«Ярыш» – қазақ футболының қарлығашы

Футбол жеке бір ұлттың шеңберінен асып, адамзаттың ортақ ойынына айналғаны қашан. Сондықтан, жанкүйері ең көп спорт түрі де осы. Қазақтың баласы да бесіктен белі шықпай жатып допқа құмар. Қазір мектеп жасына жетер-жетпес балдырғандардың өзі әлем футболының жұлдыздарын тақылдап тізіп бере алады. Бүгінгі қазақ футболының даму деңгейі, әрине, дүниежүзілік футболмен салыстыруға келмейді. Десек те, «жас өспей ме» деп, болашағынан ешқашан үміт үзіп көрмеген халық емеспіз бе.

27.03.2017 537

Қазіргі жеткіншектер фут­болға құмартумен, шұғыл­да­ну­мен қатар, оның тарихын да біле жүр­гені абзал. Әсіресе, қазақ фут­болының ғасырдан астам тарихы барын солардың бірі білсе, бірі білмес. 

Қазақ топырағында тұңғыш ресми футбол командасы 1913 жылы Семей қаласында құрылып, ол «Ярыш» («Жарыс») деп атал­ған. Бірден айталық, оның құра­мында жартылай қорғаушы болып заманымыздың заңғар жазушысы Мұхтар Әуезов ойнаған. Алғашқы кездесуін Жаңа Семей командасымен өткізген «Ярыш» құрамасының сол кезде түскен фотосуреті де сақталған. Оның құрамында барлығы 24 ойыншы болыпты. 1914 жылдың 16 наурызында түсірілген суреттегі ойыншылардың аты-жөндері де белгілі. Бірінші қатарда: Ғабдрауф Сайфутдинов, Мидхат Мірсалімов, Молдабаев және Салах Хисматуллин; екінші қатарда: Жаббар Мұхамедшин, Әмір­жан Ситдықов, Мұха­ме­дулла Құрманов, Ғабделнәсір Миршанов, Сабыржан Ахмедшин, Ғабделбар Сайфутдинов; үшінші қатарда: Ғабделғазез Кәрімов, Омар Насибуллин, Бекметов, Ахметсәлім Кәрімов, Қасымжан Мұхаммедов, Ғабделхақ Ғаб­басов, Мұхтар Әуезов, Зиятдин Рысбаев; төртінші қатарда: Кәрім Бикмаев, Ғұсман Ям­бушев, Юнус Нигматуллин, Мұ­хам­мед Сайдашев, Рифкат Фаи­зов, Ғабделбар Ғұсманов тұр. Бұл сурет осы «Ярышты» құру­ға мұрындық болғандардың бірі Рахматулла Елкебаевтың қызы Халиданың қолында сақ­талған екен. Рахматулла Елке­баев, сонымен қатар, Қазақ­стан­да жетім балаларға арнап тұңғыш мектеп ашқан адам. Жас өскіндерді оқытып, тәр­бие­леумен бірге, оларды футбол ойынына тартып, қазақ жері­не аяқдоп өнерінің алғашқы дәнін сіңірген жандардың бірі. Рах­матулла Елкебаев сөйте жүріп, өз білімін жетілдірумен де шұ­ғыл­данған адам. Медреседе жү­ріп орыс тілін жете меңгеру үшін қосымша сабақтар алып отыр­ған. Мектепте, училищеде гео­графия мен жаратылыстану пәндерінен сабақ берген. 1912 жылы Семейде «Оян, қазақ!» өлеңі үшін сотталған Міржақып Дулатовтың қорғаушысы болып сотқа қатысқаны белгілі.

Кезінде «Ярыш» футбол командасының 24 дана эмблемасы жасалған екен. Соның біреуі команданың капитаны болған Юнус Нигматуллиннің қазір Германияда тұратын немере қарындасы Рамиса Ниг­ма­туллина сақтап, бүгінгі күн­ге жеткізген. Қазақстан фут­болының 100 жылдығы қар­саңын­да ол кісі тарихи жәдігерді және «Ярыш» командасы ойын­шыларының бірнеше суретін Семей қаласындағы Татар қоғам­дастығы орталығының жанын­дағы мұражайға жолдаған. Айта кету керек, сол суреттердің ішін­де ұлы Мұхтар Әуезовтің де бұрын ешқайда жарияланбаған, жастық шағындағы суреттері бар.

Мұсылман жастарынан құ­­рал­ған «Ярыштың» бірін­ші ұйымдастыру жиыны 1913 жылы тамыз айының ортасында,­ бі­лімді, мәдениетті отбасы Ни­г­ма­туллиндердің ша­ңы­ра­ғын­да өт­кен. Оған он адам қа­тысқан. Жиналысты ұйым­дастырушы Юнус Нигматуллин мен оның көмекшілері Мұхамед Сайдашев пен Ахметсәлім Кәрімов басқаларға ресми футбол клубын құруға шешім қабылдағандарын мәлімдейді. Команданың алғашқы құрамына 14 адам кіреді. Командаға мү­ше болу жарнасы 50 тиын болып белгіленген. Ол заманда қа­зір­гідей доп жоқ, допты ярыш­тықтарға таза былғарыдан жергілікті етікші тігіп береді. Пішін бастапқыда сопақтау бол­ған допты тігінші кейін ойын­шы­лардың ұсыныс-тілектері бойынша жетілдіріп, қанағаттанарлық қалыпқа түсірген. Бір қызығы, ойын қақпаларының бағаналары мен белтемірін де «Ярыш» ойыншылары өздері қолдан жасап, матч пен жаттығуларға өз­дерімен бірге алып келіп отыра­ды. «Ярыштың» белгісі жап­сы­рыл­ған аспан түстес жейделер мен ойынға киетін қара шолақ шалбарларды оларға көпке танымал тігінші шебер Гаффэ Баязитова тігіп берген. Тігінші қыз Юнус Нигматуллиннің бөлесі әрі өзі осы жігітке ғашық болған десе­ді. Оның командаға бар ынта-ықы­ласымен көмектесуіне мұның да әсері болса керек.

1914 жылы «Ярыштың» екі бөлек: ересектер және жастар командасы болған. Солардың бірінде кейін қазақ әдебиетінің классигіне айналған Мұхтар Әуезов жартылай қорғаушы ретінде ойнаған. Жазушының ұлы Мұрат Әуезов: «Бұл тек қана футбол емес еді. «Ярыш» ойын­шылары басқа да спорт түр­лерімен шұғылданды. Сон­дай-ақ, олар халық аспаптары оркестрін құрып, қабырға газе­тін шығарған», – деп жазады. «Ярыштың» құрамында ой­на­ған Салах Хисматуллин 1973 жылдың 6 қарашасында жарық көрген «Иртыш» газетінде естелігімен бөлісіп, «Команда алғаш құрылғанда біз қайда болса сонда, көбінесе, қазір метиз-фурнитура зауыты орналасқан, Мусин диірмені алдындағы алаңқайда, қазір педагогика учи­лищесі орналасқан, семинария алдындағы базар алаңында ойнадық...», деген екен.

Ал семейлік журналист Ев­гений Юдин өзінің бір кезде жазған мақаласында тұңғыш команданың ойын өрнегін былайша суреттейді: «Гимназия» және «Ярыш» футболшылары арасындағы матч қызықты өтіп, қауіпті сәттерге толы болды. Алаң жиегіне жағалай жиналған жанкүйерлер екі команданы да қолдап, демеп отырды. Әйтсе де, «Ярыш», алға!» деген айқай жиі естілді. Гимназияшылардың бірі қарсыласына қарсы ұмтылды, бірақ жартылай қорғаушы оны алдап өтіп, сол қапталдағы шабуылшының ашыла қойғанын көріп, допты оның аяғына салып бер­ді де, өзі алға жүгірді. Сол қап­­талдағы шабуылшы досының әрекетін түсіне қойды. Оның жауапты пасы тура және дер кезінде орындалды. Қорғаныстағы ойыншылардан ширақ қимылдап, жартылай қорғаушы ала доп­ты тоқтатпай тепті. Доп қақпа тоғыздығына тиді... Ярыштықтар шаршаса да, алаңнан шексіз қуанышпен шығып бара жатты. Хавбек Мұхтар Әуезов пен сол қапталдағы шабуылшы Салах Хисматуллин қарсыластарының қорғанысын қалай сеңдей соғыс­тырғандарын естеріне түсіріп, күліп бара жатты...» («Иртыш», №158, 11.06.1967 ж.).

Тарихи мәліметтерге жү­гінсек, миллиондарды баурап алған футбол ойыны ағыл­шын­дардан көрші Ресейге XIX ғасырдың аяғында жеткен. Ал біздің елге футбол осы көр­ші­мізден келгенге ұқсайды. 1912 жылы Мәскеуден Семейге Н.Куп­риянов деген келіп, көпес Плещеевтің дүкенінде қызмет жасапты. Ол өзімен бірге доп, қақпа торы, спорттық форма секіл­ді асай-мүсейлерін ала кел­ген. Доп қууға құмартқан жас­тар­дың басын құрап, ойындар өткізіп тұрыпты. Енді бір дерек­терге қарағанда, Сібір мен Орта Азияға ірі сауда орталығы ретін­де танымал болған Семейге ағыл­шын­дардың өзі алып келген-мыс.

Әйтеуір не керек, 1913 жылы Семейдегі ерлер гимназиясы мен семинариясында алғашқы футбол командалары ұйымдастырылады. Қазақ жерінде бұған дейін бол­ған футбол ойындары мен коман­далары туралы басқа дерек болмағандықтан, Семей қаласын еліміздегі футболдың отаны деп мойындаған ләзім. Ал мұндағы жүз жыл бұрынғы футбол ойындары туралы деректер жеткілікті. Мұхтар Омарханұлының ағасы Ахмет Әуезовтің «Бала Мұхтар» (1967 ж.) кітабы, «Ярыш» клубында ойнаған Әбдінасыр Мир­шанов («Спорт» газеті, 8.01.1963 жыл) пен Салах Хисматуллин («Семей таңы» газеті, 29.04.1977 жыл) және т.б. адамдардың мақалалары соған дәлел.

Елімізде футболдан алғашқы ха­лықаралық жолдастық кездесу де осы Семей қаласында өткізілді. Мұн­да бірінші дүниежүзілік со­ғыс кезінде тұтқынға түскен чех азаматтарынан құралған ко­манда болған. 1918 жылы ССК (Семипалатинский спортив­ный кружок) командасы солармен ойнапты. Сөйтіп, семей­лік­тер Қазақстанда алғаш рет нағыз үлкен футболдың куә­сі болған екен. Чехтардың тех­ни­калық дайындығы мықты бол­ға­нымен, кездесу 2:1 есебімен жер­гілікті команданың пайдасы­на шешілген. Бір айта кетері, ойын­ға қатысқан М.Семгин де­геннің естелігіне қарағанда, шет­­елдіктерден құралған ко­ман­д­­ада Стокгольмде өткен V Олим­пия ойындарына қатысқан авс­триялық үш азамат болыпты.

Ресейлік спорт журналисі Валерий Лямкин өзінің «Легенды Алтайского футбола» кітабында 1914 жылы Барнауыл мен Томбы қалаларынан командалар Семей қаласына арнайы барып, футболдан жолдастық кездесу өткізгені туралы жазған. Семейде «Ярыштан» басқа ССК, «Олимп», «Ласточка», «Орлята» командалары болғаны белгілі. 1914 жылдың жазында болған Семей мен Барнауыл командаларының арасындағы кездесуде Николай Иванов деген жерлесіміз гол соғып, семей­ліктердің жеңіске жетуіне үлес қосқан. Сол жыл­дың аяғына таман «Олимп» құра­мындағы Николай Иванов пен Иван Соколов әскер қатарына алынып, бірінші дүниежүзілік соғыста қаза болыпты. Майданға алынған тағы бір ойыншы Евгений Попов Қазан төңкерісінен кейін Семейге қайтып оралып, кейін басқа қалаға көшкен.

Қазақ жерінде ғасыр бұрын болған футбол командалары және бұлар ғана емес. 1915 жылы Павлодар қаласында «Ястреб», «Звездочка», Өскеменде «Марс», «Ястреб» деген команда­лар болған. Бұл командалар Ресей губе­р­нияларындағы ұжым­дар­мен бірнеше жолдастық кездесу­лер өткізіпті. 1921 жылы Әу­лие ата қаласында да (қазіргі Тараз) жерг­ілікті командалардың қа­ты­суымен жолдастық ойындар өткен. 1928 жылы Петропавл қаласында губерниялар арасында тұңғыш рет ресми жарыс өтіп, одан кейін Қазақстан құрама командасы жасақталған. Бұл ұжым Қазан қаласында өткен Бүкілодақтық жұмысшылар спартакиадасының іріктеу ойындарына қатысыпты. Қазақ КСР-нің тұңғыш чемпионаты мен кубогы 1936 жылы өткізіліп, онда Алматы қаласының құрамасы жеңіске жетіпті. 1937 жылы Алматының «Динамо» футбол клубы алғашқы болып шеберлер командасы мәртебесін алып, КСРО чемпионатының «Шығыс қалалары» тобында өнер көрсеткен. Бұл жарыста «Динамо» жеті команда арасында үшінші орынға табан тірепті. Ал 1940 жылы Алма­ты­ның «Динамо» командасы Кеңес Одағы шеңберінде алғашқы табысқа қол жеткізді. Динамошылар Дондағы Ростовта өткен дене тәрбиесі ұжымдары арасындағы КСРО кубогының ақтық сынында Таганрог қала­сының «Торпедосын» 3:1 есебі­мен ұтып, бас жүлдені жеңіп ал­ған. «Динамо» қатарынан екі рет Қазақстан чемпионы болды. Орта Азия командалары арасындағы Бүкілодақтық турнирде табысты өнер көрсеткен.

1955 жылы өткен Бүкілодақ­тық біріншілікте Қазақстан футболының атынан Алматының «Урожай» командасы өнер көрсетті. Бір жылдан кейін команданың атауы өзгеріп, «Қайрат» болды. 1960 жылы «Қайрат» КСРО чемпионатының «А» класында ойнайтын командалар қатарына қосылды. Жер­лестеріміз «Динамо», «Спар­так», «Зенит» және басқа да атақты командалармен күш сынасу мәртебесіне ие болды. «Қайрат» футболшылары өзінің тарихында ең үлкен табысқа 1986 жылы қол жеткізді. Сол жолы олар жоғары лигада ойнаған 16 команданың ішінде 7-орынға табан тіреген. «Қай­раттың» құрамында жүріп, Вадим Степанов, Сергей Квоч­кин, Станислав Каминский, Леонид Остроушко, Тимур Сегізбаев, Владимир Асылбаев, Виктор Абгольц, Сейілда Бай­шақов, Владимир Никитенко, Вахид Масудов, Фанас Сәлімов, Құрбан Бердыев, Сергей Сту­кашов, Евгений Яровенко, Евстафий Пехлеваниди және басқа да футболшылар Қазақстан футболының тарихында өшпес­тей іздерін қалдырды. Осын­дай тарихы бар, негізі мықты «Қай­раттың» 1992 жылы Тәуел­сіз Қазақстанның тұңғыш чемпионаты мен кубогын жеңіп алуы да заңды еді.

Ал Қазақстан Футбол федера­циясының ФИФА-ға мүше бол­ғанына 25 жыл, УЕФА-ға мүше болғанына 15 жыл толатын биыл­ғы жыл – егемен еліміздің футболы үшін айтулы белес. Алашорда үкіметінің ғасыр тойы­мен қатар келіп отырған бұл даталар атаусыз қалмауы керек. Алаштың онсыз да әйгілі Әуезові қазақтан шыққан тұңғыш футболшы болғанын таңданып та, мақтанып та айта жүргеніміз артық емес. Әйтеуір бір заманда қазақ футболының бағы ашылып, әлемге танылар күні туар. Сонда оның көш басында тұрған тұлғаның да осындай заңғар болуы абыройға абырой қосары анық.

Қайрат ӘБІЛДИНОВ, «Егемен Қазақстан»

АСТАНА



СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

26.05.2017

Премьер ТМД елдері үкімет басшылары кеңесінің отырысына қатысты

26.05.2017

Мадрид конференциясы Астана процесі нәтижелерін жоғары бағалады - СІМ

26.05.2017

«Ұлы дала» II форумы аясында шетелдік ғалымдар құнды ойларымен бөлісті

26.05.2017

Солтүстік Қазақстанда әкім әкесіне заңсыз субсидия алып берген

26.05.2017

Алтай Көлгінов: Біз биыл «Алаш» музейін ашамыз

26.05.2017

Түркі тілінің халықаралық мәртебесі туралы мәселе қозғалды

26.05.2017

Ұлытауды ұлықтау жұмыстары басталды – Ерлан Қошанов

26.05.2017

Жандос Асанов: Түркі тілдерін зерттеу – ТүркПА-ның назарындағы мәселе

26.05.2017

Жансейіт Түймебаев: Елдік мүддедегі есебіміз түгенделе түсуде

26.05.2017

Манзур Хусейн Сумро: «Біз өз құндылықтарымыздан ажырамауымыз керек»

26.05.2017

Дархан Қыдырәлі Моңғолия ғылым академиясының құрметті докторы атанды

26.05.2017

Оңтүстік Қазақстанда қамыс плитасын шығаратын зауыт ашылады

26.05.2017

Қордайда Сағадат Нұрмағамбетовке арналған ескерткіш ашылды

26.05.2017

Елбасы бастамасын ел қолдады - Нұрлан Ноғаев

26.05.2017

Рухани жаңғыру – тарихты қайта тануға жетелейді

26.05.2017

Астанада «Мұңмен алысқан адам» атты пьеса сахналанды

26.05.2017

Сергей Саламацкий: «Успен ауданының түлектеріне ҰБТ-ға қатысу маңызды емес»

26.05.2017

«ONTUSTIK өнімдері-2017» көрме-жәрмеңкесі өтуде

26.05.2017

Солтүстік Қазақстан имамы Рамазан айындағы сауапты іс-шараларды айтты

26.05.2017

Жансай Смағұлов – Азия чемпионатының қола жүлдегері

КОЛУМНИСТЕР

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Ер мен Жер

Қазақтың әзелден ардақ тұтып қастерлейтін қасиетті ата құн­ды­лық­тарының арасында Ер мен Жердің ала­тын орны ерекше. Ер қашанда туып-өскен жеріне тартып туады. Осы бір жайды «Тау баласы тауға қа­рап өседі» деп жырлаған тұма жырлы Тұманбай Молдағалиевтай ақын аға­мыз да кезінде жақсы аңдатқан еді. Се­бебі, ер жерге кіндігімен байланады, ту­ған жерінің барша қадір-қасиетін тұ­ла бойына сіңіріп, көкірегіне құй­ып, соған бүкіл жан-жүрегімен із­гі­лік қайнарына бас қойғандай сусын­дап өседі. Осылайша туған жер ал­дын­да­ғы перзенттік парыз жүгі сал­мақ­та­на бермек, туған жерге деген пер­зент­тік ыстық ілтипат пен махаббат тұр­паттанып толағайлана түспек.

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Басты құндылық – рухани тазалық

«Өмір сүру үшін өзгере білу керек», деді Президент Нұрсұлтан Назарбаев «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласында. Заман талабына сай лайықты өмір сүру үшін қазіргі уақыттағы жаңғырудың да негізгі мақсаты – осы.

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Қазақ киносы неге дәстүрді ұлықтай алмайды?

Бір жылдары Қазақстанның мә­дениет күндері аясында Үндістанға сапарлап бардық. Көнеден көнермей жеткен мәдениеті, өнердің қай түрінен де әлемдік өркениетке қосар қомақты үлесі бар, бай тарихты, жер жүзіндегі жәдігерлер бесігінің бірі Үндістанға табан тірегенде таңданарлық қай­шылыққа тап болғанбыз. Сенің санаңда қалып­тасқан бай мәдениет, өр­кениет, ежелгі дәстүріне сызат түс­пеген ғажайып әлемге кереғар тір­шілік – қағаз жәшіктерден үй жасап, көшеде туып, көшеде тұрып жатқан халық менмұндалап алдымыз­дан шыққан. Тілім өкше ересек, кір қожалақ бала, қол жайған қайыр­шыдан аяқ алып жүре алмайсыз.

Әйіп ЫСҚАҚОВ, биология ғылымдарының докторы, профессор

Біліктілік – ауыл дамуының алғышарты

Мал шаруашылығы ата кәсібі­міз ғана емес, еліміздің азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ете­тін маңызды салалардың бірі сана­ла­ды. Мал басының басым бөлігі, яғни 80 пайыздан астамы қосал­қы шаруашылықтарда шоғыр­ланған­дықтан, Елбасы тапсыр­масымен оларды кооперативтерге бірікті­ріп, оңтайландыру шаралары­ның қолға алына бастауы өте құптарлық.

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Ұрпақ тағдырымен ойнаған оңбайды

Ұлттың ұлылығы ұрпағынан көрі­неді. Бұл – әлімсақтан белгілі нәрсе. Ал сол ұрпақ тағдырына былық араласса, ар былғанады. Содан да шығар, ұлт ұстазы Ахмет Байтұрсынұлының «Ба­ланы ұлша тәрбиелесең – ұл бол­мақ­шы. Құлша тәрбиелесең – құл бол­мақ­шы», деп өсиет қалдырып кеткені. Біз осы өсиетті орындай алдық па, әлде бәрін заманға теліп, теріс басқан аяғымызды, дүниенің құлы болуға ұм­тылған ниетімізді түзеуге мұршамыз жет­пей жүр ме? Бұл санамыздағы ақау­дан, ұлтты ұлт ететін мәдени-ге­не­тикалық кодымыздың әлсіздігінен, тіп­ті мүлде кеміп кеткенінен болып отыр ма?

Пікірлер(0)

Пікір қосу