Жайылымдық жерді игеруде инновация қажет

Орналасуы тұрғысынан қарағанда, сегіз бірдей географиялық аймақты қамтитын Қазақстан аумағының табиғи жүйесі, оның ауа райының мүмкіндігі ауылшаруашылық жүйесін кеңінен дамытып, әлемдік деңгейде қалыптасқан экологиялық таза азық-түлік өндірудің алғышарттарын қамтамасыз ете алады.
Егемен Қазақстан
15.06.2017 2800

Еліміздің аграрлық өндіріс кешенінің негізгі саласы – өсім­дік және мал шаруа­шылы­ғын қазіргі заманауи ғылымдағы жаңалықтарды, өркениетті ел­дер­дің, мысалға Бразилия, Кана­да, Аргентина сияқты мем­ле­­кет­тердің тәжірибелері негі­зін­де өр­кен­дету әлемдік сұра­ныс­тарға сай келетін және жоғарғы өнім­ді қамтамасыз ететін ауыл­шаруа­шылық кешендерін құруға мүмкіндік береді. Бірақ бұл үшін мал шаруашылығына қажетті азық қоры болып табылатын ша­бындықтарды және жайылымдарды тиімді пайдалану қажет. 

Қазақстанның ауылшаруа­шы­лық жүйесін дамытуға кедергі болып отырған бірнеше мәселе бар. Біріншіден, жайылымдық жердің деградацияға ұшырауы, яғни қазіргі кезде ол жалпы жайы­лымдық жердің 35 пайызын қамтиды. Екіншіден, жайы­лым­дық жер жеке меншікке ұзақ жылдарға жалға беріліп, негізінен жеке шаруашылықтардың тиімді пайдаланбауында. Үшіншіден, жайылымдық аймақтарды пайдалануда ұйымдастырудың және басқарудың ғылыми тұрғыда негізделген жүйесінің болмауы. Төртіншіден, жоғарыда атал­­ған мәселелер жалпы ел аума­­ғында соңғы жылдары мал шаруа­шы­лы­ғын жайылыммен және жем-шөппен қамтамасыз етудің қар­қынды дамуына байланысты орын алып отыр.

Өткен ғасырдың 90-шы жыл­дарының басында Қазақстанның жайы­лымдық алқаптарына түсе­тін табиғи-техногендік жүк­те­менің шамасы өте көп болды, яғни ірі қара малы 9.3 млн бас­қа және қой саны 33.5 млн бас­қа жетті. Сондықтан, табиғи жайы­лым­дардың Қазақстанның гео­графиялық аймақтарында бір­кел­­кі орналаспауының себебі­нен, әсіресе оңтүстік аймақтағы жайы­лымға табиғи-техногендік қысым экологиялық тұрғыда шектелген шартты мөлшерден асып кеткен жағдайлар кездесіп отырды. Жалпы жаһандық ауа райы­ның өзгеріске түсуіне байла­ныс­ты құрғақшылық кезеңдердің жиі қайталануы, жайылымдардағы мал санын реттеп отыру жүйе­сінің жоқтығы және олардың мал­­дың тұяқтарымен тапталуы Қазақ­­­станның оңтүстік аймақ­тарын­­да жайылым алқаптарының шөлейт­тенуіне әкелді. 

Ауылдық мекендердің айналасы, радиусы 10-15 шақырымға дейін жеке адамдардың мал жайы­лымы ретінде пайдаланыла­ды. Бұл жағдай ауылдың айна­ласының жайылымдық жер­лерінің шектен тыс тапталып, тақырға айналуына әкеліп соқ­тыруда. Қазіргі кезеңде ауа райы­ның өзгеруі, мемлекеттің ауыл шаруашылығы реформасын әлі толық аяқтамауы, мал шаруа­шылығының қарқынды дамуы­на толық мүмкіндік бермей отыр және ауыл тұрғындарының әлеу­меттік-экономикалық жағдайына кері әсерін тигізуде. 

Соңғы жылдары Қазақстанда және Орталық Азия елдерінде кешенді мелиоративтік, табиғатты қорғау шаралары, яғни агротехникалық, фито­ме­лиоративтік, ор­ман­мелио­ра­тивтік, селекция­лық тәсіл­­дер сапа­лы мал өнім­дерін алу­ға бағыт­талған және құр­ғақ­шы­лық аймақтардағы жа­йы­лым­дар­дың экологиялық жағ­дайы­ның тұрақтылығын арт­тыруға бағытталған. Бұл кешен­ді шаралар құрғақшылық ай­мақ­тардағы жайылымдарды зама­науи басқарудың негізін құрай­ды, өзендермен және жер асты суларымен қоректенетін жа­йылымдардағы бұрынғы мал суға­руға арналған құрылымдарды қалпына келтіруді қарастырады. Бұл құрылымдарды энергия қуа­ты­­мен қамтамасыз ету өзінен қам­­­ты­­латын энергия көзінен алы­на­ды, яғни жел мен күн көз­дері­нен энергия өндіретін құрылғы­лар қолдану көзделген. Кезінде еліміз бойынша мал жайылымдарында 300-ге тарта скважиналар қазылды, олардың су ағымы секундына 1 литрден 20 литрге дейін, кейде секундына 50 литр­ге дейін жететін. Кейде, су атқы­лап ағатын скважиналардың жа­н­ы­­нан 500 гектарға дейін оа­зис­тік суармалы жайылымдар ұйым­­дастырылып, ол жерлерге мал жемшөптері егілді. Аума­ғы үлкен мал жайылымдарын суландыруға су құбырлары тартылды. Су құбырларын жүр­­гіз­генде трассаның қысқа да тиім­ді жүргізілуіне, құбыр ма­териал­дарына, мал су ішетін бекет­тер­ді тиімді орналастыруға, көп көңіл бөлінді. Жердің иесінің өз­ге­руіне және жайылымдардың же­ке­меншікке берілуіне, суландыру құрылымдары мен құдық­тарды күтіп-баптауға арналған мекемелердің жабылып, машина­лар мен қондырғыларды таратып әкетуіне байланысты Қазақ­станда жайылымдарды суландыру мәселесі, құдықтар мен сква­жи­наларды, мал суғаратын құры­лым­дарды қалпына келтіру – қазіргі кезде өте күрделі мәселеге айналып отыр.

Мал жайылымындағы сулан­дыру құрылымдары мен қон­дыр­ғылары иесіз қалды, себебі, бұл құрылымдарға жауапты меке­мелер тарап кеткен. Иесіз қалған мүлік ұрланып, бұзыл­­­ған. Сорғылар қолды бол­ған, электр тогы жүретін сым­дар кесі­ліп алынған, баған­дар құла­ты­лып, ішіндегі білекте­мелер уатыл­ған, мал суғаруға арнал­ған темір­бетоннан соғылған құ­ры­­лымдар бұзылып, тасып әкетілген.

Қазіргі таңда фермерлік ша­руа­­шылықтар мен шаруа қожа­лықтары пайдаланып отыр­ған мал жайылымдарын заңды түрде өз аттарына аудармағандықтан, мал жайылымдарын суландыру мәселелерін шешуге құлықсыз. Балқаш аймағындағы мал жайы­лымында бірде-бір су құбыры жұмыс істемейді. Осы жағдай­ға байланысты қазіргі кезде ауыл айналасындағы жайылым­ға мал көп жайылып, ол азып-тозып, тақыр­­лануына әкеліп соғып отыр. Халықтың қолда бар малын бұрын­ғыдай жайлауға мүмкін­дігі жоқтықтан, мал ауыл айналасында 10-15 км радиус­тағы шөпті жеп тауысып, тақырға айналдырды. 

Осындай тығырықты жағдай бүкіл Қазақстандағы жайылым­дарға, суландыру құрылымдары мен құрылғыларына тән нәр­се. Осыған байланысты бүкіл Қазақ­стандағы мал жайы­лым­дарындағы суландыру құры­лым­дарына зерттеу жұмыстарын жүргізіп, жеке төлқұжаттарын жасау жұмыстарын орындау қажет. Сонымен қатар, құдықтар мен тік ұңғылы құдықтарды су көтере­тін қондырғылармен жабдықтау керек. Зерттеу нәтижелері көр­сет­кен­дей, бірінші кезекте, тезі­­рек құдықтарды жөндеп, та­за­лап, қалпына келтіруге мүмкіндік бар. Ал тік ұңғылы құдық­тар­ды жөндеп қалпына келтіру қиы­нырақ, себебі, бұларды бұз­ған кезде скважиналар жабыл­маған, ішіне тас, темір, бетон қалдық­тары тасталған.  

Үкімет тарапынан жайылым­дық жерлерді қалпына келті­ру­ге шаралар қолдануда. Жа­йы­лым­дық жерлердегі мал шаруа­шылығын дамыту кезінде табиғи жем­шөппен қамтамасыз ету инфра­­құрылымының болмауына бай­ланысты малдарды жайы­лым­дарға жаю арқылы жүзе­ге асы­ру көзделген. Бірінші кезең­де 10 млн гектар жерді пай­­да­ла­­нып, негізгі жайылымдар­ды су­мен қамт­амасыз ету көз­делу­де. Осы­ған байланысты суару жүйе­­лері­нің техникалық жағ­дайын, шахталық, құбырлық құ­дық­­тарды қалыпқа келтіру мүм­кін­дігін және қаржылық тұр­ғы­дан ұтымдылығын анықтау қарас­­­тырылып отыр. Өйткені, бар­­лық суландыру жүйелері 1991 жылға дейін тұрғызылған және олардың нормативтік қыз­мет көр­сету уа­қыты өтіп кеткен. Бұрын­­­ғы кезде салынған, бірақ жайы­­­лым­­­дардағы жұмыс істе­мей­тін шах­талық және құбырлық құды­қ­­т­арды қалпына келтірумен қатар, жаңа сумен қамтамасыз ететін ғи­ма­раттарды тұрғызу көз­делмекші. 

Жайылымдық жерлердегі мал шаруашылығын дамыту бағ­дарламасы − жайылымдық жер­­лердегі мал шаруашылығы  сала­­­сының дамуына оң ықпа­лын тигізеді. Ет өндірісінің экспорт­тық әлеуетін арттыру, тозған жа­йы­лымдарды қалпына келтіру және оларды дұрыс пайдалануды қарастырумен қатар, ауыл тұр­ғын­дарының әлеуметтік жағ­дайын жақсартуды қамтиды. Ел аумағында үлкен көлемде шөлейтті жерлерде жайылымдар шоғырланған. Бұл жайылым­дар көлемі ТМД елдері жайы­лым­дарының 60 пайызын, ал Ор­та­лық Азия мемлекеттері жайы­­лымдарының 71 пайызын құрайды. Соңғы деректер бойынша мал азығының 75 пайы­­зын беретін табиғи жа­йы­лым­­дардың ауданы 188,59 млн га құрайды, бұл мемлекет қо­рындағы жер көлемінің 69 па­йызын құрайды. Барлық жайы­лымдардың ішіндегі жайлау­лық жайылымдар − 51,6 млн га, күздік және көктемдік – 77,1 млн га, қыстаулық − 30 млн га, ал жыл бойына пайдаланатын жайы­лымдар 26,3 млн га жайылым­ды құрайды. Мал азығы қоры жайы­лымдық жерлердің қол­да­нылу қарқындылығына байланысты. Жайылымдардың 77 пайызы жазық жерде, оның ішінде 25 пайызы құмда, 18 пайызы таулы және қыратты жерлерде, ойпаттарда 5 пайызы орналасқан.

Жайылымдардағы негізгі суландыру құрылғылары − шахталы және құбырлы құдықтар. Қазіргі кезде мал суғару бекеттеріндегі құрылымдардың көбісінің су жинау резервуарлары қираған, суару наулары, төселген тақталар бұзылып алынған. Құдықтар көмілген, суалу құрылғылары бұзыл­ған,тік ұңғылы құдықтарда су көтеретін құрылғылары жоқ және минералды су көздері мүлдем қолданылмайды. 

Жалпы, жылдан жылға халық­тың қолындағы мал басы көбейіп келеді, осыған байланысты жазғы жайылымдық жерлерді тиімді пайдалану өте қажет, ол үшін жа­йы­лымдық жерлерді суланды­ру құрылымдары мен құрыл­ғы­ларын жөндеуден өт­кізіп, жа­йы­лым­дарды қалпына кел­тіру қажет. 

 Соңғы 20 жылда жайылым­дық жерлерде осы құдықтар мен ұңғымаларға байланысты инвентаризация, судың минералдануы және техникалық жағдайына зерт­­теу жүргізілмеді. Дұрыс пай­да­ланбаудың салдарынан суландыру құрылғыларының 70 пайызы істен шыққан. 

Қазір бұл мәселемен ҚазҰАУ ғалымдары айналысуда. Шахталы құдықтарды, тік ұңғымаларды тазарту мен дезинфекциялау және су көтеру жабдықтарына тех­ни­ка­лық қызмет көрсету үшін жаңа жылжымалы қондырғы­ны тәжі­­рибелік сынақтан өт­кі­зіп өн­­діріске енгізумен шұғыл­дана­мыз. Сонымен қатар, осы су көтеру қондырғылары күн сәу­ле­сінің және жел күшінің энер­­гия­ларын қолданып жұмыс істе­­тіп, жеке шаруашылықтарды жағармай мәселесінен босат­­пақ­шымыз. Жайылымдық аймақ­­ты сумен қамтамасыз ету мәсе­лесін шешу үшін суландыру қон­дыр­ғы­ларының қажетті санын анық­тау және Қазақстанның жайы­лымдарын суландырудың картасын жасау қажет. 

Түйіндей келгенде, еліміздегі жайылымдардың экология­лық өнімділігінің орнықтылығын қамтамасыз ету үшін қазіргі кез­дегі табиғатты пайдалану сала­сында көптеп қолданылып жүр­ген геологиялық ақпараттық жү­йелік технологияны пайдалану арқылы жайылымдарды аудандау және олардың табиғи өнімділік жүйесін есепке алып отыратын арнайы порталдық жүйелер құру мәселесін қарастыру керек деп санаймыз.

Тілектес Есполов, 
Қазақ Ұлттық аграрлық университетінің 
ректоры, ҰҒА вице-президенті, академик

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

18.08.2018

Мыңнан аса астаналық веложарысқа қатысуда

18.08.2018

ҚМДБ еліміз қалалары бойынша айт намазының уақытын жариялады

18.08.2018

Демалыс күндері елімізде ауа райы тұрақты болады

17.08.2018

Қазақстан Президенті «Журавлевка 1» ауыл шаруашылығы кешенін аралап көрді

17.08.2018

Роман Григорчук «Астана» клубының бас бапкерлігінен уақытша кетті

17.08.2018

Қазақстандық велотрекші әлем чемпионатының қола жүлдегері атанды

17.08.2018

Тау туризмін дамыту қажет

17.08.2018

Еңбек ері – ұрпаққа үлгі

17.08.2018

Тарихи текетірес:Олжабай ма, Жаяу Мұса ма?

17.08.2018

Мемлекет басшысы «Агрофирма Эксимнан» ауыл шаруашылығы кешенін аралап көрді

17.08.2018

«Нұрлы жер» аясында миллионнан астам шаршы метрі пайдалануға берілді

17.08.2018

Өзбекстанға Қазақстан арқылы өтетін автокөлік ағыны көбейді

17.08.2018

Озық идеядан – өндіріске

17.08.2018

Қазақстан және Германия Сыртқы істер министрлері екі елдің ынтымақтастығын талқылады

17.08.2018

Балаларға лагерь, лагерьлерге қаражат жеткіліксіз

17.08.2018

Елбасы Ильичевка ауылындағы тұрғын үй құрылысымен танысты

17.08.2018

Нұрсұлтан Назарбаев «Тайынша май» жауапкершілігі шектеулі серіктестігіне барды

17.08.2018

«Корея» синдромы

17.08.2018

Жақсы іс жалғасын табады

17.08.2018

ШҚО-да Шәкәрімнің160 жылдығы тойланып жатыр

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Тілтолғақ пен тілтұтқа

Әлеуметтік желіден «Астана қаласы­ның қаракөз балдырғандары қазақша сөй­лемейтіні несі?» деген сыңайдағы сұрау­лы сөйлем, қобалжулы пікірді көзіміз шалып ойланып қалдық, қапаландық. 

Жылқыбай ЖАҒЫПАРҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Ертеңгі ұрпақтың да еншісі бар

Қойнауы құт қазақ жері тәуел­сіз­дігі­міздің ширек ғасырдан асқан шежіресінде ел экономикасын тұралап қалу қасіретінен сақтап келеді. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Мәдениетке мән берсек...

Үйіміздің жанындағы азық-түлік сататын дүңгіршекке соңғы кезде сатушы құтаймай-ақ қойды, жиі-жиі ауысады. Бұрын тіпті мұнда сатушы қыздардың Павлодардан қатынап істейтінін естіп-біліп жүретінбіз. «Екі апта Астанада сауда жасасақ, екі апта бала-шағамыздың қасында болғанға мәзбіз. Ауылдан қалаға қатынап істеудің азабы мен машақаты мұндайды бастан өткізген адамға ғана мәлім. 

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Арбамен қоянға жетер» күн қайда?

1998 жылы Kodak фирмасында 170 мың адам жұмыс істеген екен және әлем бойынша саудаланған фотоқағаздың 85 проценті дәл осы фирманың үлесіне тиген. Небәрі бірнеше жылдың ішінде олардың бизнес-моделі жойылып, фирма банкрот болған. Бұл нені білдіреді?

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Аграрлық саладағы болашақ мамандықтар

Сарапшылардың болжамдарына қарағанда, әлемдік аграрлық салада 15-20 жылдың ішінде революциялық өз­герістер жүзеге асырылады. Жаңа тех­нологиялардың шапшаң қарқынмен дамуы, ғарыш кеңістігін игеруге көптеген елдердің құлшыныс танытуы, гендік инженерия ықпалының күшеюі, азық-түлікке сұраныстың артуы, бос жатқан жерлердің азаюы секілді факторлар әлем бойынша жаңа технологиялармен қаруланған жаңа тұрпатты ауыл ша­руашылығын қалыптастырады. Сөйтіп ауыл шаруашылығы өзгерістерге барынша баяу бейімделетін ең консервативті сала деген бұрынғы түсініктің көбесі сөгіледі.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу