اعىباي باتىر كەنەسارىنى قىرعىزداردان نەگە قۇتقارمادى؟

قازاقتىڭ سوڭعى حانى كەنەسارىنىڭ جانىنا ەرىپ، تاۋەلسىزدىك جولىندا اياۋسىز كۇرەسكەن باتىرلار كوپ ەدى. ولاردىڭ ىشىندە ەرلىكتەرى ەل اۋزىندا ساقتالىپ، تاريحي جىرلارعا قوسىلىپ وتىرعان اعىباي، بۇقارباي، يمان، شاكىر، جاۋكە، تولەباي، جانايدار، بۇعىباي باتىرلار بار. ال سولاردىڭ اراسىندا كەنەسارىنىڭ وڭ قولى، ناۋرىزباي (ناۋان) باتىرعا اقىلشى بولعان، ەسىمى ۇرانعا اينالعان، شۇبىرتپالى رۋىنان شىققان اعىباي باتىردىڭ ورنى ەرەكشە بولاتىن.

ءبىراق اعىباي باتىر كەنەسارى قىرعىزداردىڭ قولىنا تۇسكەندە حاننىڭ ءىنىسى ناۋرىزبايدى جالعىز جىبەرىپ، ءوزى قالعان اسكەرمەن جاۋ قورشاۋىن بۇزىپ شىعىپ كەتەدى. ”باتىر مۇنداي قادامعا نەگە باردى؟“ دەگەن سۇراق قاي-قايسىمىزدى بولسا دا مازالارى انىق. ەندەشە، جاۋاپتى دا بىرگە ىزدەپ كورەلىك.

انادان الىپ تۋعان اعىباي باتىر

اعىباي باتىر-بوگەنبايدىڭ (شۇبىرتپالى رۋى) بەسىنشى ۇلى قوڭىربايدىڭ بالاسى. جايىق بەكتۇروۆ باتىردى 1793-جىلى دۇنيەگە كەلدى دەسە، كەي دەرەكتەر 1802- جىلدى كورسەتەدى. بالتاباي ادامبايەۆتىڭ جازۋىنشا: ”اعىبايدىڭ اكەسى قوڭىرباي-كەدەي، مومىن شارۋا، شەشەسى قويسانا ادۋىن ايەل ەكەن. قوڭىرباي ەرتە ءولىپ، قويسانا اعىباي، تاناباي، ماناباي، مىڭباي ەسىمدى ءتورت جاس بالامەن جەسىر قالادى. كەدەيلىككە جەتىم-جەسىرلىك قوسىلىپ، قوڭىربايدىڭ بالا-شاعاسى قاتتى تارشىلىق كورگەن. الايدا ادۋىن انا ەكىنشى رەت ەرگە شىعىپ، الدەكىمنىڭ قولىنا قاراماعان، بالالارىن ماڭدايىنا شەرتكىزبەي، جاسىتپاي، ءوزى سەكىلدى وجەت قىپ وسىرگەن”.

تالاي سوعىستا باتىردىڭ جانىندا بىرگە بولعان مىڭباي اقساقالدىڭ ايتۋىنشا، اعىبايدىڭ اناسى قارۋلى ادام بولىپتى: ”قانداي مىقتى جىگىتتەردى ەكى قولىنان ۇستاپ، قوزعالتپايدى ەكەن. بايى ولگەننەن كەيىن اعىباي ەكەۋى قالعان. ءبىر تۇيە، ءبىر ۇلكەن زور كۇرەڭ اتى بار. كۇرەڭ ات باسقا ادامداردى ماڭايىنا جولاتپايدى. الدىنا كەلسە اۋزىن اشىپ، تىستەيمىن دەپ ۇمتىلادى. ارتىنان كەلسە، تەبەدى. جالعىز-اق بايبىشە مەن اعىبايعا ۇستاتادى”. ءدال وسى تۇلپارعا بايبىشەنىڭ جايداق ءمىنىپ كەتە بەرگەنىن كورگەن قاسىم تورە ول تۋرالى: ”ەركەك بولسا، دۇشپاننان كەك الىپ بەرەر ەدى“ دەيدى ەكەن.

وسى دەرەكتەر باتىردىڭ شىققان تەگىنىڭ دە، ناعاشى جۇرتىنىڭ دا وسال ەمەستىگىن كورسەتەدى. قازاقتىڭ ”الىپ انادان تۋادى“ دەگەن ءسوزىنىڭ ءبىر دالەلى وسى اعىباي باتىر بولسا كەرەك.

اعىبايدى كەنەسارىنىڭ جانىنا قاسىم تورەنىڭ ءوزى قوسقان

تاريحي دەرەكتەر اعىباي باتىردىڭ قازاق حالقىنىڭ تاۋەلسىزدىگى جولىنداعى كۇرەسكە ەرتە ارالاسقانىن ايعاقتايدى. ول 1824-1826-جىلدارى پاتشا ۇكىمەتى ورىس شارۋالارىنا جەرىن تارتىپ الىپ بەرگەن قارقارالى وكرۋگى قازاقتارىنىڭ كوتەرىلىسىن باسقارعان. ال 1832-جىلى كەنەسارىنىڭ اعالارى ەسەنگەلدى مەن سارجان باتىرلار باستاعان كوتەرىلىستىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن. بۇل جونىندە اكادەميك سەرىك قيرابايەۆ: ”ول سارجان مەن ەسەنگەلدىنىڭ قوقان حاندىعى مەن روسسيا يمپەرياسىنا قارسى بىرىگىپ كۇرەسۋ ءۇشىن جۇرگىزگەن كەلىسسوزىنىڭ ىشىندە بولعان. قازاق حاندارىنىڭ باتىر ۇرپاقتارىنىڭ ەل تاۋەلسىزدىگى جولىنداعى كۇرەسىنەن سەسكەنگەن، وزدەرى بيلەپ وتىرعان وڭتۇستىك قازاقتارىنان ايىرىلىپ قالۋ قاۋپىنەن سەكەم العان قوقاندىقتار قازاق وكىلدەرىن تاشكەندە قىرىپ سالعاندا، سولاردىڭ ىشىنەن تەك اعىباي مەن ەرجان عانا امان قۇتىلعان. مۇنان كەيىن اعىباي كەنەسارى باستاعان حالىقتىڭ ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنە باسىنان اياعىنا دەيىن قاتىسىپ، نەشە قيلى ەرلىك كۇرەستەردى باستان كەشكەن”، -دەپ جازادى.

ەندى ءبىر اڭىزدار كەنەسارىنىڭ جانىنا اعىباي باتىردى قوسىپ بەرگەن قاسىمنىڭ ءوزى دەيدى. بىردە قاسىم قاسىنا ەرگەن ساربازدارىن سايىسقا شىعارىپ سىناعاندا اعىباي باتىر كەنەنى جەڭىپ كەتەدى. سودان قاسىم ونى باتىر ۇلىنىڭ جانىنا قوسادى. ءارى ەكەۋى قۇرداس.

اعىباي باتىردىڭ اتاعى اسپانداعان تۇس تا وسى كەنەسارى كوتەرىلىسى زامانىندا ورىن الادى. جىرلاردا :

ەرتەدە بولعان ەكەن ەر اعىباي،

ول كەزدە ەر بولماپتى اعىبايداي.

كەشەگى كەنەسارى زامانىندا

ەرلىگىن كورسەتىپتى ەلگە تالاي.

استىندا بۋساندىرىپ مىنگەن اتىن،

تاستاماي باتىرلىقتىڭ سالتاناتىن، -دەلىنسە، ەندى بىرىندە:

اتاقتى ەر اعىباي شۇبىرتپالى،

ەكەۋ مە، سول كۇندەگى ەردىڭ جانى؟

اعىباي، قوشقارباي مەن ەر بۇقارباي-

اتاقتى باتىرى سول كەنە حاننىڭ.

مال ءۇشىن بۇلار سايران قۇرعان ەمەس،

سالعانى جاندى ورتاعا-ەلدىڭ قامى، -دەپ، كەنەسارى باتىرلارىنىڭ ەرلىگى اسپەتتەلەدى. حالىق اراسىنا اسىرەسە، نىسانباي جىراۋدىڭ ”كەنەسارى-ناۋرىزباي“ داستانى كەڭ تاراعان.

اعىباي اتىنىڭ ۇرانعا اينالۋى

ءبىر كۇنى كەنەسارى ورداسىندا باتىر، بيلەر باس قوسىپ، ءبىزدىڭ زامانىمىزدا اسقان باتىر كىم دەگەن اڭگىمە بولىپ، ”اعىبايدان اسقان ەر جوق“ دەپ، كەنەسارى ءوزى باس بولىپ، بارلىعى دا اعىبايدى ماقتاي بەرىپتى.

وسى اڭگىمەنى ءالى اتقا ءمىنىپ جورىققا ارالاسپاعان 15 جاسار ناۋرىزباي بوساعادا ءتۇسى بۇزىلىپ، سۇپ-سۇر بولىپ تىڭداپ وتىرىپتى. سول ءتۇنى اعىباي جىلقىنى قاراۋىلداۋعا كەتىپتى. اي كوتەرىلىپ، ءتۇن ورتاسى اۋعان كەزدە جارىق اي ساۋلەسىنىڭ استىمەن اق بوز اتقا مىنگەن بىرەۋ اعىزىپ كەلىپ، اعىبايعا تاپ بەرەدى. اعىباي كوپ ۋاقىتتان سوڭ ەسىن جيادى. اتى جانىندا تۇر. نايزاسى جوق. ”جىلقىنى تۇگەل ايداپ كەتتى عوي“ دەپ تۇگەندەسە، ءبارى دە امان. ءومىرى جاۋدان بەتى قايتپاعان اعىباي نامىستانىپ، قاتتى جۇدەپ ۇيىنە كەلسە، نايزاسى ءوز ءۇيىنىڭ الدىندا شانشۋلى تۇر.

كەنەسارىعا ايتسا دا ۇيات، ايپاسا دا ۇيات. وردادا ءتۇسى قاشىپ، ەڭسەسى ءتۇسىپ وتىرعانىن كەنەسارى كورىپ: ”باتىرىم، سىرقات ەمەسپىسىڭ، ءوڭىڭ كەلىسپەيدى عوي”، -دەگەندە، اعىباي ءوزىنىڭ تۇندە باسىنان كەشكەنىن ايتادى: ”جىن با، پەرى مە، نە ەكەنىن بىلمەيمىن، بۇل جۇدەتەرلىك قىلىق ەمەس پە؟“-دەيدى. سوندا كەنەسارى ساسپاستان، جايىمەنەن وتىرىپ: ”ويناپ جۇرگەن ءبىزدىڭ ناۋان شىعار”، -دەگەن ەكەن. ەل اۋزىنداعى وسى اڭىزدان ناۋاننىڭ دا قانداي باتىر بولعانىن اڭعارۋعا بولادى.

كەيىن كەنەسارى ءىنىسى-ناۋرىزباي 16 جاسقا كەلگەن سوڭ، 8 قانات وردا تىگىپ، وتاۋ ۇيگە شىعارادى. اعىبايدى شاقىرىپ: ”ناۋانجانعا 40 جىگىت ءبولدىم، باسى-قاسىنا سەنى بەردىم. سەنى قۇدايعا تاپسىردىم، ناۋاندى ساعان تاپسىردىم”، -دەپ، ءىنىسىن باتىرعا تاپسىرادى.

بۇل تاپسىرىسىندا دا ەرەكشە ءمان بولسا كەرەك. ويتكەنى اعىباي قارا كۇشتىڭ عانا ەمەس، ۇلكەن اقىل-ويدىڭ دا يەسى ەدى.

وسىدان سوڭ ناۋرىزباي: ”اعەكە، كىشى ءجۇزدىڭ الشىن ەلىندە جىگىت سىنايتىن قاريا بار دەيدى، مەنى سوعان اپارىپ سىنات”، -دەيدى. بۇل ابىز دەگەن كوپ جاساعان ادام ەكەن، ونى كەنەسارى باتىر دا بىلەدى ەكەن. قاسىنا جولداس الىپ، ناۋرىزباي مەن باتىر سوعان بارادى. بارسا، قاريا مامىق توسەكتە جاتىر ەكەن. بۇلار سالەمدەسكەن سوڭ بۇركەنىپ جاتىپ قالادى. جاعىن تورعىنمەن تاڭىپ قويىپتى. ويتپەسە، يەگى تومەن ءتۇسىپ كەتىپ سويلەي المايدى ەكەن. بۇلار قونىپ شىعادى، ەرتەڭىنە تۇسكە دەيىن، ودان سوڭ بەسىنگە دەيىن قاريا تۇرمايدى. اعىباي باتىر: ”ناۋانجان، بۇل كىسى سەنى سىنامايتىن بولدى، قايتايىق”، -دەدى. ناۋرىزباي: ”جوق، بۇل كىسى اجالىڭ ەرتەڭ كەشكە دەسە دە، سىناتپاي كەتپەيمىن”، -دەپ وتىرىپ الادى.

بۇل ءسوزدى ەستىپ جاتقان قاريا باسىن كوتەرىپ: ”جول بولسىن، بالالار!“-دەيدى. سوندا اعىباي باتىر تۇرىپ: ”قاريا، مىنا بالا قاسىمنىڭ كەنجەسى، كەنە حاننىڭ ءىنىسى ناۋرىزباي دەگەن ”سىزگە كورىنەمىن”، -دەپ كەلىپ ەدى. بالاعا نە ايتاسىز؟ مەن شۇبىرتپالى اعىباي دەگەن بولامىن، شارۋا وسى”، -دەيدى. سول كەزدە ابىز: ”يا، اعىبايىم، سەنىڭ ۇرانىڭ ارتىڭدا قالادى، ءوز ۇرانىڭدى ءوزىڭ ەستىرسىڭ. باعىڭنىڭ توبى جەلكەڭدە ەكەن. ناۋرىزباي، مەنىڭ جاسىم 120-عا كەلىپ وتىر، وسى جاستىڭ ىشىندە سەنەن ارتىق ەر كورمەدىم. ءۇش نارسەنىڭ سىرتتانى بار ەدى: ءيتتىڭ، قاسقىردىڭ، جىگىتتىڭ. سەن جىگىتتىڭ سىرتتانى ەكەنسىڭ”، -دەيدى.

كەنەسارى زامانىنىڭ قوس باتىرىنا بۇدان ارتىق بەرىلگەن باعا بولماسا كەرەك-ءتى. قاريا ايتسا ايتقانىنداي، اعىبايدىڭ اتى اسكەردىڭ ۇرانىنا اينالدى. ”قول جاۋعا ”اعىبايلاپ“ تيسە، اعىباي ”ا، قۇدايلاپ“ شابادى ەكەن“ دەيدى دەرەكتەر. كوزكورگەندەر دە اعىباي قاتىسقان سوعىستا كەنەسارى اسكەرىنىڭ جەڭىلگەن كەزى سيرەك بولعانىن ايتادى.

حان كەنە باتىردى ”كوسە“ دەپ اتاعان

بەلگىلى عالىم ەسماعامبەت ىسمايىلوۆ ”اعىباي“ دەپ اتالاتىن زەرتتەۋ ەڭبەگىندە: ”اعىباي تۋرالى باسقا دا تولىپ جاتقان ەرتەگى، اڭگىمەلەر كوپ. ونداي اڭگىمەلەردە اعىبايدى ايۋ، جولبارىسقا كەزدەستىرەدى، قالماقپەن سوعىستىرادى، بارىندە دە اعىبايدى ەر ەتىپ اڭگىمەلەيدى. مۇنداي ەرتەكتەردىڭ بارىندە اعىبايدىڭ ەرلىگى، باتىرلىعى، تاريحي جىر شەڭبەرىنەن اسىپ، اڭىزدى اڭگىمەگە، ەرتەگى سارىنىمەن بەينەلەنىپ وتىرادى. كەنەسارى باتىرلارىنىڭ ىشىندە ەل قيالى كوبىرەك الپەشتەپ، ارداقتاپ ايتقان ناۋرىزباي مەن اعىباي. اعىباي تۋرالى اڭگىمەلەردىڭ قاندايى بولسىن، كەنەسارى-ناۋرىزباي زامانىنىڭ تاريحي كۇرەس بەينەسىن ايقىن ەلەستەتىپ وتىرادى”، -دەيدى.

اتى اڭىزعا اينالعان باتىردى بىرگە جۇرگەن جولداسى مىڭباي شىڭباي ۇلى: ”اعىباي كوسەلەۋ، سەلدىر ساقالدى، ۇزىن بويلى، شۇڭىرەك كوزدى، زور يىقتى، قولدارىنىڭ تولارساعى، قولدارىن باۋىرىنا يگەندە، بولەك ءبىر تۇتام شىعىپ تۇرادى. توعىز قازىقتان، بىلەزىكتەن ىستەگەن نايزا، ونىڭ تۇبىندە قۇلاش جارىم شىجىم قايىس بار. قولانىڭ ۇيەگىنەن تاققان، توسىنە، ەكى وكپەسىنە، ارقاسىنا ۇستايتىن شارايناسى بار. جانىندا قىلىش ءھام ناركەسكەن پىشاعى بولادى”، -دەپ سۋرەتتەيدى.

كەنەسارى ونى سەلدىر ساقالىنا قاراپ ءارى جاقىن تۇتىپ ”كوسە“ دەسە، ەندى بىردە تەك جەڭىس اكەلەتىن باتىرلىعىن اسپەتتەپ ”اق جولىم“ دەيدى ەكەن. كەي دەرەكتەردە اعىبايدىڭ باتىرلىعىنان حاننىڭ سەسكەنگەنى دە ايتىلادى. حالىق اڭىزدارىنىڭ بىرىندە جۇرت جاۋعا ”اعىبايلاپ“ شاپقاندا، حان ”تەگىندە، كوسە-ساقتانارلىق ادام”، -دەپتى دەسەدى.

اعىباي باتىردىڭ اقىل-پاراساتى

اعىباي كوزسىز باتىر عانا ەمەس، ايلالى، اقىلدى، تاپقىر، ايلاكەر، سابىرلى ادام بولعان. تىم قانتوگىسكە بارماي، ەل مەن ەلدى بىتىستىرۋگە قۇلشىنعان. داڭعويلىق وعان جات. ۇزاق جاساعان قارت باتىر كەيىن ەل ءىشىنىڭ داۋ-دامايىنا ارالاسىپ بيلىك ايتقان. ەردىڭ قۇنىن ەكى اۋىز سوزبەن شەشكەن. اعىباي باتىردىڭ ىقپالىمەن ۇرلىعىن قويعان باۋكەسپەلەر دە بولعان. زەرتتەۋشىلەر اعىباي باتىردىڭ دانالىعىنىڭ ءاليحان بوكەيحان قويعان ءۇش سۇراققا بەرگەن جاۋابىنان دا كورىنىپ تۇرعانىن ايتادى.

ال اقمولا قالاسىنا بەكىنگەن نيكولاي پاتشانىڭ جاندايشاپتارىنا قارسى سوعىستا: ”وسى قالانى، مىنا سارتتار مەن كازاك-ورىستىڭ شاپاندارىن كيىپ الىپ، ماي جاعىپ، وت تۇتاتىپ، ۇيلەردىڭ ۇستىنە تاستايىق. سودان قالا ورتەنەدى. قالاداعى قامالداعىلار ەرىكسىز شىعادى، ولاردى سوندا جوسىتارمىز”، -دەپ تاپقىرلىق تانىتقان دا وسى اعىباي باتىر ەدى.

ءبىراق وسىنداي ۇلكەن ەرلىكتەرى بولا تۇرا باتىردىڭ وزىنە كوڭىلى تەك بىرنەشە جاعدايدا عانا تولىپتى. ونى ءومىر كارىپ ۇلى بىلاي اڭگىمەلەيدى:

”وزىمە ءۇش رەت كوڭىلىم تولدى. بىردە جالعىز جولعا شىقتىم. ايسىز قاراڭعىدا ءبىر قۇبىجىق الدىمدى بوگەدى. تايدىڭ ۇلكەندىگىندەي كوكجال سوڭىمنان قالماي قويدى. تاڭ اتتى. ”مىناۋ ءبىر ادام جەيتىن قورقاۋ ەكەن. بىرەۋدى جازىم ەتەر. شايقاسىپ كورەيىن”، -دەپ، اتتى بۇتقا سالىپ جىبەرىپ، قارسى ۇمتىلىپ ەدىم، اتىم قان ءسيىپ جىبەردى. قاسقىردىڭ بەتى قايتپادى. ”كەلسەڭ، كەل”، -دەپ شوكەلەپ قارسى الدىمدا جاتىپ الدى. اتتى تاستاي بەرىپ، جاياۋ ۇمتىلدىم. اتىلىپ بەرگەندە، شوقپار سىلتەپ ەدىم، قاسقىر سۇلاپ ءتۇستى. ميى ويىلىپ كەتكەن ەكەن.

قالىڭ قولمەن ەرۋ بوپ جاتقامىز. قاتتى ۇيقىدان ويانا كەلسەم، بىلەكتەي جىلان بىلەگىمە ورالىپ-اق قالىپتى. جان دارمەندە ەكى ءبولىپ لاقتىرىپ جىبەرىپ، جىلان ۋىن توككەن بىلەگىمنىڭ ءبىر جاپىراق ەتىن قانجارمەن ويىپ الىپ، قۇرىم كيىز كۇيدىرىپ باستىم. ۋى بويىما تاراماي، امان قالدىم.

سوڭعى ەرلىگىن باتىر بىلايشا بايانداپتى. ”قىرعىزدارمەن شايقاستا اعىباي مەن بۇقاربايدىڭ قولى جاۋ شەبىن بۇزىپ، وتپەككە بارىن سالادى. ءبىر قىلتادان وتەيىن دەسە، الدى-ور، ارتى-قاپتاعان جاۋ. قىسپاقتا قالعان بەس ءجۇز سارباز كۇن باتقانشا قارسىلاسادى. ءشول قىسقان جىگىتتەردەن ءال كەتە باستايدى. سوندا اعىباي مەن بۇقارباي تىزە قوسىپ قيمىلداپ، ءبىر وردان جىگىتتەردى ارقالاپ الىپ شىقسا، ەكىنشى ورعا تىرەلەدى، السىرەگەن جىگىتتەردى يىققا سالىپ، ور جيەگىنە شىعارادى. ”ەندى قۇتىلدىق پا؟“ دەگەندە، ەكىنشى ورعا تىرەلەدى. ودان دا اعىباي مەن بۇعىباي قۇتارادى ساربازداردى. ءۇشىنشى ورعا تىرەلگەندە، بۇقاربايدان ءال كەتەدى. اعىباي جالعىز كىرىسەدى. ءۇش قاتار وردان ءجۇز ەلۋ جىگىتتى قۇتقارىپ، ارعى بەتكە الىپ شىعادى. سوندا وزىمە كوڭىلىم ءبىر تولدى”.

ال فيلولوگ عالىم جانعارا دادەبايەۆ كوزى تىرىلەرىندە اراز بولعان اعىباي مەن سىپاتاي باتىر اراسىنداعى جاعدايدى جازادى. ەكى باتىردىڭ قارىم-قاتىناسىنان دا حالىق مۇددەسى جوعارى تۇرعانىن بايقاۋعا بولادى.

سىپاتاي سىرقاتتانىپ قالعاندا، ەمشىلەر ونىڭ سىرقاتىنا ەم بولاتىن ءبىر سيرەك كەزدەسەتىن ءدارىنى اتايدى. ءدارىنى ىزدەستىرگەندە، ونىڭ اعىباي باتىردا بارى بەلگىلى بولادى. سىپاتاي باتىردىڭ ءبىر ادامى استىنا تۇلپار ءمىنىپ، اعىبايعا شابادى. سىپاتاي اۋىلىنان سۋىت جەتكەن جولاۋشىنى كورگەندە، اعىباي ونى: ”سىپاتاي امان با؟!“-دەپ قارسى العان ەكەن. باتىردىڭ ايەلى بۇعان تاڭىرقاپ: ”سىپاتايىڭ قۇرسىن، سىپاتايىڭ قۇرسىن”، -دەپ وتىرۋشى ەدىڭ. مۇنىڭ قالاي؟“-دەپتى. سوندا اعىباي باتىر مىنانى ايتقان ەكەن: ”مەنىڭ باسىم جەتپەي جاتىر ما، مالىم جەتپەي جاتىر ما؟ سىپاتايداي ەر تابىلا ما، ماعان؟ ەكەۋمىزدى تىرەستىرىپ جۇرگەن ەلدىڭ داۋى ەمەس پە؟”. اعىباي باتىر كەلگەن كىسىنىڭ قولىنا سىپاتاي سۇراتقان ءدارىنى تابىس ەتىپ، استىنا تىڭ تۇلپار مىنگىزىپ، ونى دەرەۋ كەرى قايتارادى. ءدارىنى الىپ كەلگەن ادام ۇيگە كەلگەندە، سىپاتاي باتىردىڭ العاشقى ءسوزى: ”اعىبايىم امان با؟“ بولىپتى. ءوزى قاتتى سىرقاتتانىپ جاتقاندا، سۇراتقان ءدارىنىڭ بار-جوعىن ءبىلۋدىڭ ورنىنا اعىبايدىڭ اماندىعىن سۇراعان سىپاتايعا قاسىنداعى كىسىلەر تاڭىرقاي قاراپ: ”سەن اعىبايمەن اتىسىپ، شابىسىپ ءجۇرۋشى ەدىڭ، مۇنىڭ قالاي؟“-دەسەدى. سىپاتاي باتىر سوندا اينالاسىنداعىلارعا: ”ە، مەنىڭ باسىم جەتپەي مە، مالىم جەتپەي مە؟ اعىبايداي ەردى قايدان تابامىن؟ ەكەۋمىزدى تىرەستىرىپ جۇرگەن ەل داۋى ەمەس پە؟“-دەپ اشىلىپتى.

سىپاتاي باتىر ولگەندە، اۋىلىنىڭ جانىنداعى توبە باسىندا وتىرعان اعىبايعا بىرەۋ: ء”سۇيىنشى، ءسۇيىنشى!“ دەپ كەلەدى. كەلگەن ادامنىڭ ”ءسۇيىنشىسىنىڭ“ ءمانىن سۇراعاندا ول: ”سىپاتاي ءولدى”، -دەپتى. سوندا اعىباي ەكى قولىمەن جەر تايانىپ، جىلاپ جىبەرگەن ەكەن. ”ەگەسسەم، ەگەسۋىمە جاراعان، جاراسسام، جاراسۋىما جاراعان سىپاتاي مەنىڭ بەلىم ەمەس پە ەدى؟! ”سىپاتاي ءولدى، بەلىڭ ءۇزىلدى“ دەپ ءسۇيىنشى سۇراعانىڭ نە؟ ال، بوركىڭدى، مىنە، ساعان ءسۇيىنشى!“-دەپ، اعىباي باتىر ءسۇيىنشى سۇراپ كەلگەن ادامنىڭ باسىنا قامشىسىمەن ءۇش تارتقان ەكەن“ دەسەدى.

كەنەسارى مەن ناۋرىزبايدىڭ قىرعىز قولىندا قالۋى

سوڭعى شايقاستا كەنەسارى حان قىرعىزداردىڭ قولىنا ءتۇسىپ، اعىباي باتىر باستاعان اسكەر قورشاۋدا قالادى. سوندا اعىباي، ناۋرىزباي، دۋلات، بۇقارباي، شاكىر، جاۋكە، مەڭدىباي سەكىلدى باتىرلار جينالىپ، اقىلداسادى. سوندا ناۋرىزباي كۇشتىڭ سارقىلعانىنا قاراماستان ”قالاي دا كەنەنى قۇتقارىپ، قارسى شىعايىق“ دەگەن ۇسىنىس ايتادى. سوندا اعىباي: ”ناۋانجان، جاۋ كەنەنى ولتىرمەس. قۇرىلعان قاقپاننان اۋلاق بولايىق، جاۋعا جەم بولمايىق، از عانا كۇشىمىزدى جيناپ، قورشاۋدان شىعىپ، قىرعىزدارعا ەلشى جىبەرەيىك. ولاي بولماسا جاۋدىڭ زەڭبىرەگىنەن قانىمىز توگىلەدى. اركىم بەت-بەتىمەن قاشادى”، -دەپ توقتاتپاق بولادى. ءبىراق بۇعان ناۋرىزباي كونبەيدى. ””ەي، اعەكە! ”ەكى قاتىننىڭ بالاسى-ەكى رۋلى ەل“ دەگەن، مەن كەنە اعامدى نە جاۋدان اراشالاپ الايىن، نە بىرگە ولەيىن”، -دەپ از عانا تولەڭگىتتەرىمەن شابا جونەلەدى. اعىباي باتىردىڭ ۇلكەن بالاسى امانباي: ”تۇيە ۇيەلەسە تۇرمايدى، تورە قيسايسا، تۇزەلمەيدى”، -دەگەن. سەن اقىلىڭدى ايتتىڭ، تورەلەر تىڭدامادى. وزدەرى بىلگەنىن ىستەسىن”، -دەپ، تىزگىنىنەن ۇستاپ قالىپتى. حالىق اڭىزى: ”ناۋرىزبايدىڭ ءوزى بارىپ قولعا تۇسكەندە، كەنە وكىنىشپەن بارماعىن شايناپتى”، -دەسەدى. سويتسە، سوعىستىڭ زاردابىنان سەسكەنگەن قىرعىزدار، كەنەنى بوساتپاق بولىپ وتىر ەكەن. ناۋرىزباي قولعا تۇسكەن سوڭ ەكەۋىن دە ولتىرگەن.

زەرتتەۋشىلەر اعىبايدىڭ قولدى بوس قىرعىننان، ولىمنەن قۇتقارىپ قالعانىن ايتادى. تورەلەردى تۇتقىننان بوساتىپ الامىز دەگەن ويى بولعانىن جازادى. الايدا، قازاق اسكەرىنىڭ ەكى بىردەي تورەسى قولعا تۇسكەننەن كەيىن قىرعىزدار ەكەۋىنىڭ دە باسىن الدى. قازاق سوڭعى حانىنان سولاي ايىرىلدى. ال اعىباي باتىردىڭ وزەگىندە وكىنىش كەتتى…

كاپىرلەردەن تۇركىستاندى قورعاۋ نەمەسە اعىباي باتىردىڭ دىندارلىعى

ەل ىشىندەگى اڭىزدار حان كەنەدەن ايىرىلعاننان كەيىن دە اعىباي باتىردىڭ جورىقتارعا قاتىسقانىن ايتادى. مۇحامەدجان رۇستەموۆتىڭ ”ەر اعىباي مەن اقىن نارتاي“ اتتى ماقالاسىندا وسى حابار بىلاي سۋرەتتەلەدى:“ اعىباي باتىرعا سىزدىق تورەدەن دە حابار كەلەدى.

-اقجولتاي اعا، ”ازىرەت سۇلتان جاتقان كەسەنەنى بۇزامىز“ دەپ تۇركىستاندى جاۋ قورشاپ جاتى. سىزدىق تورە: ”ورىستىڭ ايلا-امالىن بىلەدى، جينالعان قازاق، وزبەك توبىنا اقىلشى بولسىن”، دەپ ءسىزدى شاقىرىپ جاتىر، -دەيدى حابارشى جىگىت.

اعىباي باتىر ويلانىپ وتىرىپ:

– كاپىرلەر قوجا احمەت بابامىزعا دا جەتكەن بە؟ اللا جار بولسىن. سىزدىق بالاما ايت، ءالى اتقا ءمىنىپ، مىلتىق قولعا ۇستايتىن مۇرشا بار، -دەيدى. شۋ بويىندا وتىرعان اعىباي باستاعان شۇبىرتپالىلار سوزاق ارقىلى تۇركىستانعا سۋىت ءجۇرىپ وتىرىپ، ءبىر كۇندە جەتكەن. بەتپاقدالا جاعىنان شابۋىل كۇتپەگەن ورىس اسكەرلەرى بىتىراپ، جەڭىلىسكە ۇشىرايدى. ولجالى بولعان اعىباي اسكەرى ءبىر زەڭبىرەگى، جيىرما شاقتى مىلتىقتارىمەن سىزدىق تورە مەن ءالىمقۇل حاننىڭ جاساعىنا قوسىلادى. قوجا احمەت باباسىنىڭ كەسەنەسىنە زيارات ەتىپ، قاز داۋىستى قازىبەك باباسىنىڭ، حانا بي تۋسىنىڭ باسىندا قۇران وقيدى”.

سولاي كەنەسارى عانا ەمەس، ونىڭ اكەسى قاسىم، بالاسى سىزدىق تورەنىڭ كەزىندە اتتان تۇسپەگەن اعىباي باتىردىڭ تۇتاستاي ءومىرى تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەس جولىندا ءوتتى.

اعىباي باتىر تۇركىستان ساپارىندا ءتۇس كورىپتى دەسەدى. تۇسىندە ايان بەرىلىپ: ”باتىرلىعىڭنىڭ بىتكەن جەرى وسى، ەندى قولىڭا قۇران ال“ دەگەن داۋىستى ەستيدى. ەلىنە قايتقان باتىر ءدىن جولىنا ءتۇسىپ، بي ايجىگىت قالپەنىڭ سوعىنان ەرەدى. قالماققىرىلعان تاۋىنىڭ ەتەگىندە، بەتپاقسۋدىڭ بويىندا ايجىگىت قالپەنىڭ جەردىڭ استىندا قازىپ سالدىرعان مەشىتى بولىپتى. جيىرماسىنشى جىلدارداعى الاساپىراندا بۇل مەشىت ويىلىپ، شۇڭقىرعا اينالىپ كەتىپتى.

 ومىردەن وتەرىندە اعىباي باتىر بالالارىنا ءۇش وكىنىشىن ايتىپتى

بۇل تۋرالى حاميت جامان ۇلى شىعارعان ء”ۇش وكىنىش“ دەگەن جىر-تولعاۋ بار ەكەن. سوندا اعىباي باتىر: ”ۋا، دۇنيە-اي! مۇنشا جاسارىمدى بىلسەم، تالاس وزەنىنىڭ ارعى جاعىندا ”اعەكەم-اي! مەنى شىنىمەن-اق قىرعىزعا تاستاپ كەتكەنىڭ بە؟“-دەپ ناۋرىزباي تۇنىمەن ايقايلاعاندا، بارىپ قۇتقارىپ الار ەدىم-اۋ”، -دەگەن ەكەن. ءوزىنىڭ دە شايقاسقا شىعىپ، باتىرلارمەن بىرگە ولمەگەنىنە وكىنىشى ءومىربويى جانىن جەگەن سەكىلدى. كەنەسارى: ”سارىارقاداي جەر قايدا، اعىبايداي ەر قايدا؟“ دەپ اسپەتتەگەن باتىر دا سولاي دۇنيەدەن كوشتى. ال زيراتى جەزقازعان وبلىسى، اقادىر اۋدانىندا تۇر.

ءومىربويى ورىسپەن جاعالاسىپ وتكەن باتىردىڭ ۇرپاقتارى بابالارىنىڭ سول ارەكەتى ءۇشىن كەڭەس كەزىندە ورىستان تالاي تاياق جەدى. بۇگىنگى بەلگىلى عالىم، اعىباي باتىردىڭ ۇرپاعى ايگۇل ءىسىماقوۆا باباسى تۋرالى ەڭبەگىندە اكەسىنىڭ مىنانداي ءسوزىن كەلتىرەدى: ”مەن اعىباي تەگىمىن“ دەپ ەشقاشان ماقتانباڭدار، ونىڭ اقجولتاي اتى-بۇكىل قازاق ەلىنىڭ ابىرويى، قولدان كەلسە، وسىنى ەستەن شىعارماي، بۇل اتاقتى ۇياتقا قالدىرماڭدار. اعىباي اللانىڭ ەرەكشە مەيىرىمى تۇسكەن ق ۇلى بولىپ ءوتتى. دەر كەزدە وسىنى ءتۇسىنىپ، وزىنە جىبەرىلگەن ءناسىبىن اقتاپ كەتتى. قازاقتا قانشاما باتىر بولسا دا، اقجولتاي دەپ ەلى اعىبايدى اتادى. سوندىقتان ارۋاققا ەمەس، اللاعا تابىنۋ-بىزگە پارىز. تەك اللا جولىندا عانا ادام بالاسى پەندەشىلىكتەن كوتەرىلىپ، تازا اق ىستەردىڭ باسىندا كوبىرەك بولارى انىق. اتامنىڭ قازاققا بەلگىلى ابىرويىن ەستە ساقتاپ، ونىڭ باتىرلىق، كىسىلىك ىستەرىن ۇلگى ەتىپ، ونىڭ اللا جولىنداعى تاقۋالىعىن، تاۋحيدتىعىن، كەنەسارىعا، ەلىنە دەگەن ادالدىعىن، قان مايدان جولداستارىنا دەگەن پاراساتتىلىعىن، وسىنىڭ ءبارىنىڭ ارقاسىندا تۇرعان تەكتىلىگىن ەستەن شىعارماڭدار. ەشقاشان بوس ماقتانۋعا جول بەرمەڭدەر. اعىبايدىڭ ءومىرى وڭاي سەرۋەن بولعان جوق”، -دەيتىن اكەم. وسى اتا تەگى ءۇشىن تالاي تاياق جەگەنىن بىزدەن جاسىرىپ ءجۇرىپتى. ”ورىسقا قارسى شىققان باتىردىڭ تۇقىمىسىڭ“ دەگەن جالا تاعىلعان كەزدە، اكە-شەشەم ارقانىڭ ايازدى قىسقى ءبىر تۇنىندە ءۇش ءسابيىن قۇشاقتاپ، بۇرىنعى ۋليانوۆسك مەكەنىن تاستاپ، قاشۋعا ءماجبۇر بولعان ەكەن”.

ۇلت بوستاندىعى ءۇشىن “ەرەۋىل اتقا ەر سالماي”، “تولارساقتان ساز كەشكەن” باتىرلارىمىزدىڭ جانى ءجانناتتا بولعاي!

مارفۋعا شاپيان
islam.kz

پىكىر جازۋ