Ұлттық мемлекеттердің рөлі ешқашан төмендемейді

Бүгінгі жаһандық проб­лемалар дүниежүзілік экономикалық және сая­си дамудың объективті фак­торы бола отырып, бү­кіл адамзаттың мүд­де­сін ғана емес, Жер ша­ры­ның әр бөлігіндегі жеке адам­­ның да мүддесін қам­­титындығы нақты ақи­­қатқа айналды. Және бұ­­ларды шешу Жер шары тұр­ғындарының басым көп­шілігінің де, сондай-ақ, әртүрлі мемлекеттер мен халықаралық ұйым­дар­дың да күш-жі­герін жұмылдыруды қа­жет етеді. Ал осы әлем­дік, азаматтық мә­се­­лелерге ха­лық­ара­лық қоғам­дастық та­ра­пынан тиісті көңіл бө­лін­беуі келешекте бүкіл адам­заттың болашағына зор қатерлер әкелуімен қау­іпті.
Егемен Қазақстан
26.07.2017 945
2

Әлемдік сарапшылардың талдауы бойынша, қазіргі өзгерген және жаңарған әлемде ұлттық мем­­лекеттердің рөлі төмендейді немесе олар екінші кезекке ке­те­ді деген пікір негізсіз. Бұ­ған на­зар аударып отырған се­бе­­біміз, қазіргі замандағы ұлт­тық  мемлекеттердің тағд­ы­ры ту­расындағы пікірлер үш топқа бө­лінеді: әсіре жаһан­шы­лар (ги­перглобалистер), шү­бә­лә­ну­ші­лер (скептиктер) және тран­с­формистер. 

Әсіре жаһаншылар үшін жаһандану адамзат тарихындағы жаңа дәуірдің басы болып табылады да, олардың көзқарасынша  дәстүрлі ұлттық мемлекеттер та­биғи бола алмайды. Олар тіпті дү­ниежүзілік экономиканың ком­мерциялық бірлігі де болып кі­рік­пейді. Әсіре жаһаншылар эко­номикалық жаһандану, сайып кел­генде, өндірістің, сауданың, қар­жы саласының трансұлттық же­л­ілерін құру арқылы эко­н­о­миканың «ұлтсыздануына» әке­­леді деп дәлелдемек бола­ды. Бұл «шекарасыз» эконо­ми­ка­да ұлттық үкіметтер әлем­дік ка­питалға қызмет ететін «жал­ғас­тырушы белдік» неме­се бас­қа­рудың жергілікті, аумақтық жә­не халықаралық механизмдері ара­сындағы байланыстарды қам­та­масыз ететін делдалдық инс­ти­тут­тың орнына ғана ие болады деп дәлелдеуге күш салуда. 

Жаһандық экономиканың пай­да болуын, дүниежүзілік басқару институттарының қыз­метін, мәдениеттердің бар­лық жерлерде жақындасып, аме­ри­калық бұқаралық мә­де­н­иет­тің кең тарауын әсіре жа­һан­­шылар мүлде жаңа әлемдік тәр­­тіптің орнап, ұлттық мем­ле­­кеттің жойылуының белгісі ре­­тінде түсіндіруге тырысады. Олардың пайымдауынша, ұлт­­тық экономика кең тар­мақ­­талған әлемдік экономика ағындарының тармақтары ға­на болып отырғандықтан, ұлт­тық мемлекеттердің өкілеттігі мен легитимдігінің өзі күмәнді. Ұл­т­тық мемлекеттер өз ше­к­а­р­а­сының ішінде болып жатқан үдерістерді бақылауға және азаматтардың қажеттерін өз бет­терімен қанағаттандыруға қа­білетсіз. Осы факторлардың нә­тижесінде ұлттық мемлекеттер күн өткен сайын экономикалық үде­рістерді басқарудың өтпелі ұй­ымының бір түрі ғана болып  қалады деген тұжырымға келеді.

Ал шүбәланушілер болса, жаһанданудың әлемдік дең­ге­йі, табиғаты жасанды әсіре баға­ланған деп, жаһаншылар уәж­дерін негізсіз, үстірт әрі қа­ра­байыр деп есептеп,  әлемде еш­теңе өзгере қойған жоқ деген ұстанымда болып, олардың ұлт­тық мемлекеттердің күйреуі немесе жойылуы туралы пікір­ле­рін де теріске шығарады.  Транс­фор­мистерге келетін  болсақ, олар жаһандануды қазіргі өз­гер­мелі әлемнің қозғаушы кү­ші деп таниды. Олардың пікі­рін­ше,  жаңа  «егемендік тәр­тіп» мем­лекеттіліктің дәстүрлі тұжы­рым­­­дамасындағы абсолютті, ажы­­­рамас, аумақтық томаға-тұй­­­ық қоғамдық билік тура­лы түсініктерді теріске шыға­ра­­ды. Трансформистердің аса бір маңызды ескертуі – қазіргі за­манғы халықаралық эко­но­микалық байланыстардың к­үшеюінен жеке елдердің ұлт­тық экономикалық кеңістігі  сол мем­ле­кеттердің өз аумағы ше­­карасы­мен сәйкес келе бер­мейді. Ол одан әлдеқайда кең және ауқымды.

Қазіргі заманғы дамыған және дамушы елдер үшін аса ірі әлемдік проблема көші-қон мә­се­лесі болып отыр. Халықтың көші-қоны кең өріс алып, соңғы 30  жылда Еуропа елдеріне 20 миллион, АҚШ, Канада және Латын Америкасы елдеріне 40 млн-ға жуық адам қоныс ау­дарған. Біріншіден, қазіргі жа­рия, сондай-ақ, жасырын қо­ныстанушылар ағынының күрт өсуі ұлттық мемлекеттердің өз ұлттық шекараларын қорғау мүм­кіндіктерінің шектеулі еке­н­­дігін көрсетіп отыр. Екіншіден, өз шекараларына бақылауды кү­шейткен елдің өзі де көші-қон ағынына тосқауыл қоя алма­ды. Үшіншіден, көші-қон тас­қы­нының күрт өсуі көптеген ел­дердің ішкі саясатындағы ба­сымдықтарға өзгерістер әке­ліп,  яғни елдердің ұлттық құ­ра­мы өзгеріп, онда сая­сат пен әлеу­меттік мүдделерде едәуір өз­герістер пайда болды. Оның ай­қын мысалы – соңғы жылдары Франциядағы Араб, Африка елдерінен қоныстанған аза­маттар мүддесімен ресми би­ліктің әлеуметтік саясаты ара-қатынасындағы  бүкіл елде үлкен алаңдатушылық туғызған  өткір қайшылықтар.

Ол ең алдымен, жаһандану, экономикалық интернационалдану  үдерістерінің ұлттық мем­лекеттердің билік институт­тары қыз­метіне түсірер  салмағының күр­деленіп, ауқымының арта түсуі және ұлттық қауіпсіздік, ұлт­­тық терең мүдделер тұр­ғы­сынан бұрын-соңды болмаған жа­ңа міндеттерді қоюына бай­ланысты. Жаһандану жағ­дай­ында  әлемде осы уақытқа дей­­ін мойындалған, танылған көп­теген жас мемлекеттер әлі де ұм­ты­лып отырған мемлекеттік-ұлт­тық егемендік мәселесінің өзі  терең дағдарысқа түсіп, оған үлкен қатер туып отырғанына әлем оқымыстылары, саясат­кер­лер, дипломаттар алаң­дау­шылық білдіруде. Олар жаһан­да­ну үдерісін тек әлемдік игі­лік, жағымды үдеріс деп бір­жақты бағалаудан бас тарта бас­тады. Өйткені, жаһан­да­ну мен халықаралық бай­ла­ныс­тардың интенсивті дамуы әлеуметтік және билік инс­ти­тут­тарының  уақыттық-ке­ңіс­тік тұрғыдан трансформацияла­нуы­на түбегейлі әсер етіп, би­ліктің құрлықаралық және ай­ма­қ­аралық жаңа нысандарын қа­лып­тастыруда.                        

Формальды түрде халық­ара­лық қатынастардың база­лық бірлігі болып табылатын ұлт-мемлекет институты нақ­ты трансформацияға түсіп, мем­лекеттердің ішкі істеріне араласуға болмайтындығы, оның ұлттық егемендік принципін бұ­затындығы туралы дәстүрлі көз­қарас уақыт өткен сайын көмес­кі­леніп, ал іс жүзінде ыдырауға тү­суде. Мұндай көзқарастың инс­титуттық факторы әмбебап ха­лықаралық ұйымдар, мемлекеттен үстем юрисдикциялар, әртүрлі халықаралық режімдер, әлемдік гуманитарлық құқықтар, адам құқықтарының мемлекеттің тәуелсіздігі принциптерінен ба­сым­дығы болып табылады. 

Жаһандану үдерісінің бас­ты  зерттеушілерінің әрі дем бе­рушілерінің бірі АҚШ-тың Гарвард университетінің профессоры К.Омэ ұлттық мемлекеттің күні өткендігі, олардың саяси тарихының ақыры таянғандығы туралы пікірін ашық  айта бас­тады.

Көптеген батыстық оқы­мыс­ты­лар ұлттық мемл­е­кет­тердің қа­зіргі заманның сындарына жауап беруде бой көрсетіп  отырған әлсіздігін баса көрсетіп,  ұлттық мемлекеттер өзінің  мәртебелі құқықтарынан кейбір әлеуетті халықаралық ұйымдардың пайдасына бас тартады дегенді айтады. Қысқасы,  мұның барлығы, түптеп келгенде, ұлттық мемлекеттер эволюцияға түсіп, жа­һан­дану жағдайындағы саяси тәр­т­іпке сай келетін саяси ұйым бола­ды, олардың «мемлекет-ұлт» деген табиғаты, сапалық белгісі көмескіленіп, жойыла бастайды деген   болжамды негіздемек болады.

Мұның барлығы – Қазақ мемлекетінің, қазақ халқының ұлт­­тық мүдделеріне де қайшы ке­­летін ұстанымдар. Бұл бол­жау­лар мен көзқарастар өз тәу­елсіздігіне енді ғана қол жет­кізген ТМД елдерінің де терең ұлт­тық мүдделеріне қай­шы. Сон­­дықтан, жаһандану жағ­дай­­ында мемлекеттік билік инс­­титуттары ұлттық мемле­кет­­терге төнген осындай қа­тер­лер­ді дер кезінде танып, т­а­би­ғатын, ауқымын, келер зиян­ын бағамдап, болжай біліп, өз әре­кетінде, іс-қимылында ба­сым­дықтарды батыл және тү­бе­гейлі қамтамасыз етуге ұмты­лу­ға тиіс деп есептейміз.

Нәубат ҚАЛИЕВ,
Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия  ұлттық университетінің профессоры, саяси ғылымдар докторы

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.11.2018

Әбдіманап Бектұрғанов: Тарихқа тағзым

21.11.2018

Қ.Әбдірахманов: «Ұлы даланың жеті қыры» әлем мәдениетін жақындастырады

21.11.2018

Павлодарда археологтар біздің заманымызға дейінгі 5-ші мыңжылдықта жерленген жылқылар сүйектерін тапқан

21.11.2018

«Ақтөбе» футбол клубы сенімді басқармаға берілді

21.11.2018

Ұлттар Лигасының қорытындысы шығарылды

21.11.2018

Такир Балықбаев: Жаңа еңбек жаңаша ой салды

21.11.2018

Ақтөбеде кәсіп бастағысы келетін жандарға кеңес берілді

21.11.2018

Мәулен Әшімбаев: Ұлт тарихын танудың жаңа кезеңі

21.11.2018

Chartbeat жобасы аясындағы байқау жеңімпаздары ашық деректер панелін құрады

21.11.2018

Жапония мен Грузия дзюдошылардың қарқыны күшті

21.11.2018

Дархан Кәлетаев: Ұлы даланың ұлағаты

21.11.2018

Португалияда Дәрежан Өмірбаев фильмдерінің рестроспективасы өтіп жатыр

21.11.2018

Шымкентте дәрігерлер тұрғындарға арнайы медициналық көмек көрсетті

21.11.2018

Израильдегі халықаралық турнирде Маңғыстаулық гимнасшылар 8 медаль иеленді

21.11.2018

Мәскеудегі Шереметьево әуежайында ұшақ ер адамды қағып кетті

21.11.2018

«Туған жерге тағзым» жобасы Түркістаннан басталды

21.11.2018

Елбасы: «Ұлы дала» атты ежелгі өнер және технологиялар музейін ашуға мүмкіндігіміз бар

21.11.2018

Алмасбек Әбсадық: Мазмұны терең ой-толғам

21.11.2018

Ертең бокстан шешуші сайыстар басталады

21.11.2018

Маңғыстауда 171 жер учаскесі мемлекет меншігіне қайтарылды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Táýelsizdiktiń tánti bolar tusy kóp

Jylda, Táýelsizdik kúni jaqyndaǵan saıyn osy ýaqyt ishinde elimiz qandaı jetistikterge jetti degen saýaldy ózimizge qoıyp, ony saralaýǵa tyrysamyz. Biraq mundaıda jappaı aıtylyp júrgen jetistikterdi emes, ózimiz baıqaǵan jeke kózqarastaǵy tabystardy taldaýǵa tyrysamyz. Sonyń ishinde kózge túsetin bir ǵanıbetti jańalyq – halqymyzdyń burynǵydaı eshkimnen qysylmaı, kimmen bolsa da ómirdiń barlyq salasynda ıyq teńestire túskeni.

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Stokgolm sındromy

Jumyr jerdiń betinde sany jaǵynan bizden áldeqaıda kóp, alaıda táýelsiz el atanýdy mańdaılaryna jazbaǵan, ol oryndalmas armandaı kórinetin halyqtar az emes jeterlik. Jaratqannyń qalaýymen qolǵa tıgen táýelsizdik qazaq balasynyń eń bir asyl muraty edi.

Талғат БАТЫРХАН, Егемен Қазақстан

«Baı bolsań halqyńa paıdań tısin»

«Batyr bolsań jaýyńa naızań tısin, Baı bolsań halqyńa paıdań tısin». Kezinde aıyr tildi Áıteke bı aıtqan aqyldy sóz. Keler ǵasyrlarǵa da keter ǵaqlıa.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Esi ketken eskini alady

Búginde avtomobıl degen burynǵydaı baılyqtyń, sol kólikti satyp alǵan adamnyń áleýmettik jaǵdaıynyń jaqsy ekendiginiń kórsetkishi bolýdan qalyp barady. Bir úıde eki, keıde úsh avtokóliktiń bolýyn, tipti keıbir jumyssyz júrgenderdiń de avtokólik satyp alýyn oǵan mysal retinde keltirýge bolady. Osy oraıda avtomashınalardyń sonshalyq kóbeıip ketýiniń syry nede degen saýaldyń týyndaýy da zańdy. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qala jáne qazaq

Astana – jastar qalasy. Qala kóshelerinde kele jatyp aınalańa qarasań kóbinese jastardy kóresiń. Demek, Astana – bolashaqtyń qalasy. Osy Astana arqyly qazaqtardyń qala halqyna aınalyp kele jatqandyǵyn jáne aınala alatyndyǵyn anyq baıqaýǵa bolady.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу