Зор толғаныстан туған игілікті шешім

Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың «Егемен Қазақстан» газетінде «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласы жарияланған күні таң атпай біздің үйдің телефонына тыным болмады. Әріптестерім құттықтады, журналистер тікелей эфирге шақырды, сұхбат беруімді өтінді...
Егемен Қазақстан
13.04.2017 1565
2

Ішпей- жемей тойдым, сондай риза болғанымды айтайын. Бұл өзі менің еліміздің азаматы ретіндегі ой-санамды көптен мазалап жүрген мәселе еді. Алайда, оның ерте ме, кеш пе орындалатынына бек сенімді жүргенімді де жасырмаймын. Президент «Қазақ тілін біртіндеп латын әліпбиіне көшіру жұмыстарын бастауымыз керек. Бұл мәселеге неғұрлым  дәйектілік қажеттігін терең түсініп, байыппен қарап келеміз және оған кірісуге Тәуелсіздік алғаннан бері мұқият дайындалдық», дейді. 

Менің есіме Қазақстан Тәуелсіздік алғаннан кейінгі Түркия еліндегі (Анталья, 1993 жыл) кешегі Кеңес Одағында тұрып келген бауырлас халықтардың латын әрпіне көшуі туралы өткен халықаралық конференция түсті. Сонда әлем ғалымдары қатарында биік мінберден баяндама жасаған мен қазақ тілінің де латын қарпіне көшуге өзге туысқан елдер секілді қауқарлы екенін, оның тілдік ерекшеліктері хақында кеңінен тоқталып айтып едім. Жиынға қатысқан сол кездегі Түркия Президенті Тұрғыт Өзал, ризашылық сезімін айтты. Елге оралған соң болашақта латын әліпбиіне көшудің барлық жобасы мен тұжырымын хатқа түсіріп, еліміздің Президенті Нұрсұлтан Назарбаевқа жолдадық. «Ойланатын мәселе екен, ғалымдар жан-жақты зерттеп, жауабын берсін», деді Елбасы. Бір-екі жылдай сонымен шұғылдандық. Әзербайжандар ол кезде латын әліпбиін жаппай жаттай бастаған, өзбектер жаңадан көшкен еді. Кейін оған түркімендер қосылды. Қырғыздар бізге қарайлап қалды.

Ол бір ауыр кезеңдер болатын. Бізге латын әліпбиіне дейін ең алдымен тұралап жатқан қазақ тілінің мәртебесін көтеруге тура келді. Білекті сыбанып тастап, тер төктік. Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамын құрдық.

Айтпақшы, бір жайтты ұмытып кетіп барады екенмін. Бір күні Нұрсұлтан Назарбаев мені, академик Өмірзақ Айтбайұлын және облыстардан келген бірқатар қоғам басшыларын өзіне шақырып, марапат жасады. Маған арнап «Сіздің қазақ тілінің дамуы мен өркендеуіне қосқан еңбегіңіз ақталады», деп кеудеме еліміздің жоғары наградасы – «Отан» орденін қадады. Оның бәрі ұмытылмайды, есте сақталады. Әңгіме арасында Елбасының жадырап айтқан «Латын әліпбиіне ауысатын кез де келер» деген бір ауыз сөзі де жүрегімді жылытып жүрді. Біз шамамыз келгенше қазақ тілінің мемлекеттік тіл болуына ат салыстық, жәрдемдестік.

Ел игілігі мен болашағы үшін жасалған әрбір қадам зор толғаныстардың нәтижесінен туындайтыны ақиқат. Қазақ дүниесі адам танымастай өзгеріп, ұрпақ жаңаруда. Ширек ғасыр бұрын ежелден бабаларымыз аңсаған тәуелсіздігімізге де қол жеткіздік. Азияда түркілердің қара шаңырағы – мемлекетіміздің іргесі қаланып, көк туымыз желбіреді. Тыныштығымыз сақталып, еңсеміз көтеріліп келеді. Бұған, міне, тәубе дейміз! Бірақ, дүние дүрбелеңге толы. Әр жердегі мемлекеттік дүмпулермен қатар, бір елдің екінші мемлекетке озбырлықтарын да естіп, біліп жатырмыз. Бүгінгі таңда мемлекетіміздің айрандай ұйып, тілін, мәдениетін сақтау арқылы бір көшбасшының маңына топтасу, бір жағадан бас, бір жеңнен қол шығара отырып, ұлттығымызды сақтап қалу ең басты да мәнді мәселе екенін естен шығармағанымыз жөн.

Ал енді еліміз кезең-кезеңмен латын әліпбиіне көшкен жағдайда, сөздер жаңа латын әріпімен жазылғанда, жұрттың бәрі оны жаңадан қабылдайды. Жаңа сөз ретінде, жазылуын орфографиялық норма ретінде қабылдап көзі де үйренеді. Бұл, әсіресе, тілдегі басы артық дыбыстардың, сөздердің дұрыс жазылуын, қазақша дыбысталуын қамтамасыз ету үшін, тілдің өз табиғаты үшін керек. Тілдік ерекшелігімізді сақтау − әлемдік интеграция, ақпарат алу мүмкіндігіміздің артуы. Өйткені латын жазуы ағылшын тілі сияқты әлемге кең тараған әліпби екеніне дау жоқ. Сол арқылы біз қазіргі интернет желісінде ақпарат алуда ғылым, білім саласында осы кеңістікке көбірек кіріп, жастарымыздың да тез оқуға, ақпарат алуға мүмкіндігі артады. Екінші жағынан, бұл – түркі әлемі мен Қазақстанның бірігуі. Түркия, Әзербайжан, Өзбекстан, Түрікменстан сияқты елдердің жазуымен бір болуы – біздің еліміз үшін ұшан-теңіз пайдасы бар.

Тілді тіл етіп, бар табиғаты мен болмыс-бітімін айқындап тұратын басты заңдылықтарының бірі – дыбыстардың бір-бірімен көрші тұруы, тіркесуі. Қазақ тілінде буын, сөз ішіндегі және сөз бен сөз аралығындағы дыбыстар өзара келісіп, үйлесіп, үндесіп, басқаша айтқанда, бір-бірімен қол ұстасып, жарасым тауып, үндестік заңына бағынып тұрады. Бұл заңнан тысқары тұрған дыбыс, буын не сөз болмайды. Ал тілінде үндестік заңы емес, сөз екпіні үстем орыс тілінен енген сөздер қазақ тілінің басты заңдылығына кері әсер етіп келеді. Сондықтан қазақ тіліндегі әр сөздің табиғи бояуы дыбыстар тіркесі арқылы, яғни үндестік заңы арқылы танылады. Орыс тілі және осы тіл арқылы дауыстының не бірнеше дауыссыздың сөз ішінде, әсіресе бір буында қатар келуі қазақ тілінің табиғатына жат тіркесімдер болып табылады. Ғылыми қауым сондықтан да латын әліпбиіне көшкен түркі халықтарының жағдайына да жеке зерттеу жүргізіп отыруды тоқтатқан емес. Тағы бір ескеретін жайы – латын әліпбиіне өтсек, барлық мәселе шешіледі деп арқаны кеңге салуға да болмайды. Латын әліпбиіндегі британдық ағылшындар өз тілдерінің Америка, Еуропа құрлықтарында әр жерде әртүрлі айтылып кетпеуіне, немістер жер-жерден келген өз қандастарының тілді бұзбай дұрыс меңгеруіне, француздар өз тіліне ағылшын кірме сөздерінің көп еніп кетпеуіне алаңдаушылық білдіріп, үнемі назарда ұстап, тілін дамыту шараларын жүргізіп отыр. Сондықтан, бізде тілімізге бұрынғыдан да жауапкершілікпен қарап, Елбасы айтқандай, «қазақ қазақпен қазақша сөйлесуі керек». Тіл сөйлеген үстіне сөйлей берсең ғана шыңдалып, айналадағы басқаларға да әсер ете түседі. Латын әліпбиі – түркі дүниесінің басын қосатын фактордың бірі. Әрі компьютеріңіз де латынға байланған. Ал қиындығы уақытша болатыны анық.

Қазір 1989 жыл емес. Қазақстан – тәуелсіз. Халықтың дені ана тілінің қадірін түсіне бастады. Өткендегі соқпақпен жүрсе ана тілінен айырылып қалатынын кейбіреулер кеш те болса ұғынды. Бірақ, әлі де елдің бәрі емес дер едім. Бірнеше ұрпағы орысша сөйлейтін қандастарымызға ауырлау, бірақ түзелуге мүмкіндік басым. Заман жақсы. Кезінде санасы жетпегені емес, «уланғаны» үшін оларды кінәлауға мүлдем болмайды. Қазіргі қазақ тілінің мысы басым. Ешқандай қауіп жоқ. Біздің алғашқы құлшынып құрған «Қазақ тілі» қоғамы еліміздің тарихында бәрін өзгертіп жіберді дей алмаймын, бірақ үлкен бетбұрыс жасады. Президентіміз Нұрсұлтан Назарбаевтың бүгінгі тілге қатысты мемлекеттік саясатын қолдаймын, бағыты өте дұрыс. 90-жылдар басында айтқан Президенттің ойы жүзеге асуда. Көңілім толады. Өйткені, халықта қазір бұрын-соңды бой көрсетпеген тілге деген жанашыр сезім пайда болды. Президенттің «Егемендегі» тарихи мақаласы осынау халықтық қозғалысқа зор қолдаушы күш болатынына сенімдімін.


Әбдуәли ҚАЙДАРИ, 

академик 

АЛМАТЫ 



СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

17.12.2018

«Ырыс» Түркістан облысында 16 мыңнан астам жаңа жұмыс орнының ашылуына ықпал етті

17.12.2018

Солтүстік Қазақстанда 80-ге жуық  полицей марапатталды

17.12.2018

Арыс қаласында 16 нысан пайдалануға берілді

17.12.2018

Самал Есләмова тамылжыта ән шырқап, жерлестерін  тәнті етті

17.12.2018

Ақтөбеде дәрігерлер Тәуелсіздік күніне орай пәтерлі болды

17.12.2018

Солтүстік Қазақстанда Тәуелсіздік күні жоғары деңгейде атап өтілді

17.12.2018

Қазақстан таэквондо федерациясы биылғы маусымды қорытындылады

17.12.2018

Димаш Құдайберген «Жыл әншісі» және «Ұлы Жібек жолының мәдени елшісі» атанды

17.12.2018

Төл мерекеміз Түркияда тойланды

17.12.2018

«Желтоқсанның 16 күні» деректі фильмі көрерменге жол тартады

17.12.2018

Ақтөбеліктер Тәуелсіздік күнін атап өтті

17.12.2018

Степногорск қаласында жаңа спорт алаңы ашылды

17.12.2018

Зеренді ауданында энергияның тиімділігін арттыру мәселесі талқыланды

17.12.2018

Ә.Жақсылықов: Тауарлы-сүт фермасын құрып, 100 бас сиыр ұстаудамыз

17.12.2018

Шортанды ауданында Абылай ханға ескерткіш орнатылды

17.12.2018

Көкшедегі тәуелсіздік тойы

17.12.2018

Қобда ауданының тұрғындары баспаналы болды

16.12.2018

Түркияда еліміздің тәуелсіздік күні мерекесі тойланды

16.12.2018

Тұңғыш Президенттің тариxи-мәдени орталығына Елбасы көлігі қойылды

16.12.2018

Шымкенттіктер «Елбасы жолы. Астана» көркем фильмін тамашалады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Baılyq jasaýshy sala

Árbir adam óz úıiniń ishinde qandaı zattar bar ekendigin jáne onyń qaı jerde turǵandyǵyn, qaı shkaftyń ishinde qandaı zattyń jatqandyǵyn, jertólesinde qandaı azyq túrleriniń saqtalyp turǵandyǵyn jaqsy biledi. Sondyqtan eshnársesin shashaý qaldyrmaıdy. Qajetine qaraı paıdalanyp otyrady. Al ózimizdiń ortaq úıimiz – Qazaqstanda qandaı zattar bar ekendigin, ásirese, jerimizdiń astynda qandaı mıneraldyq shıkizat kózderiniń shoǵyrlanǵanyn jáne olardyń qory qandaı ekendigin bilemiz be?

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Nápaqa qaıdan tabylar?

  «Qul bazar» tek qazaqqa arnalǵan sıaqty, 100 paıyz qazaq, qazaqtan basqa ult joq qul bazarda jaldanyp turǵan», dep kújingen jazba oqydym áleýmettik jeliden. Nege? Onyń sebebiniń biri – qazaqtyń kásip ıgerýge kerenaýlyǵynda tárizdi.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Qazaqtyń jylqytaný ilimi

Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń «Uly da­­lanyń jeti qyry» atty maqalasynda, «Atqa miný mádenıeti men jylqy sharýashylyǵy jer júzine Uly daladan taraǵan» degen toqtamdy pikir aıtylypty. Rasynda da, Elbasy atap ótkendeı jylqy mádenıeti men atty miniske úıretýdiń dara tehnologıasy uly dalada qalyptasqany anyq. Iаǵnı, jylqy mádenıetiniń san ǵasyrlyq qalyptasý, damý kezeńderi bıologıalyq jolmen júrgizilgen. Qazirgi tilmen aıtsaq, jylqytaný kóshpeli qoǵamnyń álmısaqtan qanyna sińgen tól óneri hám genetıkalyq jadysynyń keremet týyndysy.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Táýelsizdiktiń tańǵajaıyptary

О́tken joly jazǵan baǵanymyzda («EQ», 21.11.18) Táýelsizdiktiń arqasynda qazaq jastarynyń sporttyń elıtalyq túrlerinen álemdik dodalarda tek sońǵy jyldary ǵana top jaryp jatqan birneshe mysaldaryn keltirgen edik. Sonymen birge qazaq ánderimen, ulttyq áýenmen álemdi aýzyna qaratyp júrgen ánshilerimiz týraly da jazǵanbyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Jekemenshik teatrlar jaıy

Jalpy, kez kelgen halyqtyń mádenıeti men rýhanı damý deńgeıi teatr salasyndaǵy jetistikterimen ólshenetini tarıhtan málim. О́rkenıetti memleketterdegi bir ǵana qalanyń ózinde teatr sany 200-den asyp jyǵylatyndyǵy sonyń buljymas dáleli bolsa kerek-ti.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу