Жортқан аң, ұшқан құстың киесі бар

Қасиетті қазақ даласының қасіреті аз емес еді. Енді міне, киелі атамекеннің жортқан аңы мен ұшқан құсына қатер төнді. Мамандардың айтуынша, қазір Қазақстанды мекендейтін аң мен құстың 300-ден астам түрі толық жойылып кету қаупінің алдында тұр.
Егемен Қазақстан
10.04.2017 804

2015 жылдың көктемімен салыстырғанда, 2016 жылғы көктемде Қазақстандағы құстар саны 2 миллионға азайған екен. Осыған байланысты Ауыл шаруашылығы министрлігінің Орман шаруа­шылығы және жануар­лар дүниесі комитеті 2017 жылғы 16 ақпан мен 14 маусым ара­лығында көктемгі аң аулау маусымына тыйым салды. Сол-ақ екен еліміздегі соңғы кезде «жаңбырдан кейінгі саңырауқұлақша» қапта­ған аңшылық шаруашылық­тары оңды-солды ашық хат жазып, өре түрегеліп, «ко­ми­тет бұйрығы дұрыс емес», «жан­уарлар дүниесіне аңшы­лардың қылдай қиянаты жоқ», «Қазақстанның аңы мен құсы азайған жоқ», деп шулап қоя берді. Азаймаса, қазақтың кең даласында желдей жүйткіген 2 миллион ақбөкен (киік) қайда? О тоба, адам қолымен жасалған қасіреттен қынадай қырылған қазақ даласының киелі киігі биылғы көктемде төлдей ме? ..

Сонау жетпісінші жылдардың ортасы болатын. Жаңа­дан ашылған Теңіз ауда­нының шалғайдағы «Сары­өзен» кеңшарына жұмыспен келіп, қонып қалдық. Таңер­теңгілік далаға шықсақ, ауыл іргесіндегі қарауытып жата­тын қоңыр қыраттар­ды құдіретті табиғат сап-сары гүлмен көмкеріп тастап­ты. Сап-сары гүлдерге толы қыраттар теңіз толқынындай тербелді, жан біткендей қозғалады.

−Беу, жарықтықтар-ай, төгіп-ақ тастапты ғой,− деді маңдайына қолын салып, сары белдерге сығырая қарап тұрған үй иесі. Біз Жүзбай ақсақалдың сөзіне түсінбей тесіле қарап қалдық. 

−Таңмен таласа төлдеп кеткен киіктер ғой. Ана қы­рат­тардағы сары кілемдей төсе­ліп жатқан киіктің төлі болады (жұптұяқтылар ара­сындағы бөкендер тобына жататын бұл жануарларды қазақтар «ақбөкен немесе киік» деп атай береді), − деді Жүзбай қарт әжім торлаған жүзінен нұр шашып.

Түс қайта біз Жезқаз­ған­ның шөлейт жазығымен шек­тесетін «Сарыөзек» кең­шарынан қайтуға жиналдық. Кенет ауыл іргесіндегі жаңа­дан салынып жатқан қой базасының жанынан ай­қай-шу шықты. Адамдар жи­на­­лып қалған жерге біз де жеттік.

−Көктемгі төлдейтін кезде аңға мылтық кезегенді қай атаңнан көрдің, найсап?! Дүниеге тіршілік әкелетін ана­лықты атқан жауызды жер қалай көтереді?

Дырау қамшысымен ауа­ны осқылаған Жүзбай қарт қораның бұрышында ұйлы­ғып тұрған өзге ұлттың төрт-бес жігітіне тап-тап береді. Ашулы қарттың алдын бөгеп, ауыл жігіттері жіберер емес. Жақтауы ашылған ГАЗ-53-тің қорабында теңкиіп-тең­киіп бірнеше аналық киік­тің өлексесі жатыр.

Оқиға мәнісі былай екен. Кеңшарға қора салу үшін жалданған брига­да­ның адамдары түнде ауыл іргесінде төлдеп жатқан киік­терге оқ атып, бірнеше ана­лықты мерт қылыпты. Маши­на қорабындағы өлі ана­лықтарды көрген Жүзбай қарт жігіттерді қамшының ас­тына алыпты. Олар да топ­талып, ашулы қарттың қам­шысын тартып алып, соқ­қыға жықпақ болады. Бірақ жиналып қалған ауыл жігіт­терінен тайсалып, іштен тын­ған екен. Бір-екеуіне Жүзбай қарттың қамшысы да тисе керек. Қолдарын ауырсына сипалайды. Қарттың ашуы басылар емес.

– Қазақ даласының қасиеті ғой, бұл жануарлар! Текелерін атқандарың аз болды ма? Туғалы тұрған аналықты ат­қан не сұмдық! Киесі атсын киік­тің, найсаптар! – деп адам тағылығынан түңілген ашулы қарт қамшысымен ауаны тағы бір осып, теріс айнала жүріп кетті.

Біз ауылдан шығып, қы­рат­­қа көтерілдік. Жатаған тө­бе­­лерде жаппай төлдеген киік­тердің шуы ғана қалыпты. Ал жаңа ғана осы төбелерді кілемдей көмкерген сары гүл­дер сары жазыққа жан біті­ре жүйткіп бара жатты...

Содан бері талай жылдар өтсе де сол бір оқиға көз алдымнан кетер емес. Мына сайын даланың сәні мен мәні болған сол киіктер қайда? Кешегі кел­мес­ке кеткен кеңес заманында киік етін өн­діретін комбинаттар, киік өсімін бақы­лайтын мекемелер жұмыс істеді. Соның нәтижесінде өткен ғасырдың 70-ші жылдары Қазақстандағы киік саны 1 миллион 200 мыңнан асыпты. 1955-1981 жылдар аралығында республи­ка­мыз­да 4 миллион 137 мың киік аула­нып, 71 мың 112 тонна ет, 3 млн 614 мың тері өндіріліпті. Франция, Ита­лия се­кілді елдер емдік қасиеті бар мың­да­ған тонна киік етін сатып алады екен. Осы кезеңде 300 тоннадан астам киік мүйізі дәрілік шикізат есебінде экспортқа шығарылыпты. Сонда да дала киесі киіктердің саны кемімеген. Мемлекет киік өнімдерін өндіруді халық шаруашылығының валюта әкелетін табысты саласы ретінде дамытумен бірге, киік санының өсуіне де жан-жақты жағдай жасаған. Өндірістік мақсатқа киік санының 10 пайызын ғана шығындауға рұқсат етіліп отырған.

Кеңес өкіметі құлағаннан кейінгі кезең­­де киіктердің тағдыры ақша үшін арын сатқан браконьерлердің қолы­на көшті. «Әй, дейтін әже, қой, дей­тін қожа» көрмеген браконьерлер заман­ның техникалық жетістіктерін толық пай­­да­лана отырып, қорғансыз киік­тер­­ді қынадай қырды. Желдей жүйт­кі­ген жануа­рлар жер апшысын қуыр­ған «джип­­тердің», төбеден төнген тік­ұшақ­­тар­­дың алдында дәрменсіз болып шық­ты. Браконьердің қолындағы оптика­лық қару­­лар атылған сайын ажал шашып, кең са­хараның жортқан аңын мүлт жібермеді.

Қазақстанның барлық байлығы тонау­ға түскен тоқсаныншы жылдары киік атау­лы баудай түсіріліп, мүйіздер тон­на­лап, заң­ды және заңсыз жолмен шет ел­ге сатыл­ды. Мәселен, тек 1993 жы­лы ғана 60 тонна мүйіз экспортталған екен. Бұл есеп­ке алынғаны, ал есепке алын­баға­ны қанша десеңізші! Сөйтіп, небәрі сегіз-тоғыз жыл­дың ішінде, яғни 1991 жыл­дан 1999 жыл­ға дейін Қазақ­стан­дағы 1 мил­лион 200 мың киіктің 150 мыңы ғана қалыпты. Осыдан кейін тағы бес жыл өт­кен­де, яғни 2005 жылы Бетпақдала тобы киі­гі­нің 15 мың­дай ғана басы көктемге ілігіпті.

Қазақстан Үкіметі кең даланың киесі киік атаулының мүлде құрып кетуінен қауіп­теніп, 1998 жылы киік аулауға заң жүзін­де тыйым салды. Соған қарамастан, рес­ми мәліметтер бойынша, Қытайға 2001 жылы 5 тонна, 2002 жылы – 18 тон­на, ал 2003 жылы 9 тонна киік мүйізі сатылыпты.

Тоқсаныншы жылдары Экология министрлігі «Сайғақ» операциясын ұйымдастырып, киіктерді браконьер­лерден қорғау жөнінде рейдтер өткі­зіпті. Тексеріс барысында аңшы­лық қоғамдардың инспекторлары ұйымдас­қан түрде киік аулап, мүйіздерін заңсыз сатумен айна­лыс­қандары анықталды. Олар заңсыз ауланған киіктердің мүйі­зін Жам­был облысының Мирный кентіне жөнел­тіп отырған. Сол жерден делдал­дар мүйіз­дерді Қытайға жібереді екен. Мәсе­лен, аңшылық қоғамдардың бірін­дегі инспектордың гаражынан 8 тонна мүйіз тәркіленген.

Мамандардың айтуынша, 1 келі мү­йіз алу үшін жеті киікті өлтіру керек екен. Бір тонна мүйіз үшін жеті мың жануарды құрбандыққа шалу қажет. Ал сегіз тонна мүйіз жинау үшін 60 мыңға тарта киікті өлтіру керек. Не деген жауыздық!

Ақбөкеннен айырылған Бетпақдала киесіз қалып, қаңбақ жортқан жетімдік­тің күйін кешті. 2005 жылы Бетпақдала тобына қарасты киіктердің көктемге 15 мыңы ғана іліккенін көрген ел Үкіметі №267 қаулысымен 2005 жылдың 25 наурызынан бастап Қазақстанда киік-ақбөкен аулауға толық тыйым салды. Соның нәтижесінде киіктер қайтадан бас құрай бастады. Жалпы, Қазақстан аумағын­дағы киіктер саны үш топқа бөлініп есеп­теледі. Сонымен, 2012 жылғы есеп бо­йынша, Бет­пақ­дала тобында 110 мың, Үстірт то­бын­да 6,5 мың, Жайық тобында 20 мың­­ға тарта киік бары анықталды. Сөй­тіп, Қазақ­станда барлығы 137,5 мың бас киік есепке алынды.

«Жұт жеті ағайынды» дегендей, киік қасі­ретін адам қолымен жасалған эколо­гиялық апаттар одан сайын қалыңдата түсті. 2015 жылдың мамыр айында, киік­тер жаппай төлдейтін «құралай салқыны» қарсаңында Қазақстан аумағында бір күнде 90 мыңнан астам ақбөкен ажал құшты. Тек Қостанай өңірінде ғана 30 мыңға тарта киіктің қырылғаны анық­талды. Жергілікті халық бұл апатты қазақ даласын улаған гептилдің кесірінен келді деп топшылады. Себебі, киіктер жаппай қырылардан бір күн бұрын Байқоңырдан ұшырылған «Протон» ғарыш кемесі апатқа ұшыраған болатын. Ал еліміздің Ауыл шаруашылығы ми­нистр­лігі киіктердің жаппай қырылуы пас­тереллез ауруынан болды деген ресми мәлімет таратты.

Мыңдаған жылдар бойы осы сайын даланы мекендеген киелі киік тұқымы айналдырған жиырма шақты жыл ішінде жер бетінен мүлде жойылып кетудің аз-ақ алдында тұр. Ғасырлар көшінде дала еркесі ақбөкендердің басына қаншама зобалаң заман туғанымен, киелі жануар миллион жылдар бойына тұқымын сақ­тап келді. Мамандар бұл киіктерді мамонт дәуірлерінен біздің заманымызға өз­геріссіз жеткен жұптұяқтылар тұқымы деп есептейді. Ендеше, көне дәуірдің біз­ге жеткен тірі мұрасы, қасиетті қазақ дала­сының бойтұмарындай киесі болған киік тұқымын сақтап қала алмасақ, не болғанымыз?!

Ол, ол ма, мамандардың пікірінше, Қор­ғал­жын қорығының символы бол­ған атақты қоқиқаздардың да көзден бұл­бұл ұшатын кезі келіп қалыпты. Кезін­де 150 мыңнан астам қоқиқаз қона­тын Қорғалжын қорығына соңғы жыл­дары 20-30 мың ғана құс қонады екен. Ма­ман­дар оның себебін Қорғалжын қоры­ғында қоқиқаздардың қорегінің азаюымен түсіндіреді. Яғни, ақ­ша­ға құныққан кейбір кәсіпкерлер Қор­ғалжын қорығындағы көлдердің батпа­ғын­да өсетін құрт-құмырсқаларды қап-қабымен тиеп, Қытайға сатып жатқан көрінеді.

Жасыратыны жоқ, Қазақстанның жорт­қан аңы мен ұшқан құсын аулау бү­гінгі күннің бизнес көзіне айналды. Қа­зақ­стандағы айрықша қорғалатын та­биғи қорықтардың көлемі 23 млн гек­тар аумақты құраса, аңшылық шаруа­шы­­лық­тардың иелігіндегі аумақ 118 мил­лион гектар жерді құрайды екен. Аң­шы­­лықты бизнес көзіне айналдырған аң­­шы­­лық қоғамдары соңғы жылдары «жаң­­быр­­дан кейінгі саңырауқұлақша» қап­­та­ды. Соңғы бірнеше жылдың ғана көле­­мінде елімізде 300 аңшылық шаруа­шы­­лы­­ғы құрылған екен. Пайда болмаса, осын­­шама шаруашылық құрылар ма еді?!

Жақында Ауыл шаруашылығы ми­нистрлігі Орман шаруашылығы және жан­уар­­лар дүниесі комитетінің төрағасы Мар­­лен Айнабеков журналистермен өт­кен ба­с­пасөз мәслихатында соңғы бір жыл ішін­де ғана Қазақстандағы құс­тар саны 2 мил­лионға азайғанын, көп­теген аңдар мен құстар түрлерінің жойы­лып кету қау­пі туындағанын айта келіп, биыл­ғы жылы көктемгі аң аулау маусы­мына тыйым салынғанын мәлім­деді. Алай­да, соңғы деректер бойын­ша, елі­міз­­де­гі көптеген аңшылық қоғам­дары бұл ша­ра­ның орындалуына қарсы­лық біл­­ді­ріп, қайт­кен күнде көктемгі аңшы­лық мау­­сымын ашуға жанталасып жатыр.

Тіршілік атаулының бастауы – жан-жануарлар жаппай төлдейтін, қанатты құс ұя басатын ерте көктемде аңға мыл­тық кезегенді тоқтатын кез келді. Ардақ­ты атамекеніміздің қасиеті де, киесі де болып келген жортқан аң мен ұш­қан құстың тұқымын тұздай құртуға қалай­ша жол беріп қоймақпыз? Сайын далада көзімізден бұлбұл ұшқан киік қасіретінен сабақ алайық.

Жылқыбай Жағыпарұлы,

«Егемен Қазақстан»


СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

19.08.2017

Футболдан жасөспірімдер құрамасының аға жаттықтырушысы тағайындалды

18.08.2017

Павлодардан Астанаға 10 тонна қарбыз жеткізіледі

18.08.2017

Ақтөбе мектептері жаңа оқу жылына 95 пайыз дайын

18.08.2017

Бурабайда Нұрсұлтан Назарбаевтың қатысуымен кеңейтілген отырыс өтті

18.08.2017

Павлодарда 98 ауыл әкімі сайланды

18.08.2017

Парламент депутаты Мақтарал ғалымдарының жұмысын жоғары бағалады

18.08.2017

Астанада бір жарым ай ішінде 2,5 мың адам жұмыспен қамтылды

18.08.2017

«Қазақстан инжиниринг» ҰК» АҚ басқарма төрағасы тағайындалды

18.08.2017

Барселонадағы теракт: анықталған жайттар

18.08.2017

Алматыда «Al Hilal» Ислам Банкінің» тұңғыш бөлімшесі ашылды

18.08.2017

Қазақстанның киелі орындар тізіміне Жайық (Теке) қаласы енді (фото)

18.08.2017

Владимир Никитенко: Черногориямен өтер ойында футболшылардан жанкештілік талап етеміз

18.08.2017

Оңтүстік Қазақстанда үздік әлеуметтік жоба анықталды

18.08.2017

Синоптиктер демалыс күндерінің ауа райына болжам жасады

18.08.2017

Сайлауалды үгіт жұмыстарын интернет арқылы жүргізу реттелмек

18.08.2017

ҚР СІМ: Барселонадағы лаңкестік әрекеттен зардап шеккендер арасында Қазақстан азаматтары жоқ

18.08.2017

Сыр өңіріндегі Сортөбе бекінісінен қобыз пішіндес тас табылды

18.08.2017

Қарлығаш балапанын ұшырған күн

18.08.2017

Нұрсұлтан Назарбаев Барселонада болған террорлық актіге байланысты көңіл айтты

18.08.2017

Boyce Thompson институты: Алманың отаны − Алатау

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Қызметтегі мәдениет мәйегі

Патшаның барымтасына, кеңес­тік кезеңнің күнде қырық құбылған қулығына бой алдырмай, тұнық ойына дақ түсірмей өткен нағыз ұлт көсемі Әлихан Бөкейхан: «Тірі бол­­сам, қазаққа қызмет қылмай қой­май­мын. Ұлтына, жұртына қызмет ету − білімнен емес, мінезден», деп еді. Шы­нында, ол кезде білім кем, мінез мық­ты еді. Қазір білім ұшан-теңіз, бі­рақ ұлттық мінез олқы, ала-құла, тіл мү­кіс, намыс пен ар ақшаға тәуелді болып барады.

Ғалым ОМАРХАН, «Егемен Қазақстан»

Жұмысты жалғастырар жастар қайда?

Қолында қолақпандай дипломы бола тұра жас мамандардың ауылда жұмыс істеуге құлшынысы жоқ. Көбінің ойы − қызығы мен у-шуы көп қалада қалып, өзіндей өрім жастардың ортасында болу. Бұл үшін оларды күстаналаудың да жөні жоқ шығар, бәлкім. Өйткені, қалада тұра ма, ауылда тұра ма, әркімнің өз қалауы. Солай десек те, жастар жаппай қалаға қарай ағылып жатқанда қазақтың алтын бесігі – ауылдарымыздың келешегі қалай болмақ? Бала саны жетпей, мектептер мен басқа да мекемелердің жабылуы жалғаса берсе, ата-баба кәсібін жалғастыратын лайықты ізбасарлар жоқ болса, ауылдардың ертеңгі күні не болмақ? Ойлаудың өзі қорқынышты. 

Нұрғали ОРАЗ,

Тәуелсіздік дегеніміз – мәңгілік күрес

Кешкілік аллеяда серуендейтін осы бір кішіпейіл, мәдениетті кісіні жиі көріп қаламын. Алғашында бас изесіп қана жүрдік. Бірте-бірте тіл қатысып, тротуардың жиегіндегі сәкіге тізе бүгіп, әңгіме-дүкен құратын болдық.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Кикілжің келіссөз арқылы шешіледі

Бүгінгі таңда әлемді алаңдатқан мә­селенің бірі Корей Халық-Де­мо­­кратиялық Республикасының яд­ролық қаруға қол жеткізу сая­саты болып отыр.

Талғат БАТЫРХАН, Егемен Қазақстан

ЭКСПО екі айналып келмес саған...

Алаштың алтын алқасындай Ас­та­на­ның ажар-көркіне аспанда­ғы ай қызығып, көктегі күн сүй­сін­гендей. Сарыарқадағы шамшы­рақтай сама­ла шаһар қазір тіпті құл­­пырып тұр. Сұлулығы көз суырғандай. Жер-жа­һан­ның жетіс­тік­тері жайнап төрінде тұр­са, бес құрлықты бетіне қаратар бе­дел жинамай қайтеді енді.

Пікірлер(0)

Пікір қосу