Жайылымдық жерді игеруде инновация қажет

Орналасуы тұрғысынан қарағанда, сегіз бірдей географиялық аймақты қамтитын Қазақстан аумағының табиғи жүйесі, оның ауа райының мүмкіндігі ауылшаруашылық жүйесін кеңінен дамытып, әлемдік деңгейде қалыптасқан экологиялық таза азық-түлік өндірудің алғышарттарын қамтамасыз ете алады.
Егемен Қазақстан
15.06.2017 2910
2

Еліміздің аграрлық өндіріс кешенінің негізгі саласы – өсім­дік және мал шаруа­шылы­ғын қазіргі заманауи ғылымдағы жаңалықтарды, өркениетті ел­дер­дің, мысалға Бразилия, Кана­да, Аргентина сияқты мем­ле­­кет­тердің тәжірибелері негі­зін­де өр­кен­дету әлемдік сұра­ныс­тарға сай келетін және жоғарғы өнім­ді қамтамасыз ететін ауыл­шаруа­шылық кешендерін құруға мүмкіндік береді. Бірақ бұл үшін мал шаруашылығына қажетті азық қоры болып табылатын ша­бындықтарды және жайылымдарды тиімді пайдалану қажет. 

Қазақстанның ауылшаруа­шы­лық жүйесін дамытуға кедергі болып отырған бірнеше мәселе бар. Біріншіден, жайылымдық жердің деградацияға ұшырауы, яғни қазіргі кезде ол жалпы жайы­лымдық жердің 35 пайызын қамтиды. Екіншіден, жайы­лым­дық жер жеке меншікке ұзақ жылдарға жалға беріліп, негізінен жеке шаруашылықтардың тиімді пайдаланбауында. Үшіншіден, жайылымдық аймақтарды пайдалануда ұйымдастырудың және басқарудың ғылыми тұрғыда негізделген жүйесінің болмауы. Төртіншіден, жоғарыда атал­­ған мәселелер жалпы ел аума­­ғында соңғы жылдары мал шаруа­шы­лы­ғын жайылыммен және жем-шөппен қамтамасыз етудің қар­қынды дамуына байланысты орын алып отыр.

Өткен ғасырдың 90-шы жыл­дарының басында Қазақстанның жайы­лымдық алқаптарына түсе­тін табиғи-техногендік жүк­те­менің шамасы өте көп болды, яғни ірі қара малы 9.3 млн бас­қа және қой саны 33.5 млн бас­қа жетті. Сондықтан, табиғи жайы­лым­дардың Қазақстанның гео­графиялық аймақтарында бір­кел­­кі орналаспауының себебі­нен, әсіресе оңтүстік аймақтағы жайы­лымға табиғи-техногендік қысым экологиялық тұрғыда шектелген шартты мөлшерден асып кеткен жағдайлар кездесіп отырды. Жалпы жаһандық ауа райы­ның өзгеріске түсуіне байла­ныс­ты құрғақшылық кезеңдердің жиі қайталануы, жайылымдардағы мал санын реттеп отыру жүйе­сінің жоқтығы және олардың мал­­дың тұяқтарымен тапталуы Қазақ­­­станның оңтүстік аймақ­тарын­­да жайылым алқаптарының шөлейт­тенуіне әкелді. 

Ауылдық мекендердің айналасы, радиусы 10-15 шақырымға дейін жеке адамдардың мал жайы­лымы ретінде пайдаланыла­ды. Бұл жағдай ауылдың айна­ласының жайылымдық жер­лерінің шектен тыс тапталып, тақырға айналуына әкеліп соқ­тыруда. Қазіргі кезеңде ауа райы­ның өзгеруі, мемлекеттің ауыл шаруашылығы реформасын әлі толық аяқтамауы, мал шаруа­шылығының қарқынды дамуы­на толық мүмкіндік бермей отыр және ауыл тұрғындарының әлеу­меттік-экономикалық жағдайына кері әсерін тигізуде. 

Соңғы жылдары Қазақстанда және Орталық Азия елдерінде кешенді мелиоративтік, табиғатты қорғау шаралары, яғни агротехникалық, фито­ме­лиоративтік, ор­ман­мелио­ра­тивтік, селекция­лық тәсіл­­дер сапа­лы мал өнім­дерін алу­ға бағыт­талған және құр­ғақ­шы­лық аймақтардағы жа­йы­лым­дар­дың экологиялық жағ­дайы­ның тұрақтылығын арт­тыруға бағытталған. Бұл кешен­ді шаралар құрғақшылық ай­мақ­тардағы жайылымдарды зама­науи басқарудың негізін құрай­ды, өзендермен және жер асты суларымен қоректенетін жа­йылымдардағы бұрынғы мал суға­руға арналған құрылымдарды қалпына келтіруді қарастырады. Бұл құрылымдарды энергия қуа­ты­­мен қамтамасыз ету өзінен қам­­­ты­­латын энергия көзінен алы­на­ды, яғни жел мен күн көз­дері­нен энергия өндіретін құрылғы­лар қолдану көзделген. Кезінде еліміз бойынша мал жайылымдарында 300-ге тарта скважиналар қазылды, олардың су ағымы секундына 1 литрден 20 литрге дейін, кейде секундына 50 литр­ге дейін жететін. Кейде, су атқы­лап ағатын скважиналардың жа­н­ы­­нан 500 гектарға дейін оа­зис­тік суармалы жайылымдар ұйым­­дастырылып, ол жерлерге мал жемшөптері егілді. Аума­ғы үлкен мал жайылымдарын суландыруға су құбырлары тартылды. Су құбырларын жүр­­гіз­генде трассаның қысқа да тиім­ді жүргізілуіне, құбыр ма­териал­дарына, мал су ішетін бекет­тер­ді тиімді орналастыруға, көп көңіл бөлінді. Жердің иесінің өз­ге­руіне және жайылымдардың же­ке­меншікке берілуіне, суландыру құрылымдары мен құдық­тарды күтіп-баптауға арналған мекемелердің жабылып, машина­лар мен қондырғыларды таратып әкетуіне байланысты Қазақ­станда жайылымдарды суландыру мәселесі, құдықтар мен сква­жи­наларды, мал суғаратын құры­лым­дарды қалпына келтіру – қазіргі кезде өте күрделі мәселеге айналып отыр.

Мал жайылымындағы сулан­дыру құрылымдары мен қон­дыр­ғылары иесіз қалды, себебі, бұл құрылымдарға жауапты меке­мелер тарап кеткен. Иесіз қалған мүлік ұрланып, бұзыл­­­ған. Сорғылар қолды бол­ған, электр тогы жүретін сым­дар кесі­ліп алынған, баған­дар құла­ты­лып, ішіндегі білекте­мелер уатыл­ған, мал суғаруға арнал­ған темір­бетоннан соғылған құ­ры­­лымдар бұзылып, тасып әкетілген.

Қазіргі таңда фермерлік ша­руа­­шылықтар мен шаруа қожа­лықтары пайдаланып отыр­ған мал жайылымдарын заңды түрде өз аттарына аудармағандықтан, мал жайылымдарын суландыру мәселелерін шешуге құлықсыз. Балқаш аймағындағы мал жайы­лымында бірде-бір су құбыры жұмыс істемейді. Осы жағдай­ға байланысты қазіргі кезде ауыл айналасындағы жайылым­ға мал көп жайылып, ол азып-тозып, тақыр­­лануына әкеліп соғып отыр. Халықтың қолда бар малын бұрын­ғыдай жайлауға мүмкін­дігі жоқтықтан, мал ауыл айналасында 10-15 км радиус­тағы шөпті жеп тауысып, тақырға айналдырды. 

Осындай тығырықты жағдай бүкіл Қазақстандағы жайылым­дарға, суландыру құрылымдары мен құрылғыларына тән нәр­се. Осыған байланысты бүкіл Қазақ­стандағы мал жайы­лым­дарындағы суландыру құры­лым­дарына зерттеу жұмыстарын жүргізіп, жеке төлқұжаттарын жасау жұмыстарын орындау қажет. Сонымен қатар, құдықтар мен тік ұңғылы құдықтарды су көтере­тін қондырғылармен жабдықтау керек. Зерттеу нәтижелері көр­сет­кен­дей, бірінші кезекте, тезі­­рек құдықтарды жөндеп, та­за­лап, қалпына келтіруге мүмкіндік бар. Ал тік ұңғылы құдық­тар­ды жөндеп қалпына келтіру қиы­нырақ, себебі, бұларды бұз­ған кезде скважиналар жабыл­маған, ішіне тас, темір, бетон қалдық­тары тасталған.  

Үкімет тарапынан жайылым­дық жерлерді қалпына келті­ру­ге шаралар қолдануда. Жа­йы­лым­дық жерлердегі мал шаруа­шылығын дамыту кезінде табиғи жем­шөппен қамтамасыз ету инфра­­құрылымының болмауына бай­ланысты малдарды жайы­лым­дарға жаю арқылы жүзе­ге асы­ру көзделген. Бірінші кезең­де 10 млн гектар жерді пай­­да­ла­­нып, негізгі жайылымдар­ды су­мен қамт­амасыз ету көз­делу­де. Осы­ған байланысты суару жүйе­­лері­нің техникалық жағ­дайын, шахталық, құбырлық құ­дық­­тарды қалыпқа келтіру мүм­кін­дігін және қаржылық тұр­ғы­дан ұтымдылығын анықтау қарас­­­тырылып отыр. Өйткені, бар­­лық суландыру жүйелері 1991 жылға дейін тұрғызылған және олардың нормативтік қыз­мет көр­сету уа­қыты өтіп кеткен. Бұрын­­­ғы кезде салынған, бірақ жайы­­­лым­­­дардағы жұмыс істе­мей­тін шах­талық және құбырлық құды­қ­­т­арды қалпына келтірумен қатар, жаңа сумен қамтамасыз ететін ғи­ма­раттарды тұрғызу көз­делмекші. 

Жайылымдық жерлердегі мал шаруашылығын дамыту бағ­дарламасы − жайылымдық жер­­лердегі мал шаруашылығы  сала­­­сының дамуына оң ықпа­лын тигізеді. Ет өндірісінің экспорт­тық әлеуетін арттыру, тозған жа­йы­лымдарды қалпына келтіру және оларды дұрыс пайдалануды қарастырумен қатар, ауыл тұр­ғын­дарының әлеуметтік жағ­дайын жақсартуды қамтиды. Ел аумағында үлкен көлемде шөлейтті жерлерде жайылымдар шоғырланған. Бұл жайылым­дар көлемі ТМД елдері жайы­лым­дарының 60 пайызын, ал Ор­та­лық Азия мемлекеттері жайы­­лымдарының 71 пайызын құрайды. Соңғы деректер бойынша мал азығының 75 пайы­­зын беретін табиғи жа­йы­лым­­дардың ауданы 188,59 млн га құрайды, бұл мемлекет қо­рындағы жер көлемінің 69 па­йызын құрайды. Барлық жайы­лымдардың ішіндегі жайлау­лық жайылымдар − 51,6 млн га, күздік және көктемдік – 77,1 млн га, қыстаулық − 30 млн га, ал жыл бойына пайдаланатын жайы­лымдар 26,3 млн га жайылым­ды құрайды. Мал азығы қоры жайы­лымдық жерлердің қол­да­нылу қарқындылығына байланысты. Жайылымдардың 77 пайызы жазық жерде, оның ішінде 25 пайызы құмда, 18 пайызы таулы және қыратты жерлерде, ойпаттарда 5 пайызы орналасқан.

Жайылымдардағы негізгі суландыру құрылғылары − шахталы және құбырлы құдықтар. Қазіргі кезде мал суғару бекеттеріндегі құрылымдардың көбісінің су жинау резервуарлары қираған, суару наулары, төселген тақталар бұзылып алынған. Құдықтар көмілген, суалу құрылғылары бұзыл­ған,тік ұңғылы құдықтарда су көтеретін құрылғылары жоқ және минералды су көздері мүлдем қолданылмайды. 

Жалпы, жылдан жылға халық­тың қолындағы мал басы көбейіп келеді, осыған байланысты жазғы жайылымдық жерлерді тиімді пайдалану өте қажет, ол үшін жа­йы­лымдық жерлерді суланды­ру құрылымдары мен құрыл­ғы­ларын жөндеуден өт­кізіп, жа­йы­лым­дарды қалпына кел­тіру қажет. 

 Соңғы 20 жылда жайылым­дық жерлерде осы құдықтар мен ұңғымаларға байланысты инвентаризация, судың минералдануы және техникалық жағдайына зерт­­теу жүргізілмеді. Дұрыс пай­да­ланбаудың салдарынан суландыру құрылғыларының 70 пайызы істен шыққан. 

Қазір бұл мәселемен ҚазҰАУ ғалымдары айналысуда. Шахталы құдықтарды, тік ұңғымаларды тазарту мен дезинфекциялау және су көтеру жабдықтарына тех­ни­ка­лық қызмет көрсету үшін жаңа жылжымалы қондырғы­ны тәжі­­рибелік сынақтан өт­кі­зіп өн­­діріске енгізумен шұғыл­дана­мыз. Сонымен қатар, осы су көтеру қондырғылары күн сәу­ле­сінің және жел күшінің энер­­гия­ларын қолданып жұмыс істе­­тіп, жеке шаруашылықтарды жағармай мәселесінен босат­­пақ­шымыз. Жайылымдық аймақ­­ты сумен қамтамасыз ету мәсе­лесін шешу үшін суландыру қон­дыр­ғы­ларының қажетті санын анық­тау және Қазақстанның жайы­лымдарын суландырудың картасын жасау қажет. 

Түйіндей келгенде, еліміздегі жайылымдардың экология­лық өнімділігінің орнықтылығын қамтамасыз ету үшін қазіргі кез­дегі табиғатты пайдалану сала­сында көптеп қолданылып жүр­ген геологиялық ақпараттық жү­йелік технологияны пайдалану арқылы жайылымдарды аудандау және олардың табиғи өнімділік жүйесін есепке алып отыратын арнайы порталдық жүйелер құру мәселесін қарастыру керек деп санаймыз.

Тілектес Есполов, 
Қазақ Ұлттық аграрлық университетінің 
ректоры, ҰҒА вице-президенті, академик

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

23.10.2018

Әлеуметтік желінің жастар психологиясына әсері (видео)

23.10.2018

Өскемендегі көрмеде құнды фотосуреттер ұсынылды

23.10.2018

Жапония мен Еуропалық Одақ арасындағы экономикалық диалог

23.10.2018

Қызылорда ауруханасы тегін қызметке ақы алып келген

23.10.2018

Астанада жолаушылар автобусы оқушыны қағып кетті

23.10.2018

«Егеменді» отыз жыл оқыған оқырман

23.10.2018

Рудныйда Орал Мұхамеджановқа ескерткіш тақта ілінді

23.10.2018

Атырауда халықаралық күй фестивалі өтіп жатыр

23.10.2018

Қостанайда «Татуласу: сотқа дейін, сотта» атты конференция өтті

23.10.2018

Қайрат Қожамжаров Қазақстан дзюдо федерациясының президенті болып сайланды

23.10.2018

Бақытжан Сағынтаев облыстардың әкімдеріне жеке инвестицияларды тарту жұмысын күшейтуді тапсырды

23.10.2018

Асқар Мамин Ереванда өткен «Еуразия апталығы» халықаралық форумына қатысты

23.10.2018

Лондонда Елбасының ағылшын тіліндегі "Тәуелсіздік дәуірі" кітабының тұсауы кесілді

23.10.2018

Алматыда деректі фильмдер фестивалі өтті

23.10.2018

Үкіметте көлік пен логистиканы цифрландыру мәселесі қаралды

23.10.2018

«Алтай» әлем чемпионатына қатысады

23.10.2018

Петропавлда қонақ үй және мейрамхана кешені тұрғызылды

23.10.2018

Роналду "Олд Траффордқа" оралды

23.10.2018

«Барыс» Минскінің «Динамосын» ұтты

23.10.2018

«Брексит» келісімі 95%-ке дайын

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Tulǵalardy mansuqtaýda qandaı maqsat bar?

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bola­shaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵ­darlamalyq maqalasy – halyq tarapynan úl­ken qoldaý tapqan, kópshiliktiń yqylasy zor bolǵan bastama. Baǵdarlamanyń arqasynda hal­qymyzdyń mol rýhanı murasy qaıta jańǵyryp, tarıhymyz túgendeldi. Osy jobanyń aıasynda tól ádebıetimiz ben mádenıetimizdiń shetelderde nasıhattalýy, sheteldiń túrli saladaǵy eń mazmundy kitaptarynyń aǵylshynshadan tikeleı qazaq­shaǵa aýdarylyp, qalyń oqyrmanǵa tabystalýy da buryn-sońdy bolmaǵan is.

Дидар Амантай,

Kınoádebıet

Teginde, ult ádebıeti men qazaq kıno­sy arasynda, sonaý Sháken Aımanov, Májıt Begalın, Sultan Qojyqov, Abdolla Qarsaqbaev zamanynan beri qalyptasqan ónegeli dástúr, jaqsy qarym-qatynas, tyǵyz baılanys búginde óz jalǵasyn taýyp otyr.

Мирас Асан, «Егемен Қазақстан»

Ádep pen ádet

Jýyrda Almaty qalasyna jolymyz túsip, taǵylymy mol tamasha toıǵa qatystyq. Taý shatqalyna aqshańqan shatyr tigip, qudalaryn taǵatsyzdana kútip turǵan almatylyqtardyń ónegeli isine kóz toıyp, kóńil marqaıady. Biz toıly aýylǵa qudalar kelmeı turyp barǵan edik. Qyzyq ıelerimen burynnan tanyspyz. Arǵy túbi Arqanyń qazaqtary. Ultymyzdyń qadym zamandardan beri kele jatqan salt-dástúri, tartý-taralǵysy, jón-joralǵysy yqylym josynymen úılestirilgen toıdyń erekshe bolatyny sezilip tur.

Құрманәлі Қалмахан,

О́zge elde sultan bolǵansha...

Áı, qaıdam... О́zge elde sultan bolý qazir qıyn-aý. Sebebi óz eliniń Sultandary turǵanda shetten kelgen «bótenderdi» kim jaqtyra qoıar dersiz?! Soǵan qaramastan túrli sebeptermen shetel aýyp, «jumaq» araldaryn izdeýge bel býǵandar qarasy azaımaı tur.

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Urpaq azsa – ultqa qater

J.Aımaýytov pen M.Áýezov keıbir qazaq mineziniń minin, sol mindi kórip ósken balanyń jamandyqqa salynatynyn 1917 jyly «Alash» gazetinde jarıalaǵan maqalasynda: «Ultym», – dep oqyp shyqqandar halyq arasyna kelse, qaraıa bastaıdy» dep, artynan: «Saıyp kelgende, qazaqta qalyp turǵan ózgeshe minezder: tili aıtqandy qoly qylmaıtyn – turaqsyzdyq, uıymsyzdyq, basynan aspaıtyn – ózimshildik, ezdik» depti. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу