قازاق ءانى: قىتاي قورعانى قاجەت ەمەس

korganbek-aga-3777-1-318x219
«ماعان بۇكىل قازاق دالاسى ءان سالىپ تۇرعانداي بولىپ كورىنەدى» دەپ تامسانىپ تاڭداي قاعىپتى شوقاننىڭ دوسى، ورىس زەرتتەۋشىسى گريگوري پوتانين. ءدال بايقاعان، ادەمى ايتقان. شىن مانىندە دە سولاي ەدى.

ارعى سەگىز سەرى، ءبىرجان سال، اقان سەرىنىڭ، بەرگى ءمادي، بالۋان شولاق، ۇكىلى ىبىراي، ەستاي، ءيمانجۇسىپتىڭ كەڭ دالادا شىرقاپ سالعان اندەرى التى قىردىڭ استىنان ەستىلەدى ەكەن. قازاقتىڭ ءانى قازاقتىڭ كەڭ دالاسىندا ەمىن- ەركىن ءومىر ءسۇردى. ساحناسى – كەڭ دالا، قوياندى جارمەڭكەسى. تىڭدارمانى بۇكىل حالىق. وسىناۋ ءان سۇلەيلەرىنىڭ ءارقايسىسى ءبىر- ءبىر تەاتر بولاتىن. سول زاماننىڭ وزىندە قازاق ءانىنىڭ ءوز تىڭدارمانىنا مەرەكە سىيلاپ، ۇلان- عايىر ەسترادا كەڭىستىگىنە ۇمتىلعانى بايقالادى.

ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز: قازاق ءانى ءارقاشان زاماناۋي، ماڭگى جاس. امىرە شىرقاعان «اعاش اياق» پەن «بالقاديشا» ءپاريجدى تەربەدى. «گاككۋ» باستاعان ءداستۇرلى اندەرىمىز ۇلتتىق وپەرامىزدىڭ نەگىزىنە الىندى. سىرنايىن قۇلاشتاپ سوزعان نارتايلار، ات ۇستىندە شىرقاعان شاشۋبايلار شە؟ ! توعىز وكتاۆالى «تولقىندى» قايرات بايبوسىنوۆتىڭ ورىنداۋىندا تىڭداعان يتاليالىقتار ءان قۇدىرەتىنە باس ءيىپ، قاتتى تاڭىرقاعان دەسەدى. ال ەندى «بۋرىلتايدىڭ» ، باسقا دا حالىق اندەرىنىڭ، ايتالىق، عاريفوللا قۇرمانعاليەۆتىڭ «ون التى قىزىنىڭ» «دوسمۇقاسان» رەپەرتۋارىندا اجارلانۋى دا قازاق ءانىنىڭ مەيلىنشە كوپشىلدىگىن، ەستراداعا بەيىمدىلىگىن ايعاقتايدى.

حالىققا كەڭ تانىلعان، جۇرت ءسۇيىپ تىڭدايتىن حيتتەرگە اينالعان «ەلىم مەنىڭ» ، «الاش ۇرانى» ، «اقتامبەردىنىڭ تولعاۋى» ، «سارىارقا» مەن «داۋرەن- ايلار» قازاق ءانىنىڭ كيەسىمەن تەبىرەنتەدى. ەندى ءبىر مەزەتتەرىندە وركەسترمەن دە، حورمەن دە قوسىلا شىرقاپ كەتەتىن بەكبولات تىلەۋحان انشىلىگىنىڭ ءبىر عاجابى سول، وندا قازاقتىڭ ءداستۇرلى ءانى مەن زاماناۋي ەستراداسىنىڭ وزىق ۇلگى- تاجىريبەلەرى كىرىكتىرىلىپ، سۇرىپتالعان سينتەزدىك ونەر دەڭگەيىنە جەتكىزىلگەن.

وسى جاعداي بىرنەشە ويلارعا جەتەلەيدى. ايتىلىپ تا، جازىلىپ تا جۇرگەنىندەي، ءداستۇرلى ءانىمىزدىڭ شەتقاقپاي كورىپ، دومبىرالى ونەردىڭ كوشتەن قالىڭقىراپ تۇرعانى راس. ءبىردى- ەكىلى ءنومىر بولماسا، كونسەرتتىك باعدارلامالارعا ەنگىزىلمەيدى. ۇكىلى دومبىرانى بۇلعاپ ءان ايتىپ جاتقان انشىلەرىمىزدى نەشەمە ارناداعى تەلەديدار تورىنەن دە مۇلدەم سيرەك كورەمىز. جەكە نەمەسە ۇجىمدىق كونتسەرتتەردى بەرىپ جاتقان بولماسا گاسترولدىك ساپارلاردا جۇرگەن ءداستۇرلى انشىلەرىمىز جايلى دا ەش حاباردار ەمەسپىز.

ارينە، جەكە كونسەرت بەرۋدىڭ دە اۋسەلەسى از ەمەس سياقتى. مىقتى دەمەۋشى، قامقورشى بولماسا، وعان قاراجاياۋ جۇرگەن اركىمنىڭ شاماسى كەلە بەرمەيدى. قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى ءان ونەرىنە قامقورلىق، جاناشىرلىق كەرەك دەيمىز. ول قامقورلىق اياسىندا كەشەندى شارالار ىسكە اسىرىلۋى كەرەك.

ال ەندى، ەكىنشى جاعىنان كەلگەندە، قازاقتا «جىلاماعان بالاعا ەمشەك بەرمەيدى» دەگەن ءبىر ناقىل ءسوز بار. كوڭىلىمىز ايتادى: قايرات بايبوسىنوۆ اعامىزدان باستاپ ەركىن شۇكىمان، جولامان قۇجيمانوۆ، رامازان ستامعازيەۆ، ەرلان تولەۋتاي، ەلمۇرا جاڭابەرگەنوۆا، ەرلان رىسقالي سىندى ءداستۇرلى انشىلەرىمىز ءبىر جەڭنەن قول، ءبىر جاعادان باس شىعارىپ بىرىكسە ۇلكەن كۇش ەمەس پە؟

ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز: ءداستۇرلى انشىلەر وكپەشىلدىڭ كۇنىن كەشپەي، ءومىرلى ونەر كەڭىستىگى ءۇشىن وزدەرى دە وركەنيەتتى تۇردە كۇرەس جۇرگىزۋى كەرەك. وسىدان ءۇش- ءتورت جىل عانا بۇرىن الماتىدا «ادىرنا» اتتى ۇلتتىق ەتنوگرافيالىق بىرلەستىك قۇرىلىپ، اقان سەرىنىڭ، ءبىرجان سالدىڭ، بالۋان شولاقتىڭ، جاياۋ مۇسانىڭ، ەستايدىڭ، كەنەننىڭ كوپ حالىقتى جيناعان كەرەمەت ءان كەشتەرى وتكىزىلىپ ەدى. سوندا بايقاعانىمىز، ءداستۇرلى انگە دەگەن ەل ىقىلاسى ەرەكشە. تەك ءتيىستى ورىنداردان تۇسىنىستىك تاپپاي ءارى اركىمگە ءبىر الاقان جايۋدان شارشادى ما، ارمان اۋباكىر باستاعان جاقسى جىگىتتەردىڭ بەلسەندىلىگى كەيىنگى كەزدە تومەندەپ، كەۋدەلەرىندە حالىق ءانىنىڭ الاۋى باسەڭدەپ قالعانى وكىنىشتى. وسى ءىستى جانداندىرىپ اكەتەتىن، ارنالى جولعا سالاتىن، مۇمكىندىگى مول ازامات بولسا، قانە!

ءداستۇرلى ءانىمىزدى قورعايمىز دەپ ءجۇرىپ قىزىلشەكە بولىپ قىزا- قىزا قازاق ەستراداسىنا ءتىل تيگىزەتىن كەلەڭسىزدىكتەر دە ورىن الىپ وتىرعانىن نەسىن جاسىرامىز. قۇددى ءبىر ءداستۇرلى ءاننىڭ اسەرلەمەي تۇرعانىنا ەسترادالىق انشىلەرىمىز كىنالى سياقتى. ارزان اندەر، ناشار انشىلەر جوق ەمەس، ارينە. دەسەك تە، روزا باعلانوۆا، روزا رىمبايەۆاداي كۇمىس كومەيلەردى بەرگەن قازاقتىڭ ەسترادالىق ءان ونەرى تۋعان حالقىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقانى ءسوزسىز. قازاق ەستراداسىنىڭ كوش باسىندا يسا بايزاقوۆ، ونىڭ اتاقتى «جەلدىرمەسى» تۇرعانىن ۇمىتپايىق. ءوزىنىڭ ءان كەشىندە بەكبولات كەلىستىرە شىرقاعان ماناربەك ەرجانوۆتىڭ «پاروۆوزى» دا قازاق ەستراداسىنىڭ العاشقى قارلىعاشتارىنىڭ ءبىرى ەدى عوي. ءالى جاساپ كەلەدى. ءداستۇرلى ءان دە، ەسترادا دا ءبارى ءبىر قازاق ءانى. ءبارى ءبىر ۇلتتىق تامىردان نارلەنگەن. ولاي بولسا، ءداستۇر مەن ەسترادانىڭ اراسىندا قىتاي قورعانىن ورناتۋدىڭ دا، ءبىرىن- بىرىنە قارسى قويۋدىڭ دا قاجەتى جوق دەپ بىلەمىز.

قورعانبەك امانجول، «ەگەمەن قازاقستان»

پىكىر جازۋ