Ұлттық мемлекеттердің рөлі ешқашан төмендемейді

Бүгінгі жаһандық проб­лемалар дүниежүзілік экономикалық және сая­си дамудың объективті фак­торы бола отырып, бү­кіл адамзаттың мүд­де­сін ғана емес, Жер ша­ры­ның әр бөлігіндегі жеке адам­­ның да мүддесін қам­­титындығы нақты ақи­­қатқа айналды. Және бұ­­ларды шешу Жер шары тұр­ғындарының басым көп­шілігінің де, сондай-ақ, әртүрлі мемлекеттер мен халықаралық ұйым­дар­дың да күш-жі­герін жұмылдыруды қа­жет етеді. Ал осы әлем­дік, азаматтық мә­се­­лелерге ха­лық­ара­лық қоғам­дастық та­ра­пынан тиісті көңіл бө­лін­беуі келешекте бүкіл адам­заттың болашағына зор қатерлер әкелуімен қау­іпті.
Егемен Қазақстан
26.07.2017 1289
2

Әлемдік сарапшылардың талдауы бойынша, қазіргі өзгерген және жаңарған әлемде ұлттық мем­­лекеттердің рөлі төмендейді немесе олар екінші кезекке ке­те­ді деген пікір негізсіз. Бұ­ған на­зар аударып отырған се­бе­­біміз, қазіргі замандағы ұлт­тық  мемлекеттердің тағд­ы­ры ту­расындағы пікірлер үш топқа бө­лінеді: әсіре жаһан­шы­лар (ги­перглобалистер), шү­бә­лә­ну­ші­лер (скептиктер) және тран­с­формистер. 

Әсіре жаһаншылар үшін жаһандану адамзат тарихындағы жаңа дәуірдің басы болып табылады да, олардың көзқарасынша  дәстүрлі ұлттық мемлекеттер та­биғи бола алмайды. Олар тіпті дү­ниежүзілік экономиканың ком­мерциялық бірлігі де болып кі­рік­пейді. Әсіре жаһаншылар эко­номикалық жаһандану, сайып кел­генде, өндірістің, сауданың, қар­жы саласының трансұлттық же­л­ілерін құру арқылы эко­н­о­миканың «ұлтсыздануына» әке­­леді деп дәлелдемек бола­ды. Бұл «шекарасыз» эконо­ми­ка­да ұлттық үкіметтер әлем­дік ка­питалға қызмет ететін «жал­ғас­тырушы белдік» неме­се бас­қа­рудың жергілікті, аумақтық жә­не халықаралық механизмдері ара­сындағы байланыстарды қам­та­масыз ететін делдалдық инс­ти­тут­тың орнына ғана ие болады деп дәлелдеуге күш салуда. 

Жаһандық экономиканың пай­да болуын, дүниежүзілік басқару институттарының қыз­метін, мәдениеттердің бар­лық жерлерде жақындасып, аме­ри­калық бұқаралық мә­де­н­иет­тің кең тарауын әсіре жа­һан­­шылар мүлде жаңа әлемдік тәр­­тіптің орнап, ұлттық мем­ле­­кеттің жойылуының белгісі ре­­тінде түсіндіруге тырысады. Олардың пайымдауынша, ұлт­­тық экономика кең тар­мақ­­талған әлемдік экономика ағындарының тармақтары ға­на болып отырғандықтан, ұлт­тық мемлекеттердің өкілеттігі мен легитимдігінің өзі күмәнді. Ұл­т­тық мемлекеттер өз ше­к­а­р­а­сының ішінде болып жатқан үдерістерді бақылауға және азаматтардың қажеттерін өз бет­терімен қанағаттандыруға қа­білетсіз. Осы факторлардың нә­тижесінде ұлттық мемлекеттер күн өткен сайын экономикалық үде­рістерді басқарудың өтпелі ұй­ымының бір түрі ғана болып  қалады деген тұжырымға келеді.

Ал шүбәланушілер болса, жаһанданудың әлемдік дең­ге­йі, табиғаты жасанды әсіре баға­ланған деп, жаһаншылар уәж­дерін негізсіз, үстірт әрі қа­ра­байыр деп есептеп,  әлемде еш­теңе өзгере қойған жоқ деген ұстанымда болып, олардың ұлт­тық мемлекеттердің күйреуі немесе жойылуы туралы пікір­ле­рін де теріске шығарады.  Транс­фор­мистерге келетін  болсақ, олар жаһандануды қазіргі өз­гер­мелі әлемнің қозғаушы кү­ші деп таниды. Олардың пікі­рін­ше,  жаңа  «егемендік тәр­тіп» мем­лекеттіліктің дәстүрлі тұжы­рым­­­дамасындағы абсолютті, ажы­­­рамас, аумақтық томаға-тұй­­­ық қоғамдық билік тура­лы түсініктерді теріске шыға­ра­­ды. Трансформистердің аса бір маңызды ескертуі – қазіргі за­манғы халықаралық эко­но­микалық байланыстардың к­үшеюінен жеке елдердің ұлт­тық экономикалық кеңістігі  сол мем­ле­кеттердің өз аумағы ше­­карасы­мен сәйкес келе бер­мейді. Ол одан әлдеқайда кең және ауқымды.

Қазіргі заманғы дамыған және дамушы елдер үшін аса ірі әлемдік проблема көші-қон мә­се­лесі болып отыр. Халықтың көші-қоны кең өріс алып, соңғы 30  жылда Еуропа елдеріне 20 миллион, АҚШ, Канада және Латын Америкасы елдеріне 40 млн-ға жуық адам қоныс ау­дарған. Біріншіден, қазіргі жа­рия, сондай-ақ, жасырын қо­ныстанушылар ағынының күрт өсуі ұлттық мемлекеттердің өз ұлттық шекараларын қорғау мүм­кіндіктерінің шектеулі еке­н­­дігін көрсетіп отыр. Екіншіден, өз шекараларына бақылауды кү­шейткен елдің өзі де көші-қон ағынына тосқауыл қоя алма­ды. Үшіншіден, көші-қон тас­қы­нының күрт өсуі көптеген ел­дердің ішкі саясатындағы ба­сымдықтарға өзгерістер әке­ліп,  яғни елдердің ұлттық құ­ра­мы өзгеріп, онда сая­сат пен әлеу­меттік мүдделерде едәуір өз­герістер пайда болды. Оның ай­қын мысалы – соңғы жылдары Франциядағы Араб, Африка елдерінен қоныстанған аза­маттар мүддесімен ресми би­ліктің әлеуметтік саясаты ара-қатынасындағы  бүкіл елде үлкен алаңдатушылық туғызған  өткір қайшылықтар.

Ол ең алдымен, жаһандану, экономикалық интернационалдану  үдерістерінің ұлттық мем­лекеттердің билік институт­тары қыз­метіне түсірер  салмағының күр­деленіп, ауқымының арта түсуі және ұлттық қауіпсіздік, ұлт­­тық терең мүдделер тұр­ғы­сынан бұрын-соңды болмаған жа­ңа міндеттерді қоюына бай­ланысты. Жаһандану жағ­дай­ында  әлемде осы уақытқа дей­­ін мойындалған, танылған көп­теген жас мемлекеттер әлі де ұм­ты­лып отырған мемлекеттік-ұлт­тық егемендік мәселесінің өзі  терең дағдарысқа түсіп, оған үлкен қатер туып отырғанына әлем оқымыстылары, саясат­кер­лер, дипломаттар алаң­дау­шылық білдіруде. Олар жаһан­да­ну үдерісін тек әлемдік игі­лік, жағымды үдеріс деп бір­жақты бағалаудан бас тарта бас­тады. Өйткені, жаһан­да­ну мен халықаралық бай­ла­ныс­тардың интенсивті дамуы әлеуметтік және билік инс­ти­тут­тарының  уақыттық-ке­ңіс­тік тұрғыдан трансформацияла­нуы­на түбегейлі әсер етіп, би­ліктің құрлықаралық және ай­ма­қ­аралық жаңа нысандарын қа­лып­тастыруда.                        

Формальды түрде халық­ара­лық қатынастардың база­лық бірлігі болып табылатын ұлт-мемлекет институты нақ­ты трансформацияға түсіп, мем­лекеттердің ішкі істеріне араласуға болмайтындығы, оның ұлттық егемендік принципін бұ­затындығы туралы дәстүрлі көз­қарас уақыт өткен сайын көмес­кі­леніп, ал іс жүзінде ыдырауға тү­суде. Мұндай көзқарастың инс­титуттық факторы әмбебап ха­лықаралық ұйымдар, мемлекеттен үстем юрисдикциялар, әртүрлі халықаралық режімдер, әлемдік гуманитарлық құқықтар, адам құқықтарының мемлекеттің тәуелсіздігі принциптерінен ба­сым­дығы болып табылады. 

Жаһандану үдерісінің бас­ты  зерттеушілерінің әрі дем бе­рушілерінің бірі АҚШ-тың Гарвард университетінің профессоры К.Омэ ұлттық мемлекеттің күні өткендігі, олардың саяси тарихының ақыры таянғандығы туралы пікірін ашық  айта бас­тады.

Көптеген батыстық оқы­мыс­ты­лар ұлттық мемл­е­кет­тердің қа­зіргі заманның сындарына жауап беруде бой көрсетіп  отырған әлсіздігін баса көрсетіп,  ұлттық мемлекеттер өзінің  мәртебелі құқықтарынан кейбір әлеуетті халықаралық ұйымдардың пайдасына бас тартады дегенді айтады. Қысқасы,  мұның барлығы, түптеп келгенде, ұлттық мемлекеттер эволюцияға түсіп, жа­һан­дану жағдайындағы саяси тәр­т­іпке сай келетін саяси ұйым бола­ды, олардың «мемлекет-ұлт» деген табиғаты, сапалық белгісі көмескіленіп, жойыла бастайды деген   болжамды негіздемек болады.

Мұның барлығы – Қазақ мемлекетінің, қазақ халқының ұлт­­тық мүдделеріне де қайшы ке­­летін ұстанымдар. Бұл бол­жау­лар мен көзқарастар өз тәу­елсіздігіне енді ғана қол жет­кізген ТМД елдерінің де терең ұлт­тық мүдделеріне қай­шы. Сон­­дықтан, жаһандану жағ­дай­­ында мемлекеттік билік инс­­титуттары ұлттық мемле­кет­­терге төнген осындай қа­тер­лер­ді дер кезінде танып, т­а­би­ғатын, ауқымын, келер зиян­ын бағамдап, болжай біліп, өз әре­кетінде, іс-қимылында ба­сым­дықтарды батыл және тү­бе­гейлі қамтамасыз етуге ұмты­лу­ға тиіс деп есептейміз.

Нәубат ҚАЛИЕВ,
Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия  ұлттық университетінің профессоры, саяси ғылымдар докторы

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.02.2019

Екатеринбургтағы жол апатында 5 қазақстандық зардап шекті

21.02.2019

Жамбылда аз қамтылған және көпбалалы отбасылар үшін 10 жатақхана салынады

21.02.2019

Үкіметті уақытша басқару Асқар Маминге жүктелді

21.02.2019

Мемлекет басшысының мәлімдемесі

21.02.2019

Елбасы Үкіметті таратты

21.02.2019

Н.Нығматулин Аустрия Парламенті Ұлттық Кеңесінің төрағасымен кездесті

21.02.2019

Сенаторлар халықаралық келісімдерді ратификациялады

21.02.2019

Индустрияландыру бағдарламасы аясында 20 мың тұрақты жұмыс орны ашылады

21.02.2019

Қызылордалық полицейлер заңсыз аң аулаушыларды ұстады

21.02.2019

Түркістан облысының өз футбол командасы құрылады

21.02.2019

Жайық өзені бойында ауқымды рейд өткізілді

21.02.2019

Биыл 65 мың ірі қара сатып алуға ақша бөлінеді

21.02.2019

Бас прокуратура өтемақы қорына өндіру тәртібін түсіндірді

21.02.2019

Қоғамға көмектесетін инклюзивті инновациялар

21.02.2019

Дариға Назарбаева Еуропалық Одақтың Орталық Азия жөніндегі арнайы өкілімен кездесті

21.02.2019

Airastana 1 сәуірден бастап Қазақстан арқылы Ташкентке рейстерді ұлғайтады

21.02.2019

Қазақстан Ұлттық Банкінің төрағасы неміс бизнес-қоғамдастығының өкілдерімен кездесті

21.02.2019

Қазақстан мен ЕҚДБ арасындағы ынтымақтастық мәселесі талқыланды

21.02.2019

Семейлік оқушы-кәсіпкер Нәдір Сәбитов жиһаз шығаратын цех ашты

21.02.2019

Алексей Луценко «Оман турының» жеңімпазы

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Tyıym men tıyn

Toı-toımalaqta tún jamylyp óner kórsetetin kámelettik jasqa tolmaǵan, ómirleri aq paraqtaı taza, kóńilderi aq bulaqtaı móldir kishkentaılarymyzdy jasyna laıyqsyz kıindirip, boıandyryp kópshiliktiń aldynda shyǵarý, án saldyrý – qý aqshaǵa qunyqtyryp qoıǵan ata-analarynyń kinásinen. 

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Qorqynyshty mıkroplastık

О́tken aptada Eýropalyq odaq úkimeti óndirýshilerge mıkroplastıktiń barlyq túrin óz ónimderinde qoldanýǵa tyıym salǵanyn estigen bolarsyzdar. Mıkroplastıktiń ne ekenin bilesiz be? Osyǵan deıin kóp mán bermeppiz. Sóıtse mıkroplastık − sıntetıkalyq polımerlerdiń kishkentaı bólikteri, bul kóptegen zattyń quramyna kiredi: kúndelikti kıetin kıimimizde de, kir jýatyn untaqta da, saǵyzda da bar eken.

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Jeti jarǵy» jıen jaıly ne deıdi?

Qarǵa tamyrly qazaqta jıenmin dese qolq etpes jan joq shyǵar, sirá. Tipti, naǵashyǵa aıtar oıyn «tuzdyqtap» jiberse de, basynan sóz asyrmas nebir adýyn minezdiniń ózi jıen ǵoı, aıta beredi» dep kúlip, bas shaıqaǵannan artyqqa barmaıdy.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Rýh jaıly áńgime

Marqum alashshyl tulǵa Aqseleý Seıdimbektiń «Rýhy azat halyq qana uly ister atqara alady» deıtin myzǵymas ustanymy boldy. Osy uǵymdy Ahań ári qaraı tápsirlep: «Rýhsyz halyqty altynǵa bólep qoısań da báribir, rýhy myqty qaýymnyń aldynda eńkish tartyp turady. Rýh degenimiz ol kózge kórinbeıdi, halyqtyń gendik bıosferasynda bolatyn úreıdi jeńý qýaty. Úreı qan arqyly urpaqtan urpaq jalǵasyp kete beretin asa qaterli qubylys. Qandaı bir qaýymnyń rýhanı erkindigi (táýelsizdigi) halyqtyń boıyndaǵy úreıdiń az-kóptigimen ólshendi» deıtin edi jaryqtyq.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу