ەۋرووداقتى ەندى نە كۇتىپ تۇر؟

569bc8bdaa830_1453050045-318x219

ەۋروپا وداعىنىڭ ەندىگى تاعدىرى گەرمانياداعى سايلاۋ مەن ەو-اقش ارىپتەستىگىنە قاتىستى ترامپتىڭ ساياساتىنا بايلانىستى بولايىن دەپ تۇر.

الدىمەن مەركەل مۇددەلى

ەۋرووداقتىڭ نەگىزگى درايۆەرى گەرمانياداعى انگەلا مەركەل ۇكىمەتى وداقتىڭ تۇتاستىعىن ساقتاۋعا مۇددەلى. بىرىنشىدەن، وداق ەلدەرىنىڭ ورتاق نارىعى نەمىستىڭ ەكسپورتى ءۇشىن ۇلكەن مۇمكىندىك. وزگە ەلدەرمەن سالىستىرعاندا گەرمانيا وداقتاس مەملەكەتتەرگە ەڭ كوپ تاۋار ساتىپ وتىرعان ەل. بىرەۋلەر گەرمانيانىڭ وداققا سونشالىقتى جانىنىڭ اشۋىن نەمىستەردىڭ ۇستەمدىك قۇرۋى رەتىندە تانىعانىمەن، شىنداپ كەلگەندە، ە و نارىعى ارقىلى گەرمانيا ءوزىنىڭ ەكونوميكالىق قۋاتىن ارتتىرۋدى كوزدەيدى. ەكىنشىدەن، بريتانيانىڭ وداقتان شىعۋى گەرمانيا ءۇشىن تاعى ءبىر مۇمكىندىكتى ۇسىنىپ وتىر. «برەكسيتتى» وتكىزۋ تۋرالى رەفەرەندۋم قورىتىندىسىنان كەيىن بريتانياداعى حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارى مەن ءىرى كومپانيالار لوندوننان كەتۋگە ىڭعايلانا باستادى. بريتانيادان كەتكەنىمەن، ەۋرووداقتى تاستامايتىن ءىرى كاسىپكەرلەردىڭ ەندىگى جۇمىس ىستەيتىن جەرى، ارينە، ماينداعى فرانكفۋرت بولماق. وسىلايشا، ساراپشىلار، كەلەر جىلدان باستاپ لوندون قور بيرجاسىنىڭ ساۋداگەرلەرى ەندى گەرمانياعا كوشەتىنىن ايتىپ جاتىر. ەۋرووداقتىڭ قارجى ورتالىعى بولعالى تۇرعان گەرمانيا بۇل تۇرعىدا ينۆەستورلارعا ەلدەرىندەگى ساياسي تۇراقتىلىق پەن ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانى ۇسىنۋى ءتيىس.

دەگەنمەن، گەرمانيانىڭ سوتسيال-دەموكراتيالىق پارتياسى ەلدىڭ ىشكى ساياساتىندا بريۋسسەلگە دەگەن تاۋەلدىلىكتى ازايتۋدى كوكسەيدى. وعان سەبەپ-بوسقىندار ماسەلەسى. ەۋرووداق ەلدەرى ىشىنەن ەڭ كوپ بوسقىن قابىلدايتىن گەرمانياداعى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ شەشىمىنە، سوتسيال-دەموكراتتاردىڭ پىكىرىنشە، قازىرگى بيلىك پارتياسىنىڭ سىرتقى ساياساتتاعى ۇستانىمى كىنالى. سوڭعى جىلدارى كوبەيىپ كەتكەن لاڭكەستىك ارەكەتتەردى ءوز ۇپايلارى ءۇشىن ۇتىمدى پايدالانا بىلگەن سوتسيال-دەموكراتتار 2017-جىلدىڭ كۇزىنە جوسپارلانعان سايلاۋدا وزدەرىنىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسى رەتىندە گەرمانيانى بوسقىنداردان تازارتىپ، ىشكى ەكونوميكانىڭ وركەندەۋىنە باسىمدىق بەرەمىز دەپ ۋادە بەرىپ وتىر.

ەۋرونىڭ السىرەۋى

بريتانيانىڭ رەفەرەندۋمى مەن «برەكسيتتى» ەل پارلامەنتى ماقۇلداعاننان كەيىن فۋنتتىڭ قۇنى قۇلدىراپ كەتكەن. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، «برەكسيتتىڭ» كەسىرىنەن بريتانيا 100 ملرد فۋنت ستەرلينگ جوعالتپاق. بريتانيانى جوعالتسا، ارينە، ەۋرووداقتىڭ رەسمي ۆاليۋتاسى دا السىرەيتىنى بەلگىلى. قارجىگەرلەردىڭ پىكىرىنشە، 2017-جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن اقش دوللارى مەن ەۋرونىڭ قۇنى تەڭەسىپ قالۋى ءتيىس. ونسىز دا 2008-جىلعى داعدارىستان ءالى ەس جيىپ بولماعان ەو-نىڭ كەي مەملەكەتتەرى ءۇشىن بۇل ۇلكەن قارجى داعدارىسىنا ۇلاسۋى ىقتيمال. سونىڭ ىشىندە بەرلينمەن بۇرىننان بەرى مۇددەلەرى قايشى كەلەتىن يتاليا ءبىرىنشى بولىپ انتينتەگراتسيالىق شارالار باستاپ كەتۋى عاجاپ ەمەس.

ەۋرونىڭ قۇلدىراۋىنا، ەكىنشى كەزەكتە، دوللاردىڭ وزىندىك قۇنىنىڭ كوتەرىلۋى سەبەپ بولماق. ترامپتىڭ كوشى-قون ساياساتىنان كەيىن بىرنەشە ايلىق رەكوردتىق دەڭگەيگە ءتۇسىپ كەتكەن دوللار قۇنى جىل ورتاسىنا قاراي كەرىسىنشە شارىقتاپ وسپەك. ولاي دەيتىنىمىز، وتكەن جىلعى جەلتوقساندا اقش فەدەرالدىق رەزەرۆ جۇيەسىنىڭ (فرج) كەزەكتى وتىرىسىندا 2017-جىلى دوللاردىڭ بازالىق ۇستەمەسىنىڭ ءبىر جىلدا قاتارىنان ءۇش رەت كوتەرىلەتىنى تۋرالى ءسوزدىڭ ايتىلۋى. ەگەر فرج باسشىسى دجاننەت يەللەن وسىنداي قادامعا باراتىن بولسا، قازىرگى 75 ،0 پايىزدىق ۇستەمە جىل سوڭىنا دەيىن 2 پايىزعا جەتىپ، دوللاردىڭ قۇنى ەۋرونى ماڭايلاپ قالۋى عاجاپ ەمەس. ال دوللاردىڭ كوتەرىلۋى ەۋروپا ەلدەرىندە ينفلياتسياعا تۇرتكى بولماق.

ترانساتلانتتىق ساۋدا كەلىسىمى

جالپى، اقش-تىڭ جاڭا پرەزيدەنتى ەۋرووداقتىڭ تەك قارجى سەكتورىنا عانا ەمەس، سىرتقى ساۋداسىنا دا ءتيىمسىز بولىپ تۇر. كەلە سالىپ ترانستىنىق-مۇحيتتىق ساۋدا ارىپتەستىگىنەن شىعىپ كەتكەن دونالد ترامپ ەندى ەو مەن اقش اراسىنداعى ترانساتلانتتىق ساۋدا ۇيىمىنىڭ دا شارتتارىن قايتا قاراماقشى. ينۆەستورلاردىڭ دەمدەرىن ىشىنە تارتىپ كۇتىپ وتىرعانى دا وسى قۇجات. ەگەر ترامپ بۇل ۇيىمنان دا باس تارتىپ نەمەسە ساۋدا كەلىسىمىنىڭ شارتتارىن ءوزىنىڭ «پروتەكتسيونيستىك» (ۇلتتىق ەكونوميكانى كۇيتتەۋ) ساياساتىنا ىڭعايلاۋدى ۇسىنسا، الدىمەن ەو ەلدەرى زارداپ شەگەدى. ويتكەنى، اقش-پەن اراداعىداي ءىرى ساۋدا اينالىمىن الماستىرا الاتىن ەۋرووداقتا باسقا سەرىكتەس جوق.

جالپى، ماكروەكونوميكالىق ساراپشىلار 2016- جىلدى تۇيىقتالۋ ءداۋىرىنىڭ باسى رەتىندە سيپاتتايدى. بريتانيانىڭ وداقتان باس تارتۋى، ترامپتىڭ سىرتقى ساۋدانى ازايتىپ، ۇلتتىق ءوندىرىستى كۇيتتەۋى وسىعان دالەل بولماق.

باۋىرجان مۇقانوۆ، «ەگەمەن قازاقستان»