جانىبەك حاننىڭ التىن ءتاجى

img_5816

ەلىمىزدە قازاق حاندىعى قۇرىلۋىنىڭ 550 جىلدىعى اتاپ ءوتىلدى. قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ التىن كوپىرى بولىپ تابىلاتىن جانىبەك پەن كەرەيدىڭ التىن وردادان كەيىنگى تاريحى ءبىرشاما زەرتتەلدى. كوركەم شىعارماعا ارقاۋ بولدى. قازاقتىڭ كلاسسيك جازۋشىسى ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ «الماس قىلىش» رومانى بويىنشا تاماشا فيلم ءتۇسىرىلدى. مىنە، وسىلاي تاريحي تانىمعا تامسانىپ جۇرگەندە جاقىندا رەسەيدىڭ «مادەنيەت» ارناسىنان جۋرناليست گەورگي نوۆيكوۆتىڭ «جانىبەك حاننىڭ ءتاجى» اتتى دەرەكتى ءفيلمى كورسەتىلدى.
وتە قىزىق ءارى التىن وردا داۋىرىنە تىكەلەي قاتىستى بولعاندىقتان، ءبىزدى دە بەيجاي قالدىرمايدى.

…1834 -جىلى ساراتوۆ گۋبەرناتورى ف. پەريەۆەرزيەۆتىڭ ۇيىندە جايىلعان داستارقان باسىندا ەكى ادام كەزدەسەدى. ونىڭ ءبىرى ميسسيونەر ءارى ارحەولوگيالىق قازبالار جۇرگىزىپ جۇرگەن نەمىس كولونياسىنىڭ پاستورى گەنريح اۆگۋست تسۆيك تە، ەكىنشىسى ساۋداسى ءجۇرىپ تۇرعان الدەبىر كوپەس بولاتىن. داستارقانداعى كوڭىلدى اڭگىمە، بۋىنعا تۇسكەن شاراپ كوپەستى ماساڭداتقانى سونشا، ول قىزدى- قىزدىمەن تاريحي جادىگەرلەرىن كورسەتىپ ماقتانا باستايدى. ءارى گ. تسۆيكتىڭ وعان ۇناعانى سونشا، قوناعىنا التىن جادىگەردى سىيلاپ تا جىبەرەدى. پاستور گ. تسۆيكتىڭ كوكتەن ىزدەگەنى جەردەن تابىلدى. اككى كوللەكتسيونەر ءارى ارحەولوگيالىق جادىگەرلەردى جيناۋشىنىڭ كوزىنە بۇل ارتەفاكت وتتاي باسىلدى. بۇل التىن وردا ءداۋىرىنىڭ عاجاپ جادىگەرى ەدى. ياعني گ. تسۆيكتىڭ قولىنا جانىبەك حاننىڭ التىن ءتاجى تۇسەدى.

گ. تسۆيك رەسەيدە 18 جىل تۇرىپ، ءىرى ەكى قورعاندى قازادى. ونىڭ ەسەبىن عىلىمي تۇرعىدا سيپاتتاپ جازادى. التىن وردا ءداۋىرىنىڭ تاريحىن مەيلىنشە جەتىك بىلەتىن گ. تسۆيكتىڭ قولىنا 1,5 مىڭعا جۋىق جادىگەر جيناقتالادى. ال 1832 -جىلى سۋىر ىنىنەن ءتاج تابىلعان. جانىبەكتىڭ التىن ءتاجى سول ەدى. ءارى ول پاستور كوللەكتسياسىنىڭ ەڭ قۇندىسىنا اينالدى. بۇل كەزىندە ساراي باتۋ، ياعني بەركە ساراي دەپ اتالاتىن التىن وردا حانى قالاسىنىڭ ورنى ەكەن. گۇلستان دەپ تە اتالعان. يبن باتتۋتا تامسانا جازعان قالا ⅩⅣ عاسىردىڭ اياعىندا ازىپ- توزادى. ءتۇرلى دەرەكتەر بويىنشا بۇل قالانى ءامىر تەمىر، ءبىر دەرەكتەردە ماماي تالقانداعان دەگەن مالىمەتتەر بار. ال بۇل قالادا تەڭگە سوعاتىن ساراي ورنالاسقان ەكەن.

img_5824

كەيىن رەسەيدەگى نەمىس كولونياسى ساياسي احۋالعا بايلانىستى دۇنيە مۇلىكتەرىن تاستاپ، گەرمانياعا كەرى قايتادى. گ. تسۆيك تە 1,5 مىڭ التىنوردالىق جادىگەرمەن بىرگە جانىبەكتىڭ التىن ءتاجىن دە الىپ كەتەدى.

1840 -جىلى پاستور گ. تسۆيك ونى جانە بارلىق كوللەكتسيالارىن بار بولعانى 1000 تاللەرگە ساتىپ جىبەرەدى. بۇل كەلن ۋنيۆەرسيتەتى پروفەسسورىنىڭ ءبىر جىلعى ايلىعىنا تەڭ بولاتىن. وتە قىمبات قازىنانى پاستور گ. تسۆيك نەگە ارزانعا ساتتى؟ جۇمباق.
فيلمدەگى مالىمەتتەرگە قاراعاندا، بۇل وزبەك حاننىڭ ۇلى جانىبەكتىڭ ءتاجى ەمەس، ونىڭ اناسى تايدۋللا حانشانىڭ ساۋكەلەسىنىڭ التىن ورنەگى بولۋى ىقتيمال. جانىبەك حاننىڭ تيىندارىنىڭ سىرتىنداعى گۇل- ورنەككە پارا- پار بولعاندىقتان جانىبەكتىڭ ءتاجى دەپ اتالۋى دا مۇمكىن دەگەن بولجام دا ايتىلادى. ءبىراق ەۋروپادا جاريالانعان دەرەككوزدەرىنىڭ بارىندە ول «جانىبەك حاننىڭ التىن ءتاجى» دەپ اتالادى.
پاتشالىق رەسەي كەزىندە بۇل ءتاجدىڭ ىزدەۋشىلەرى از بولماعان سىڭايلى. ساراتوۆتىق ولكەتانۋشى ا. لەوپولدوۆ «جانىبەك حاننىڭ ءتاجى» دەپ اتالعان ارتەفاكت جونىندە 1837 -جىلى جازعان،
گ. جانە ن. چەرنەتسوۆتار 1838 -جىلى الدەبىر التىن ءتاجدىڭ تابىلىپ، قولدى بولعانىن ايتقان. ونى سارەپتالىق بىرەۋدىڭ ساتىپ الىپ كەتكەندىگى تۋرالى باياندايدى. سارەپتا دەپ وتىرعانى باياعى ساراي باتۋ قالاسى. بۇدان كەيىن ۆ. گريگوريەۆ دەگەن بىرەۋ «جانىبەك حاننىڭ ءتاجى» يەنا قالاسىنداعى ۇلى گەرتسوگتىڭ شىعىس جادىگەرلەرى قويىلعان كابينەتىندە تۇرعانىن مالىمدەگەن. ول شىعىس جادىگەرلەرى كابينەتىنىڭ قور ساقتاۋشىسى دوكتور يوگانن شتيكەل مىرزانىڭ 1817 -جىلى شىققان كىتابىنا ەنگەن.

1851 -جىلى رەسەيدىڭ يمپەراتورلىق ارحەولوگيالىق قوعامىنىڭ ماجىلىسىندە «جانىبەك حاننىڭ ءتاجى» تۋرالى مالىمەت ايتىلادى. ول تۋرالى بەلگىلى عالىم، نۋميزمات، شىعىستانۋشى ءارى ارحەولوگيالىق قوعامنىڭ حاتشىسى پ. ساۆەليەۆ پاريج بەن يەنا قالاسىنىڭ كابينەتتەرىندە قويىلىپ جۇرگەن قولدى بولعان قوس جادىگەر تۋرالى حابارلاما جاسايدى. ءارى گەرمانيادان جادىگەردىڭ گالۆانو- پلاستيكالىق سۋرەتى، بولماسا كەسكىنىن سۇراۋ جونىندە ۇسىنىس ايتادى. گەرمانيا جاعى سەگىز ايدان سوڭ جادىگەردىڭ سۋرەتىن جىبەرەدى. قوعام 1851-جىلى 15-قازاندا ول سۋرەتتەردى جاريالاۋدى تاپسىرادى. وكىنىشكە قاراي، ول سۋرەت يمپەراتورلىق ورىس گەوگرافيالىق قوعامىنىڭ حابارشىسىنا شىقپاي قالادى. ونىڭ سەبەبى دە تۇسىنىكسىز ەدى. «جانىبەك حاننىڭ ءتاجىنىڭ» سۋرەتىن 1906 -جىلى ا. ا. سپيتسىن جاريالايدى.

التىن وردا ءداۋىرىنىڭ بىلگىرى عالىم گ. فەدوروۆ- داۆىدوۆ 1968 -جىلى عىلىمي- كوپشىلىك جۋرنالدىڭ بىرىندە «جانىبەك حاننىڭ ءتاجى» تۋرالى اقپارات ورنالاستىرادى.

رەسەي عىلىم اكادەمياسى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ عالىمى ن. ساۆەليەۆ بۇل جادىگەرلەردىڭ سۋرەتىن «روسسيسكايا ارحەولوگيا» جۋرنالىنىڭ 2013 -جىلعى 2-سانىندا جاريالايدى. سونداي- اق، بۇل جادىگەر تۋرالى 1837 -جىلى يەنا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى كارل گيۋبەل سيپاتتاما بەرگەن. مىنە، «جانىبەك حاننىڭ التىن ءتاجى» دەپ اتالاتىن جادىگەردىڭ سۋرەتتەرىن ەندى سىزدەر دە كورىپ وتىرسىزدار، قۇرمەتتى وقىرمان.

img_5829

فيلمدەگى دەرەككە قاراعاندا، گەرمانيانىڭ ساكسونيا ولكەسى ەكى رەت سوعىس وشاعىندا قالعان. ال ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا ول كەڭەس وداعى اسكەرلەرىنىڭ يەلىگىندە بولعان. مۇمكىن، ماسكەۋگە قايتارىلعان ارحەولوگيالىق جادىگەرلەردىڭ اراسىندا «جانىبەك حاننىڭ التىن ءتاجى» دە بار شىعار.

ۆولگوگرادتاعى ولكە تانۋ مۋزەيى مەن «ەسكى سارەپتاداعى» (بەركە ساراي) مۋزەيىندە قازاق تاريحىنا قاجەتتى تالاي جادىگەرلەر مەن ارتەفاكتار بار سىڭايلى. ءبىزدىڭ تاريحىمىز ءۇشىن ۇساق- تۇيەك جوق.

قازاق حاندارىنىڭ التىن تاقتارى دا، التىن تاجدەرى دە بولعانى ءبىزدىڭ فولكلورلىق جىرلارىمىزدا ساقتالعان. جىراۋلارىمىز حاندار تۋرالى ايتقاندا، ولاردىڭ التىن تاقتا وتىرىپ، التىن ءتاج كيگەنىن جىرعا قوسقان. مىسالى، مارعاسقا جىراۋ. بۇل جونىندە بەلگىلى تاريحشى، ۇعا كوررەسپوندەنت- مۇشەسى م. ابۋسەيىتوۆا حانىم، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى نۇرلان اتىعايەۆ بىرنەشە ماقالا جاريالاعانىن بىلەمىز. مىنە، سونىڭ ايعاعىنداي «جانىبەك حاننىڭ التىن ءتاجىنىڭ» سۋرەتىن جۇرەك ەلەگىنەن وتكىزەلىك. ءبىزدىڭ ۇلى تاريحىمىز بار، ۇلى بابالارىمىز بار. ويتكەنى، التىن وردا ءداۋىرى ءبىزدىڭ ورتاق تاريحىمىزدىڭ جادىگەر- تۇماسى…

ءۋاليحان قاليجانوۆ،
م. اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، ۇعا كوررەسپوندەنت- مۇشەسى

پىكىر جازۋ