Жаңашыл ректор

Ректорлық қызмет қоғамның қайнап жатқан тікелей ортасында іске асады. Ректор ретінде сан мыңдаған студенттерді оң жолға салып, мыңдаған оқытушы-профессорлармен тіл табыса жұмыс істеудің өз ерекшелігі бар. Ол – жауапкершілігі мен талабы қатар жүретін, жан дүниесі бай, ұйымдастырушылық қабілеті зор адам болуы керек. өз саласында сүбелі үлес қосып жүрген азаматтардың бірі – көрнекті ғалым, ұлағатты ұстаз, әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетінің ректоры, академик Ғалымқайыр Мұтанов.
Егемен Қазақстан
27.03.2017 1048

Ауыл мұғалімдерінің от­ба­сын­­да тәрбиеленген оның бі­лім мен ғылым саласына ке­луі кездейсоқ емес. Сол ата-ана­ның бі­лімге құштарлыққа баулуы – Ғалымқайырдың өмірлік те­мір­қа­зығына айналды.

Қазақ политехникалық инс­ти­ту­тының «Автоматика және есе­птегіш техника» факультетін бі­тірген Ғалымқайыр Мұтанов ғылыми-оқы­тушылық ізденіс жолын Руд­ный индустриялық институтын­да ассистенттік қыз­мет­тен бас­­тады. Аз уақыттың ішінде ғы­лы­ми біліктілігін же­тіл­діру үшін Мәскеуге жолдама ал­ды. Мәскеудегі болат және қо­рыт­палар институтында танымал маман ғалымдардың алды­нан қатаң іріктеуден табыс­ты өт­кен ол 2 жылдық ғылыми-зерт­теу тәжірибесін «Түсті жә­не си­рек металдардың тех­но­ло­гия­лық процестерін автомат­тандыру» кафедрасында өтті. Оның кандидаттық және док­тор­лық диссер­тациясы – қа­зіргі уақытта көп айтылып жүр­ген жасанды интеллект эле­менттерін қолдану арқылы тех­но­логиялық процестерді ав­то­матты басқарудың теория­сы мен тәжірибесіне арналды. Әлемдік деңгейде танымал болған академик-ғалымдар В.В.Ржевский, Л.А.Пучков, В.А.Горбатов, Л.А.Бахвалов, А.Г.Мель­кумовтың шеберлік мек­те­бінен өтті. Әлем таныған бел­гілі ғылыми мектептен өту оның ғалым ретінде қалыптасуына жол ашты. 3 жылдық докторантураны 1,5 жылда тәмамдаған оның докторлық диссертациясын өте жо­ғары бағалаған әлемдік «Фон-Нейман» сыйлығының иегері, атақты академик В.А.Горбатов диссертантқа «Самородок из Казахстана» деп баға беруі тегін емес еді. Өйткені, 36 жастағы Мұ­та­нов сол кезде осы саладағы ең жас техника ғылымдарының док­то­ры болатын.

Тәуелсіздігін енді алған Қазақ­стан өзінің білікті маманда­рына зәру кезде елге оралған ол Сол­түстік Қазақстан мемлекет­тік уни­­верситетіне ең жас ректор болып тағайындалды. Осы қызметке ке­­луіне сол кездегі министр ре­­тінде өз қатысым болғанын мақ­­танышпен айта аламын. Ай­на­ласы жеті жылдың ішінде қо­ғамға қажетті мамандықтар ашып, маман даярлаудағы заман та­л­абына сай университетті жаңа дең­гейге көтерді. Қазіргі күн тәр­тібінде тұрған инновациялық жоғары оқу орнының негізгі белгілерін жаңашыл ректор сол кезде-ақ батыл енгізе білді. «Парасат» студенттік телестудия­сы облыстық арнамен ынты­мақ­тасып, университеттік ко­р­по­ративтік жүйе арқылы Сол­түс­тік Қазақстан облысы мек­тептеріне қашықтықтан оқыту жүр­гізілді; Қазақстанда орта­лық­тандырылған оқуға тү­су­де тестілеу технологиясы ба­с­-

­­талмаған кезде, 1995 жылы Ғ.Мұ­танов қабылдаудың тестілеу тех­нологиясын енгізді. Ғ. Мұ­танов «Информатика және бас­қару» мамандығы бойынша, сол заманда халықаралық дең­гей­дегі магистр дипломын алу жо­басын іске қосты, университет бітірушілері Финляндияда ақ­­параттық технологиялар ма­гис­тра­турасында оқуын жал­ғас­ты­руға мүмкіндік алды.

Сонау 1998 жылдың қазан айында өзінің Петропавловскіге барған сапарында Президент Н.Ә.Назарбаев: «Қазақстанның Солтүстік аймағында жоғары бі­­лімді сапалы мамандар даяр­­лай­тын университет бар екен­ді­гіне шын қуаныштымын, қа­зір­гі заманға лайық мамандар осы жерде өркендейді», деп өзі­­нің жылы лебізін білдіруі жас рек­тор­дың алғашқы қадамдарына бе­р­ілген баға да болатын.

2002 жылы ол Білім және ғылым бірінші вице-ми­нистрі бо­лып тағайындалды. Мұтановтың басшылығымен білім мен ғы­лым­ды дамытудың Тұжы­рым­­да­масы жасалып, ол Үкі­мет тарапынан қолдау тапты. Сон­дай-ақ бі­л­ім берудің ұлттық докт­ри­на­­сының алғышарттары жасалып, оны іске асырудың жолы айқындалып, жүзеге аса бастады. Білім сапасын қадағалаудың жаңа ұлттық жүйесін қалыптастырды. Ақпараттық технологияларды оқу орындарында қолдану жолға қо­й­ылды. Жоғары оқу орындарында кре­диттік технология енгізілді. Қа­шықтықтан оқыту іске аса бас­та­ды. Барлық университеттерде бі­лім беру порталы құрылды. Еліміз дамуына кері әсер ететін же­ке­меншік, аты бар да заты жоқ оқу орындары есебінен көбейіп кет­кен ЖОО-ның саны 300-ден 171-ге дейін қысқартылуы да біліктілікпен, әділдікпен, айқай-шусыз жүзеге асты. Осылардың нә­тижесінде білім беру жүйесін жаң­ғыртудың концептуалдық не­гіздері қалыптасты.

2003 жылдың шілдесінен бас­­тап Ғалымқайыр Мұта­нов Д.Серікбаев атын­да­ғы Шы­ғыс Қазақстан мем­­ле­кет­тік тех­ни­ка­лық уни­вер­си­те­ті­нің ректоры қыз­метіне та­ғай­ын­­дал­­ды. Жеті жыл­дың ішін­де ун­и­вер­ситеттегі 2-3 мың сту­дент­тің са­ны 13000-ға жетті. Мұн­да да рек­тор өзі жи­наған тәжірибені ұл­­ғайта отырып, «Университет-тех­нопарк» инно­вациялық жоба­сын іске асы­р­ды. ШҚМТУ өңірде ірі-ірі рес­публикалық, халықаралық іс-шаралар өтетін алаңға айналып, жеті жылда Елбасы төрт рет уни­верситетке ат басын бұрыпты. Рес­­пуб­ликада тұңғыш рет облыстық әкім­шілікпен бірлескен «Алтай» ғы­лыми-технологиялық жоба­сы іске асырылып, өңір­дегі ірі кәсіпорындарда 65 инвес­ти­циялық жоба жүзеге асқан. 2010 жылы қыркүйекте өткен Қазақстан мен Ресей аймақаралық ын­тымақтастығының VII Фору­мын­­да Ресей Фе­де­ра­ция­сы­ның сол кездегі Пре­зи­денті Д.Мед­ведев Қазақстан тех­но­пар­к­ін көріп: «Біз Сколко­во­да бұл істерді енді бастап жаты­р­мыз, ал сіздер іс жүзінде кірі­сіп кеткен екенсіздер!» деп таң­да­ны­сын жасыра алмады. Мі­не, осы техникалық жоғары оқу ор­нын инновациялық универ­си­тет­ке айналдырғаны үшін Ха­лық­аралық қордың (Женева) Алтын медалін алу құрметіне ие болды.

Ғалымқайыр Мұтановты әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетіне ректор етіп алып келуі де Елбасының үлкен сенімі болатын. Енді мұндағы іс барысы да, оқу жүйесі де, ғылыми инновациялық жаңғырулар да тез өзгеріп сала берді. Елбасы тапсырмасымен ҚазҰУ классикалық университеттен қазіргі заманғы әлемдік деңгейдегі ғылыми-зерттеу университетіне айналу бағытындағы жаңа кең ауқымды бағдарламаны жүзеге асыруға бірден кірісті. Университеттің кешенді құрылымдық модернизациясы жасалып, кластерлік әдіс негізінде факультеттер дамып, кафедралар ірілендірілді. Оқу орнында үдерістік менеджмент, Кайдзен тұрақты жетілдіру жүйесі және еңбек жетістігін рейтингтік бағалауға бағытталған басқару жүйесі ен­гізілді. Халықаралық аккредитациядан өткен эксперименттік білім беру бағдарламалары әзір­ле­ніп, қолданысқа енгізілді.

ҚазҰУ-да идеядан өндіріске дейінгі дәлізді қамтитын біре­гей ғылыми-технологиялық ин­фра­құрылым іске қосылды. Мық­ты ғылыми-технологиялық парк құ­рылды. Онда көптеген ғы­лы­ми-зерттеу жұмыстарының жобасын жасайтын 30 шақты ғылыми-зерттеу институты мен ор­та­лық бар. Әлемге танымал «Hewlett-Packard», «Cisco», «Konica minolta», «Microsoft» ха­­лықаралық компанияларының оқу-ғылыми орталықтары мен зерт­­ханаларының ашылуы уни­вер­ситеттің ғылыми тех­но­ло­гиялық әлеуетінің ха­лық­ара­лық деңгейде мойындалуын көр­сетеді.

Ректордың «Айналаңды нұр­ландыр», «Саламатты өмір сал­ты» «100 кітап», «ҚазҰУ- Грин­кампус» атты авторлық жобалары да өз жемісін беруде. Тұңғыш Президент күніне орай «Мен жастарға сенемін!» республикалық фестивалін өткізу дәстүрге айналды. Жастарға тәлім беретін «Өнегелі өмір» сериясы бойынша еліміздің танымал тұлғаларына арналған кітаптар басылуда. Ғасырлық тарихы бар тұңғыш қазақ журналы «Айқап» ресми түрде жаңғырып, университетте шығарыла бастады. Мұның барлығы жас ұрпақты өткеніміз бен бүгініміздің үйле­сім­ділігі негізінде рухани бай­лық­қа жан-жақты тәрбиелеуге жол ашты.

ҚазҰУ инновациялық қа­­-

л­а­шы­ғы әлемдік дәре­же­дегі стан­дарттарға сәй­кес дамуда. Мемлекет-жеке­мен­­шік серіктестігі арқа­сын­да университеттің бір­қа­тар инфрақұрылымдық ны­сан­дарының құрылысы аяқ­тал­ды. Механика-математика, фи­­зика-техника және химия фа­к­ультеттерінің жаңа оқу ғи­ма­рат­тары, әл-Фараби ғылыми кі­тап­ханасы, Жас ғалымдар үйі, «Ке­ре­мет» студенттерге қызмет көр­сету орталығы, медициналық- диагностикалық орталығы салынды. Бұдан бөлек, биылғы оқу жылында жүзу бассейні және Студенттер мен түлектердің сал­танатты қақпасы ашылды. Ғ.Мұтановтың ректорлық қызмет ат­қарған жылдарында ҚазҰУ қалашығы ғимараттары көлемінің өзі 36 пайызға өсті.

Осындай көлемді істердің нә­тижесі әлемдік деңгейде өз бағасын алды. Халықаралық QS рейтинг агенттігінің (Ұлыб­ри­­тания) бағалауы бойынша әлемдегі 800 үздік жоғары оқу орнының ішінде ҚазҰУ-ның 2010 жылғы 650-шы орыннан бүгінгі таңдағы 236-шы орынға дейін көтерілуі іскер басшы Ғалым Мұтановтың тынымсыз еңбегінің көрінісі деп білеміз. «Creat Value Colleges» (АҚШ) халықаралық ұйымының зерттеуі бойынша әлемнің 50 технологиялық дамыған университеттері арасында 31-ші орын алды. «Түркі елдері арасындағы үздік ЖОО» атануы, әлемдегі ТОП-200 эколо­гиялық университет санына енуі – үлкен қажырлы еңбектің, бола­шақты болжай білудің қоры­тын­дысы. Қазақстан жоғары оқу орын­дарының ішінде флагман ретінде осындай динамикалық дамуды көрсету – халықаралық сарапшылар тарапынан «ҚазҰУ да­му феномені» деген атқа ие болды.

Тарихта тұңғыш рет, қазақ­стан­дық жоғары оқу орны – әлем­дік қауымдастықтың субъек­тісі ре­тінде таны­лып,Университет БҰҰ RIO-20 тұрақты даму бо­йынша Декларациясына қосылды. Пре­зидент Н.Назарбаевтың «Жа­сыл көпір» идеясын жүзе­ге асы­ру мақсатында әлем уни­вер­си­тет­терінің арасында Бразилияда RIO+20 конференциясын өткізді.

Университеттің ЮНЕСКО-ның Орталық Азия елдеріндегі Хабы ретінде танылуы, әлемдік білім және ғылымның жаңа үлгіде дамуына бастамашылық танытудың бірден бір орта­лы­ғына айналуы да жаңашыл рек­тор идеяларының көрінісі деу­ге толық негіз бар. Осындай ірі халықаралық жобаларға мұрындық болғаны үшін ҚазҰУ әлемдік биік деңгейден көрініп, ректор Ғ. Мұтановтың өзі БҰҰ-ның бұрынғы Бас хатшысы Пан Ги Мунның, қазіргі БҰҰ-ның Бас хат­шысы Антонио Гуттерьештің Алғыс хаттарына ие болды.

Ғ.Мұтановтың бай ғылыми әлеуеті әлемдік деңгейде мо­йындалды. Экономикалық про­цес­терді математикалық модель­деу және басқару бағытында зерт­теген еңбегін әлемдегі ең үз­дік баспа «Шпрингер» жеке кі­тап етіп басып шығарды. Бұл кітап шетелдік танымал ғылыми баспадан ең көп таралыммен шыққан тұңғыш қазақ авторының еңбегі ретінде белгілі болып, әлемдік деңгейде өз бағасын алды. Ол ғылым саласындағы жет­кен жетістіктері үшін «Ғы­лым мен технологияның матема­ти­ка саласындағы ИСЕСКО сый­­лығы» Алтын медалін алған тұң­­ғыш қазақ ғалымы. Басқа да ха­лықаралық марапаттары же­тер­лік.

Ғалымқайырдың көп жылғы ұстаздық еңбегі бағаланып, ТМД елдерінде тұңғыш рет «IGIP Senior Member» деген халықаралық құрметті атаққа ие болды. «Еуропа техникалық ЖОО оқытушысы» құрметті атағы да берілген. Оның жоғары кә­сіби біліктілігі Халықаралық эк­о­нометрикалық қауымдастық, Корольдік Экономикалық қа­-

у­ымдастық, IGIP инженерлік пе­дагогиканың Халықаралық қо­ғамы мониторинг комитетінің мү­шесі, ЮНЕСКО-ның білім беру­дегі ақпараттық технологиялар басқару институтының Кеңес мү­шесі ретінде өз бағасын алған.

Сонымен бірге, Ғалым Мұ­танов ҰҒА академигі, Ұлттық Ғы­лым Академиясының ви­це-президенті, Қазақстан Жо­ға­ры мек­теп Ұлттық ғылым Ака­де­мия­сының президенті ретінде ғылым мен білімнің аса көрнекті ұйымдастырушысы болып табылады. Оның әр жылдардағы еңбегі «ҚР еңбек сіңірген ғылым және техника қайраткері» атағымен, «Па­расат», ІІІ дәрежелі «Ба­рыс» ордендерімен және бір­неше мем­лекеттік медальдармен аталып өткенін білеміз.

Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлт­тық университетінің ректоры Ғалымқайыр Мұтанов – сегіз қырлы, бір сырлы азамат. Ғалымның өз бағыты анық­­талған шығыстық үлгідегі фи­лософиялық поэзиясы түрік, орыс, украин, араб, парсы, әзер­байжан тілдеріне аударылды, Халықаралық Мақтымқұлы, Н.Гоголь медальдарымен мара­пат­­талды.

Ғалым жастайынан дзюдо спортымен айналысып, ол сала­ның да шыңына жетіп, КСРО спорт шебері, «Дене шынықтыру жә­не спортты дамытудағы еңбегі үшін» құрметті атағының иегері атанды. Яғни, ол басқаратын әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлт­тық университеті кейінгі жыл­да­ры студенттік спорттың көш­бас­шысы болуының өзі тегін емес.

Ғалым Мұтанұлы өнегелі отбасының ұйытқысы. Жары Рау­­­шан – Мәскеу болат және қо­рыт­­палар институтының түлегі, ме­­талл физикасы саласын­да тех­ника ғылымдарының кан­дидаты. Ұлы Айбек – Пекин университетінің түлегі, кәсіпкер. Атасының сүйікті немересі Айша көзқуаныш болып өсіп келеді.

Ғалымдығы, ұстаздығы бойына біткен негізгі қасиеттері болса, шебер ұйымдастырушы, іскер бас­­шы, танымал қайраткерлік қа­­­сиет­тері оның бей­­несін жан-жақ­ты ете түседі. Ол бар өмірін ел бо­ла­ша­ғына, адам­дарға, қоғамға, ғы­лымға адал қыз­­мет етуге арнап келеді. Ал көп­­ке қызмет еткен жанның жұл­ды­зы қашанда жоғары.

Мұрат ЖҰРЫНОВ,

Ұлттық ғылым академиясының президенті, академик

АЛМАТЫ

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.08.2017

Қашанда ұлыма тілекшімін

21.08.2017

Ұлттық банк базалық мөлшерлемені төмендетті

21.08.2017

Германиялық өнертапқыштар электромобиль қуаттайтын жүйені таныстырды

21.08.2017

ОҚО-да биыл төрт бағытқа жаңа автобус қатынасы ашылды

21.08.2017

Малайзия павильоны «Көбелек әсері» және «Жастар апталығы» экоакциясын бастады

21.08.2017

ЭКСПО-2017 көрмесінде Сенегал Республикасының ұлттық күні өтті

21.08.2017

Ботаникалық бақ қоры толыға түспек

21.08.2017

Сенат Төрағасының орынбасары СҚО прокурорларымен кездесті

21.08.2017

Қазақстан өнеркәсібінің индустрия 4.0 техникалық талдау жұмыстары күзде аяқталады

21.08.2017

2025 жылға қарай жанар-жағармай бойынша ішкі қажеттіліктер толық қамтылады

21.08.2017

Алматыда «Star of Asia» фестивалі өтті

21.08.2017

Альберт Линдер Жазғы Универсиада ойындарының чемпионы атанды

21.08.2017

БҰҰ Балалар қоры қазақстандық өнертапқыштарды марапаттады

21.08.2017

Бақытжан Сағынтаев жоғары ғылыми-техникалық комиссия отырысын өткізді

21.08.2017

Семейлік зейнеткерлер ағылшын тілін үйреніп жүр

21.08.2017

Қазақстан мен Ресей заңсыз есірткі айналымына қарсы күресті бірге үйлестірмек

21.08.2017

Атырауда өткен жауынгерлік жекпе-жек фестиваліне 2,5 мың көрермен жиналды

21.08.2017

Астана хабы мен Қытайдың мемлекеттік басқару академиясы меморандумға қол қойды

21.08.2017

"Жастар" жазғы жайдарман фестивалі мәресіне жетті

21.08.2017

Мәңгі ғашық

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Адырна неге адыра қалды?

Қазақ халқының көне музыкалық аспаптары туралы айтатын болсақ, ол ешбір халықтың құндылығына ұқсамайтын, өз алдына бөлек шал­қыған жеке бір шалқар айдын-ау. Тауқымет шеккен тағдырлар секілді тарих толқынында бұлардың бірі мүлде жоғалса, енді біразы әлі де қайта өңдеп, жетілдіре түсуді, терең зерттеу мен талдауды қажет ететінін уақыт-төреші дәлелдеп бағуда.  

Қалмаханбет МҰҚАМЕТҚАЛИ, «Егемен Қазақстан»

Үй мен күйдің үйлесімі

Қоғамның әлеуметтік-эконо­ми­ка­лық дамуының алғышарты ретін­де адамдардың әл-ауқаты мен денсау­лы­ғының сапасын салыстыра отырып бағалау үрдісі әлемде алғаш рет 1974 жылы Канаданың денсаулық сақтау министрі Марк Лэйлондтың ресми баяндамасында айтылыпты. Бірақ, дәл қазіргі жағдайда бұл түсінік түбегейлі өзгеріп келеді...

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Қызметтегі мәдениет мәйегі

Патшаның барымтасына, кеңес­тік кезеңнің күнде қырық құбылған қулығына бой алдырмай, тұнық ойына дақ түсірмей өткен нағыз ұлт көсемі Әлихан Бөкейхан: «Тірі бол­­сам, қазаққа қызмет қылмай қой­май­мын. Ұлтына, жұртына қызмет ету − білімнен емес, мінезден», деп еді. Шы­нында, ол кезде білім кем, мінез мық­ты еді. Қазір білім ұшан-теңіз, бі­рақ ұлттық мінез олқы, ала-құла, тіл мү­кіс, намыс пен ар ақшаға тәуелді болып барады.

Ғалым ОМАРХАН, «Егемен Қазақстан»

Жұмысты жалғастырар жастар қайда?

Қолында қолақпандай дипломы бола тұра жас мамандардың ауылда жұмыс істеуге құлшынысы жоқ. Көбінің ойы − қызығы мен у-шуы көп қалада қалып, өзіндей өрім жастардың ортасында болу. Бұл үшін оларды күстаналаудың да жөні жоқ шығар, бәлкім. Өйткені, қалада тұра ма, ауылда тұра ма, әркімнің өз қалауы. Солай десек те, жастар жаппай қалаға қарай ағылып жатқанда қазақтың алтын бесігі – ауылдарымыздың келешегі қалай болмақ? Бала саны жетпей, мектептер мен басқа да мекемелердің жабылуы жалғаса берсе, ата-баба кәсібін жалғастыратын лайықты ізбасарлар жоқ болса, ауылдардың ертеңгі күні не болмақ? Ойлаудың өзі қорқынышты. 

Нұрғали ОРАЗ,

Тәуелсіздік дегеніміз – мәңгілік күрес

Кешкілік аллеяда серуендейтін осы бір кішіпейіл, мәдениетті кісіні жиі көріп қаламын. Алғашында бас изесіп қана жүрдік. Бірте-бірте тіл қатысып, тротуардың жиегіндегі сәкіге тізе бүгіп, әңгіме-дүкен құратын болдық.

Пікірлер(0)

Пікір қосу