя. Осы ұя­дан талай дарынды тү­лектер қа­нат­танады. Азаматтықтың шы­­ңында қалықтайды. Туған хал­қының мән-жайын өз өмірінің өзе­гіне, мақсаты мен мәніне ай­нал­­дырады. Солардың бірі – ел­ге, жер­ге, тарихқа белгілі Серік Қира­ба­ев пен Әлия Бейсенованың ат­тары, олар­дың отбасы. Әлия Сәр­сен­қызының «Өмір өт­келдері» ең­бе­гінде «Мен ерте тұрмыс құ­рып, үл­кен апамның қолында өмір сүр­дім» деп жазды. Одан соң ол кез­де­гі тұрмыстың қиын­дығы, оқу қа­жеттілігі, балапандардың кө­­зін ашып, дүниеге келуі, әсіресе, тұ­ңғ­ыш бал­бөбек Нұр, одан соң Гүлнәр, Әділдің дүниеге келуі әке-шешелерін, туыстарын шынайы қуанышқа бөледі. Немерелерін бас­тарына көтерді. Жандарынан қал­дыр­мады, еркелетті, жылы қой­ын­дарынан шы­ғармады. Не­ме­ре­лер иісі ата-ана мерейі бір-біріне ұла­сып, жұпар аңқыған жайға же­те­леді. Қандай ырыс, жетістікке кенелді.

Сері-ағаң Нұрды көзінен бір де бір таса қыл­мады. Әкесіне тәр­­биелеуге бермеді, туыс­тар үйі­не қондырмады. Сері-ағаң Нұр­ды Н.В.Ломоносов атын­дағы Мәскеу мем­лекеттік уни­вер­ситетінің аспиранту­расына жі­бе­руді еске салуға келгенде одақ­­­тық жоғарғы министрліктің кадр­лар бас­қар­масының бастығы Васи­льев­ке және мини­стр­дің орын­ба­сары Станикке хат жолдадым. Рах­мет! Олар дереу бір орын берді. Нұр МГУ-дің аспиранты болды. Ол кездегі МГУ дү­ние жүзіндегі жо­ғары оқу орындарының бірі бо­­латын. Қазір мен Нұрмен әріп­тес­пін, философиямен шұ­ғыл­да­намыз. Нұр ағылшын және бас­қа да тілдерде жазып, сөйлейді. Мен болсам 90-нан аса жаңа ғы­лым, жалпы философия теория­сы­нан бөлініп шыққан ғылым та­рихымен, философиясымен шұ­ғылданудамын. Мәскеудегі Патрис Лумумба атындағы ха­лық­­аралық университеттің бірін­ші проректоры Нұр Серікұлы Қира­баев Алматыда сол кездегі Фи­лософия, политология және дін­та­ну институтының директоры, Қазақстан Ұлттық академиясының кор­рес­пондент мүшесі Зарема Кәу­кенқызы Шәукенованың тіке­лей басшылығымен жемісті өт­кен І философиялық конгресте те­рең, осы уақыттағы проблема – жа­һан­дану өзгерісі жөнінде көлем­ді ғы­лыми зерттеуін ортаға салды.

Аталарымыздың «алып – анадан» деген қағидасы ескірмейтін өси­ет.

Нұр, Гүлнәр, Әділ дипломаттың ар­дақ­ты анасы – Әлия Сәрсенқызы Бейсенова 1932 жылы 25 наурызда Қарағанды облы­сы Жаңаарқа ауданында дүниеге келген. Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының докторы (1984), профессор (1985). Қазақстан Рес­пуб­ликасы Ұлттық Ғылым ака­де­мия­сының академигі (2005). Шоқан Уәлиханов атындағы сыйлықтың ие­гері (2013). Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық уни­верситетінің география және эко­логия ғылыми-әдістемелік орта­лығының ғылыми жетекшісі Ә.Бейсенова – Қазақстан фи­зи­калық географиясы мен эколо­гия­сы саласындағы көрнекті ға­лым­дардың бірі. 600-ге жуық ғы­лы­ми еңбек жазған, оның ішінде мо­нографиялары, оқулықтары жиыр­мадан асады. 50 жылдан ас­там уақыттан бері Ә.Бейсенова Қазақстан табиғатын зерттеу тар­и­хы­мен шұғылданып келеді. Осы та­қырыпта кан­дидаттық (Мәскеу, 1967 ж.), докторлық (Баку, 1984 ж.) диссертациялар қор­ғады.

Серік пен Әлияның отбасы, ғылыми бол­мыстары оңай бо­ла қойған жоқ. Еңбек, із­деніс, құш­тарлық қасиеттері халқына елеу­­лі еңбектер сыйлап, өз атта­рын, қа­зақ атын шығаруды көздеді. Айтуға оңай, іс­те қиямет қиын, екеуінің жазғанын қос­қанда 60 зерттеу ғылыми кітаптары, 1400 ғы­лыми көлемді мақалалар ха­лық игілігіне жұм­салуда. Нұр Серікұлының ғылыми ең­­бектері қаншама десеңізші. Сонда бұл ғы­­лым бұлағы тасып жатқан отбасынан бір кітапхананы толтыратын ең­бектер жа­рық­қа шықты.

Осы қажырлы еңбек, уақытты тиім­ді, үнемдей, бағалай пайдалану дәреже­сінде жеке-дара ғылыми атақтарға, сыйлық­тар­­ға, мемлекет марапаттарына ие болды. Қазақ мәдениеті мен өркениетінің шы­ңы­на ерлі-зайыпты ғалымдар шынайы же­тіс­тіктерімен шыққаны зор мақтаныш. Се­рік Қирабаев, Әлия Бейсенова Қазақстан Рес­­­пуб­ликасы Ұлттық Ғылым ака­де­мия­сы­ның академигі болып сай­ланды. Ерлі-зай­ып­ты екеуінің бір­дей академик болуы Қазақ Рес­пуб­ли­касы тарихындағы үшінші ғана жай. Академик атанған бірінші ерлі-зайыптылар семейлік Ләйлә Базанова мен оралдық Фазыл Мұқаметқалиев, екінші академиктер атыраулық Салық Зиманов пен қа­рағандылық Шәрбани Баталова бол­ды. Фазылмен де, Салықпен де ты­ғыз ара­ла­с­тық. Серағаң да менің жұ­байым Нағи­ма­­ға және маған жез­де болып келеді. Бұдан ар­тық мақ­таныш болмас.

Ал Серағаң мен Әлишаға шал­қы­ған шаңырақтарың сүйініші сайрап, қуанышы қайнап, тек жақ­сылыққа, айтулы табысқа жете бе­рің­дер демекпін.

Сағындық КЕНЖЕБАЕВ,

Ұлы Отан соғысының ардагері,

Ұлттық Ғылым академиясының құрметті академигі, профессор, философия ғылымдарының докторы

АЛМАТЫ



СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.08.2017

Қашанда ұлыма тілекшімін

21.08.2017

Ұлттық банк базалық мөлшерлемені төмендетті

21.08.2017

Германиялық өнертапқыштар электромобиль қуаттайтын жүйені таныстырды

21.08.2017

ОҚО-да биыл төрт бағытқа жаңа автобус қатынасы ашылды

21.08.2017

Малайзия павильоны «Көбелек әсері» және «Жастар апталығы» экоакциясын бастады

21.08.2017

ЭКСПО-2017 көрмесінде Сенегал Республикасының ұлттық күні өтті

21.08.2017

Ботаникалық бақ қоры толыға түспек

21.08.2017

Сенат Төрағасының орынбасары СҚО прокурорларымен кездесті

21.08.2017

Қазақстан өнеркәсібінің индустрия 4.0 техникалық талдау жұмыстары күзде аяқталады

21.08.2017

2025 жылға қарай жанар-жағармай бойынша ішкі қажеттіліктер толық қамтылады

21.08.2017

Алматыда «Star of Asia» фестивалі өтті

21.08.2017

Альберт Линдер Жазғы Универсиада ойындарының чемпионы атанды

21.08.2017

БҰҰ Балалар қоры қазақстандық өнертапқыштарды марапаттады

21.08.2017

Бақытжан Сағынтаев жоғары ғылыми-техникалық комиссия отырысын өткізді

21.08.2017

Семейлік зейнеткерлер ағылшын тілін үйреніп жүр

21.08.2017

Қазақстан мен Ресей заңсыз есірткі айналымына қарсы күресті бірге үйлестірмек

21.08.2017

Атырауда өткен жауынгерлік жекпе-жек фестиваліне 2,5 мың көрермен жиналды

21.08.2017

Астана хабы мен Қытайдың мемлекеттік басқару академиясы меморандумға қол қойды

21.08.2017

"Жастар" жазғы жайдарман фестивалі мәресіне жетті

21.08.2017

Мәңгі ғашық

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Адырна неге адыра қалды?

Қазақ халқының көне музыкалық аспаптары туралы айтатын болсақ, ол ешбір халықтың құндылығына ұқсамайтын, өз алдына бөлек шал­қыған жеке бір шалқар айдын-ау. Тауқымет шеккен тағдырлар секілді тарих толқынында бұлардың бірі мүлде жоғалса, енді біразы әлі де қайта өңдеп, жетілдіре түсуді, терең зерттеу мен талдауды қажет ететінін уақыт-төреші дәлелдеп бағуда.  

Қалмаханбет МҰҚАМЕТҚАЛИ, «Егемен Қазақстан»

Үй мен күйдің үйлесімі

Қоғамның әлеуметтік-эконо­ми­ка­лық дамуының алғышарты ретін­де адамдардың әл-ауқаты мен денсау­лы­ғының сапасын салыстыра отырып бағалау үрдісі әлемде алғаш рет 1974 жылы Канаданың денсаулық сақтау министрі Марк Лэйлондтың ресми баяндамасында айтылыпты. Бірақ, дәл қазіргі жағдайда бұл түсінік түбегейлі өзгеріп келеді...

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Қызметтегі мәдениет мәйегі

Патшаның барымтасына, кеңес­тік кезеңнің күнде қырық құбылған қулығына бой алдырмай, тұнық ойына дақ түсірмей өткен нағыз ұлт көсемі Әлихан Бөкейхан: «Тірі бол­­сам, қазаққа қызмет қылмай қой­май­мын. Ұлтына, жұртына қызмет ету − білімнен емес, мінезден», деп еді. Шы­нында, ол кезде білім кем, мінез мық­ты еді. Қазір білім ұшан-теңіз, бі­рақ ұлттық мінез олқы, ала-құла, тіл мү­кіс, намыс пен ар ақшаға тәуелді болып барады.

Ғалым ОМАРХАН, «Егемен Қазақстан»

Жұмысты жалғастырар жастар қайда?

Қолында қолақпандай дипломы бола тұра жас мамандардың ауылда жұмыс істеуге құлшынысы жоқ. Көбінің ойы − қызығы мен у-шуы көп қалада қалып, өзіндей өрім жастардың ортасында болу. Бұл үшін оларды күстаналаудың да жөні жоқ шығар, бәлкім. Өйткені, қалада тұра ма, ауылда тұра ма, әркімнің өз қалауы. Солай десек те, жастар жаппай қалаға қарай ағылып жатқанда қазақтың алтын бесігі – ауылдарымыздың келешегі қалай болмақ? Бала саны жетпей, мектептер мен басқа да мекемелердің жабылуы жалғаса берсе, ата-баба кәсібін жалғастыратын лайықты ізбасарлар жоқ болса, ауылдардың ертеңгі күні не болмақ? Ойлаудың өзі қорқынышты. 

Нұрғали ОРАЗ,

Тәуелсіздік дегеніміз – мәңгілік күрес

Кешкілік аллеяда серуендейтін осы бір кішіпейіл, мәдениетті кісіні жиі көріп қаламын. Алғашында бас изесіп қана жүрдік. Бірте-бірте тіл қатысып, тротуардың жиегіндегі сәкіге тізе бүгіп, әңгіме-дүкен құратын болдық.

Пікірлер(0)

Пікір қосу