Жиырма жылдық сүргін

Бұл суретті қызылордалық фототілші Болат Омарәлиев ағамыз жыл басында жіберген болатын. Бастапқыда тарихы жазылмаған сурет бір түрлі көрінгені рас. Фотоның астына бір ғана сөз жазылыпты: «Бұл кісі – өте қиын тағдырлы адам». Іле-шала «Зарлық ағамыз 20 жыл бойы жапанда жалғыз қашып жүріп, аман қалған» деген ақпар келді.
Егемен Қазақстан
23.05.2017 1938
2

Осыдан-ақ суреттен түсі­рілген суреттің ар жағында бір адамның ғана басынан өткен азаптың айтылмаған даты тұрғанын түсіну қиын емес еді. Соры бес елі саяси-қуғын сүргін құбандарының ішінде қаншама қасірет кетті екен. Ең ғажабы атылып кетті деген суреттегі адам 1985 жылы өз ажалынан қайтыс болған. Ал жылдар бойы түрменің мұра­ғатында жатқан құжаттар байырғы фототілшінің объек­тивіне ілінуінің өзі де сирек құбылыс. Бертінде қайтыс болған нағашысының суретін КГБ архивінен тапқан Болат ағамыз да көпке дейін таңға­лумен жүреді. Сонымен...

– 1992 жылдары Қызылорда облыстық әкімдігінің тапсырмасымен «Боздақтар» ат­ты кітап шығаратын болып, соғыста хабарсыз кеткен­дер, ашаршылықта өлген, «ха­лық жауы» атанғандардың құжаттары мен фотосуреттерін қарау үшін кітаптың жауап­ты редакторы Хамит Ембер­генов ағамызбен сол кездегі Мем­лекеттік қауіпсіздік коми­тетімен дауласып жүріп, архивке кіргеніміз бар. Рұқсат алғаннан кейін Хамит аға екеуміз екі бөлек құжаттар ақ­тарып отырып, мына қызыққа кез­дестім. «Мемлекеттік аса қа­уіпті қылмыскер», «Жа­пон тыңшысы» Орақбаев Зар­лық №58 статьямен атуға бұ­йырылды» деген құжатты тауып, шалқамнан түсе жаздадым. Зарлық ағамыз маған нағашы болып келеді. Әрі бір ауылданбыз. Және бала кезден ол кісіні көріп, өстік. Кейін 1985 жылы өз ажалынан қайтыс болғанын да білеміз. Тек ара-тұра 1937 жылы екі-үш ай түрмеде отырғанын шешем Рәмзеден естіп қалушы едім. 

Сонда деймін-ау, ұшқан құс, жүгірген аң шыға алмаған абақтыдан, талай жазықсыз арыс­тарымыз қаша алмай, бірден атылып кеткен жерден бұл кісі қалай сытылып кет­кен? Төбе шашыңды тік тұрғызған «атақты №58 баппен» атуға бұйырылған адам қалай түрмеден құтылды деп қайран қалып, отырып қалдым. 

Сұрастыра келгенде біл­генім, Зарлық ағамыздың кіші баласы Әуештің (Әуелбек) ай­туынша, ол кезде атуға бұйы­рылғандарды атар алдында екі сағат түрменің ауласына шығарып алып барып, содан кейін ажал құштырады екен. 

Әуелбектің әкесінің айтқа­нын еске түсіріп отырғанда ес­тігенім, соттың үкімі шы­­ғып, оларды далаға шы­ғарғанда, түрме бастығы керемет жараулы атпен кіріп келіпті. Сол сәтте Зарлық аға­мыз барыстай атылып келіп, оны атынан аударып жіберіп, атқа ырғып мініп алып, түрме қақпасын жанталаса жаба берген қарауылдарды (надзиратель) аттың омырауымен қағып жіберіп, қақпадан ағып өте шыққан көрінеді. Бірден түрме маңындағы Сыр­дария өзенінен жүзіп өтіп кетеді. Артынан бірде-бір мыл­тықтың дауысы шықпаған. Зарлық ағамыздың пайымдауын­ша, арғымағын қимаған түр­ме бастығы «оқтарың атқа тиіп кетеді»  деп қарулы қарауыл­дар­ға атқызбаған болу керек.
– Зарлық бабамыз неден жазықты болған? Содан әрі қайда барып паналаған?

– Зарлық ағамыздың қа­рындасы Қымбат Жүсіпо­ваның сөзіне қарағанда, 1937 жылдың басында ауылда «Құлболды» Ишанның ұрпағы мақсұм Ак­малды тұтқындауға келгенде інісі Икрам «мен Ак­мал­мын» деп ағасының орнына ке­тіп, атылып кеткенде Зарлық на­ға­шымыздың әкесі Орақбайды да байдың баласы деп, атышулы №58 статья­мен атып жіберіпті. Сол 1937 жылдың күзінде ауыл болып еккен бидайын жабыла орып жатады. Орақшылар түскі тамақтарын ішіп бола бергенде төбелерінен бір қос қанатты ұшақ ұшып өтіпті.

Сонда көп орақшының бірі Зарлық ағамыз: «Ой мынау ұшақтың қанатының астында «Долой СССР» деп жазулы тұр ғой» деп қалады. Осы сөзді ол кісі қай жетіскеннен айтты дейсің?! Ішіндегі жазықсыз кеткен әкесінің шері бар ғой. Ертеңінде-ақ Зарлық ағамыз тұтқындалған...
– Ол кісіні бала кезден көріп өссеңіз, бертінде қайтыс болса, қалай аман қалды екен?
– Зарлық ағамыз содан 1957 жылға дейін 20 жыл бо­йы Қызылқұмның Қара­қал­пақ­стандағы шекарасында, елсіз жерде жалғыз өзі бой тасалап жүрген. Қыстың аязды күн­дерінде күндіз қалың сек­сеуілді үйіп жағып, кешке отты былай ысырып тастап, ор­нындағы ыстық жерге шапан жа­мылып жатқан. Жеркепе қазып алған.

– Егер бұл сүргін жиырма жылға созылған болса, тағдыры шынында да сұмдық екен?! Аты да Зарлық...

– Зарлық Орақбаев Қызыл­орда облысы, Сырдария ауданы, Қоғалыкөл ауылында 1902 жылы туған. Тұтқындалғанда 35 жаста екен. Кейін елде 83 жасында қайтыс болды деп отырмын ғой. Әйелі Мауыты 1911 туып, 2001 жылы тура 90 жасап, өмірден өтті. Зарлық аға­мыздың өзі Орақбайдың қайтыс болып кеткен 12 баласынан кейін көрген жалғыз ұлы. Он үшінші болып туған баласы. Сондықтан атын Зарлық деп қойған екен.

Айтқандай бұл кісінің үш баласы болды. Тұңғышы Әсия 1932 жылы туған. Ұлдары Айт­бай 1945 жылы, кенжесі Әуелб­е­к (Әуеш) 1949 жылы туған. Сонда деймін-ау, Зар­лық аға­мыз ұрланып үйіне ке­ліп жү­ретін болу керек. 

Міне, бір ғана суреттегі бір ғана тағдырдың сыры осы!

Айнаш ЕСАЛИ,
«Егемен Қазақстан» 

Суретті суреттен түсірген 
Болат ОМАРӘЛИЕВ

АЛМАТЫ

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

22.01.2019

Jaýapkershilik joq jerde...

22.01.2019

Ұлттық бірыңғай тестілеуді жылына төрт рет тапсырады

22.01.2019

Бюджет жобалары артық шығынды көтермейді

22.01.2019

Тарихи-мәдени мұра – баға жетпес қазына

22.01.2019

Қоғам жаңғырмай, сана жаңғырмайды

22.01.2019

Суармалы алқаптар қалпына келтірілуде

22.01.2019

Білімді азаматтар жемқорлыққа неге жол береді?

22.01.2019

Өзара ынтымақтастық мәселелері талқыланды

22.01.2019

Сапалы жолды сақтаудың әлегі

21.01.2019

Мектеп түлегі «Болашақпен» оқи алады

21.01.2019

Шағын фермалардағы жоғарғы технология

21.01.2019

Қостанай облысы өткен жылы алғаш рет экспортқа мол ет шығарды

21.01.2019

Тереза Мэй Еуроодақтан шығуға байланысты қосымша жоспарын таныстырады

21.01.2019

Нұрсұлтан Назарбаев Зимбабве Республикасы Президентінің ресми сапары бойынша брифинг өткізді

21.01.2019

Қазақстанда соңғы 10 жылда нәрестелер өлімі-жітімі екі есе төмендеді

21.01.2019

Қарағандыда мамандандырылған фронт-офис ашылды

21.01.2019

Нұрлан НҰРҒАЛИЕВ: Ағам – мен үшін нағыз қаһарман!

21.01.2019

Әулиеатада денсаулық сақтау деңгейі жақсарып келеді

21.01.2019

Сыр өңірінің «Өлкетану» оқулығы әзірленді

21.01.2019

Қызылорда облысында экспорт көлемі артады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Jaýapkershilik joq jerde...

Sońǵy jyldary elimizde bosaný úshin aýrýhanaǵa kelgen analardyń qaitys bolý jaǵdaıy jıilep barady. О́tken jazda medısınasy jetilgen qalalar sanatyndaǵy Astananyń ózinde tórt birdeı qaıǵyly oqıǵanyń oryn alýy osy sózimizge dálel. Al Qazaqstan boıynsha 2018 jyldyń segiz aıynda ǵana ana óliminiń 40 faktisi tirkelgen eken. Onyń sebebi nede? Bul jóninde oılanyp, belgili bir sharalar qabyldap jatqan adam bar ma? Shynyn aıtsaq, bul jaǵy óte kúmándi. Eger adamdar jumysta jibergen kemshiligi úshin jazalanbaıtyn bolsa, ondaı jaǵdaıdyń qaıtalana bermesine kim kepil?

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sóz salmaǵy

Baıaǵynyń bıleri taý qulatyp, jer terbetpese de, eldi ıitip, teli-tentekti tıyp, kem basqandy ilgeri ozdyryp, asqynǵandy tejep, órshigendi órelep, ata ǵuryppen, ana úlgisimen bárin jónge saldy. Ul men qyzdyń eteginen tartpaı, aýzynan qaqpaı, qyrandaı túletip otyrǵan. Sodan da shyǵar, «Aýzym jetkenshe sóıleımin, qolym jetkenshe sermeımin, aıaǵym jetkenshe júremin» dep 14 jasynda aýzynan ot shashyp: «El ebelek emes, er kebenek emes, dat!» dep dara tanylǵan Qazybek bıdiń Qońtajynyń tilin baılap, qatty sastyrǵany. Jeteli sózge jetesiz ǵana des bermeıdi.

Серік НЕГИМОВ, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

Durystyq joly

Jaqsy kisi ataný, tirshilik-turmys, ómir qubylystaryna oı júgirtý, saralap zerdeleý, fılosofıalyq mádenıet qalyptastyrý, tájirıbe jınaqtaý, durystyq, adamshylyq, izgilik, ádildik, degdarlyq jolynda meıirlenip, berekeli qyzmet jasaý, ulttyń ádebi men qaǵıdattaryn jan-tánińmen qabyldaý – naǵyz tabıǵı abzal qasıet.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Bızneske ıkemdilik qaıdan shyǵady?

Adamnyń bızneske ıkemdiligi qaıdan týady degen suraq kóp adamdy oılandyrady. Árıne, motıvasıa kúshti, ol − aqshany kóp tabý. Isker adamdar eshkimniń aldynda ıilmeıdi, «malyń bolsa syılamaı tura almas el» dep Abaı aıtpaqshy, jurtqa da syıly bolady.

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Bas paıda algorıtmi

Bas paıdany oılaý – búkil adam balasyna tán dúnıe. Ár adam balasynyń «ózim degende ógiz qara kúshim bar» degen qaǵıdat boıynsha tirshilik quratyny túsinikti. Biraq adam balasy qoǵam ishinde ómir súretindikten ár adamǵa tán osy qasıetti shektep ustaýǵa, ony qoǵamdyq múddege nemese qoǵamdyq ortada qalyptasqan tártipke baǵyndyrýǵa týra keledi. О́ıtkeni munsyz qoǵam damı almaıdy.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу