اقپان توڭكەرىسى ءھام الاش جۇرتى

1917 جىلعى 27 اقپاندا (12 ناۋرىز) رەسەيدە بولعان رەۆوليۋتسيا عاسىرلارعا سوزىلعان پاتشا ۇكىمەتىنىڭ بيلىگىن قۇلاتىپ, ونىڭ ورنىنا بۋرجۋازيالىق-دەموكراتيالىق رەسپۋبليكا ورنادى. بۇل اقپان رەۆوليۋتسياسى رەسەي يمپەرياسىنىڭ بارلىق ساياسي جۇيەسىنە ءتان داعدارىستىڭ زاڭدى ناتيجەسى بولدى. ءسويتىپ, عاسىرلارعا سوزىلعان پاتشا ۇكىمەتىنىڭ وتارلىق ەزگىسى جويىلىپ, بيلىك ۋاقىتشا ۇكىمەت قولىنا كوشتى. ونىمەن قاتار, جەرگىلىكتى جۇيەسى مەن ناقتىلى كۇشكە يە بولعان كەڭەستەر ۇكىمەتى دە ىسكە كىرىستى.

قازاق دالاسىنداعى 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسكە قاتىسقانداردى جازالاۋ ۇدەرىسى ءجۇرىپ, پاتشانىڭ 25 ماۋ­سىم جارلىعىنا قارسى شىققانداردى «بۇلىكشىلەر» دەپ تۇرمەگە قاماپ, ءولىم جازاسىنا كەسىپ, قاتاڭ جازا قولدانىپ, ۇلتتىق نامىستى اياققا تاپتاپ, قورلىق-زورلىقتى كۇشەيتىپ جاتقان كەزدە پاتشانىڭ تاقتان ءتۇسۋىن «بۇراتانا» اتانعان حالىقتار زور قۋانىشپەن قارسى الدى.

بارلىق ءباسپاسوز بەتتەرىندە بۇل قۋا­نى­شتى حابار جارىسا حابارلانىپ جاتتى. ءاليحان بوكەيحانوۆ باستاعان ۇلت زيالىلارى بۇل حاباردى قارا جۇمىسقا بارعاندارعا قول­داۋ كورسەتۋ نيەتىمەن مينسكىدە جۇرگەن سا­پارلارى بارىسىندا ەستىدى. مينسكىدەن ورىنبورداعى قىرعىز (قازاق) وبلىستىق كو­ميتەتىنىڭ توراعاسىنا جىبەرگەن جەدەلحات­تا­رىندا ۋاقىتشا ۇكىمەتكە كومەككە كە­لىپ, مايدانداعى قازاقتارعا ازىق-تۇلىك دايارلاۋعا شارالار قابىلداۋعا شاقىرسا, ال ءاليحان, مىرجاقىپ, مۇسا, مىرزاعازى جانە ت.ب. «قازاقتار مەن جاڭارعان رەسەيدىڭ ەرىكتى ازاماتتارىنا» ارنالعان جەدەلحاتتا رەسەيدىڭ بارلىق حالىقتارىنا ەركىندىك, تەڭدىك جانە باۋىرلاستىق تۋعاندىعىن قۋانا حابارلاي كەلە, قازاقتاردى وزگە ۇلتتارمەن تىعىز بايلانىستا بولىپ, جاڭا قۇرىلىم مەن ۇكىمەتتى قولداۋعا شاقىردى. الداعى كەزەڭدە قۇرىلتاي جينالىسىنا دايارلانىپ, وعان لايىقتى كانديداتتاردى سايلاۋ قاجەتتىگىن جانە اگرارلىق ماسەلەنى تالقىلاۋعا الۋدى ۇندەدى. «جەر ماسە­لەسىن تەز ارادا تالقىلاڭىزدار. ءبىز­­دىڭ ۇرانىمىز: دەموكراتيالىق رەس­­پۋب­لي­كانى جانە جەردى ودان مال شا­رۋا­شى­لىعى مەن ەگىنشىلىك ارقىلى تابىس الا­­تىندارعا بەرۋ. قۇدايدان باسقادان قو­رىق­پا­ڭىزدار… ادىلەت جولىمەن ءجۇرىپ, جاڭا ۇكى­مەتتى قولداڭىزدار. مينيسترلىكتىڭ ازىق-تۇلىك ءىسى جونىندەگى وكىلدەرى مەن ماي­دا­ن­داعى ءوزىمىزدىڭ جۇمىسشىلارعا كومەك كور­سە­تۋىمىز كەرەك. حالىقتىڭ پىكىرىن جەت­كى­­زىڭىزدەر…» دەي كەلە, الداعى ۋاقىتتا اسا ماڭىزدى جالپىرەسەيلىك ماسەلەلەر, ءاسى­رە­سە, وكىمەت تۋرالى جانە مەملەكەتتىك قۇ­ر­ىلىس ماسەلەلەرىن, كوشپەلى جانە وتى­رىق­شى حالىقتاردىڭ مۇددەلەرىن ەسەپكە الا وتىرىپ, اگرارلىق ماسەلەسىن جانە قۇ­رىل­تاي جينالىسىنا دايىندىقتار جۇرگىزۋ قا­جەتتىگى باسا ايتىلدى.

ءاليحان باستاعان قازاق زيالىلارىنىڭ مينسكىدەن 15 ناۋرىزدا جىبەرگەن كەلەسى ءبىر جەدەلحاتى ەلدەگى م.تىنىشپاەۆ, ج.تىلەۋلين, ا.تۇرلىباەۆ, ر.مارسەكوۆ جانە تاعى باسقا ازاماتتارعا ارنالدى. تەڭ­دىك, بوستاندىق كۇنىنىڭ تۋعانىمەن قۇت­تىقتاي جانە جاڭا ۇكىمەتكە قولداۋ, قازاققا ارازدىق, وشتىك, داۋ-جانجال, تالاس­تى قويىپ, ۇيىمداسىپ ىسكە كىرى­سۋ­گە شا­قىردى («قازاق», 1917, №223).

جاڭا ۇكىمەتتىڭ قۇرىلعانىمەن كەرەن­سكي, ميليۋكوۆ جانە تاعى باسقا دا ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ مۇشەلەرىن جەتىسۋ قازاقتارىنىڭ اتىنان ءىى مەملەكەتتىك دۋما دەپۋتاتى م.تىنىشپاەۆ تا قۇتتىقتاۋ جىبەرىپ, اقپان رەۆوليۋتسياسىن ۇلكەن وقيعاعا بالاپ, «وسى ۇلكەن وقيعا كەزىندە ەسكى ۇكىمەتتىڭ اداسقان, جامان ساياساتىمەن قانعا بويانعان قازاق حال­قىن ۇمىتپاۋلارىڭدى, تۇنشىعۋعا تايان­عان قازاق حالقىنىڭ كوزدەرى سىزدەر جاع­ىندا. جازىقسىز قاماۋداعى تالاي قازاقتار جەڭىلدىك, بوستاندىق ءدامىن ايتىپ تۇر. ۋچرەديتەلنىي سوبرانيەگە كىسى ءجى­­­بە­رۋ­دى بەرىڭىزدەر» دەگەن ەدى («قازاق», 1917, 17 ناۋرىز.).

ۇلت زيالىلارى اقپان رەۆوليۋتسياسىنا ۇلكەن ءۇمىت ارتتى. جاڭا ۇكىمەتتى قولداي وتىرىپ, مايدانداعى قارا جۇمىسشىلار مەن ولاردىڭ وتباسىلارىنا قارجىلاي كومەك ۇيىمداستىرۋ ماسەلەسىن كوتەردى. «قازاق» گازەتىنە مينسكىدەن ءاليحان, ابۋباكىر, اجار, عايسا, مىرجاقىپ, مىر­زا­عازى قول قويىپ جىبەرگەن جەدەلحاتتا ق­ارا جۇمىستان بوساتىلعان ساربازدار مەن جۇ­مىسشىلاردىڭ ۇيدە قالعان بالا-شاعا­سى­ن­ىڭ پايداسىنا اقشا جيناۋدى ۇسىندى. جەدەلحاتتا «الاش ازاماتتارىنان ءبىزدىڭ تىلەيتىنىمىز: جاڭا ۇكىمەتتى جاقتاۋشىلارعا بار كۇشتەرىمەن بولىسۋ, بۇرىنعى تىنىش كۇيدى بۇزباۋ, ازىق-تۇلىك ىستەرىندەگى ۋاكىلەتتىلەردى دەمەۋ, مايداندا ءھام مايدان سىرتىنداعى جۇمىسشىلارعا كەرەك ماي, ەت, تارى سەكىلدى ازىقتاردى جيىستىرىپ, زاپاس جاساۋعا ۇيىمداسۋ» قاجەتتىگىن باسا كورسەتتى.

ءا.بوكەيحانوۆ, ا.كەنجين, ج.سەيدالين, م.دۋلاتوۆ, ن.قۇربانعاليەۆ, م.بوشتاەۆ پەتروگرادتا وتكەن مۇسىلماندار كەڭە­سىنە قاتىسىپ, مۇسىلماندار ۇيىمىن ۇيلەستىرەتىن ورتالىق مۇسىلمان بيۋروسىن قۇرۋ جانە بۇكىلوداقتىق مۇسىلماندار سەزىن شاقىرۋ قاجەتتىگىن قولدادى.

جاڭا ۇكىمەتتىڭ ورناۋىنا وراي قازاق­ستان­نىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە جينالىستار وتكى­زىلىپ, الداعى ۋاقىتتا قانداي ءىس-شارا­لار جۇرگىزۋ ماسەلەسى ناقتىلاندى, ونى ءجۇر­گىزەتىن اتقارۋ كوميتەتتەرى قۇرىلا باس­تادى. ەلدىڭ الدىندا بۇرىننان وزەكتى بو­لىپ تابىلعان ءۇش ماسەلەنى – اگرارلىق, ۇلت­تىق جانە رەسپۋبليكا تۇرىندەگى جاڭا سايا­سي جۇيەنى قالىپتاستىرۋ ماسەلەسى تۇردى.

پاتشا ۇكىمەتىنىڭ بيلىگى قۇلاعاننان كەيىن ويىل ۋەزىندە وتكىزىلگەن جينالىستا وعان قاتىسۋشىلار جاڭا ۇكى­مەت­كە كونۋ, رۋسيا حالىقتارىمەن تىزە قو­سىپ, بىرىگىپ, حالىقتى قۇرىلتاي جينالىسى­نا سايلاۋلارىنا كوندىرۋدى مىندەتتەرىنە ال­دى.

ۇكىمەت بيلىگىن قولىنا العان ۋاقىتشا ۇكىمەت قازاق ينتەلليگەنتسيا وكىلدەرىن قىزمەتكە تارتتى. ماسەلەن, ءا.بوكەيحانوۆ ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ ۇيعارىمىمەن تورعاي وبلىستىق كوميسسارى, و.شكاپسكي مەن م.تىنىشباەۆ جەتىسۋ وبلىسىنىڭ كو­ميس­سارلارى بولىپ تاعايىندالدى. بۇرىن­عى پاتشاعا قىزمەت ەتكەن ۇلت زيالىلا­رى ەندى جاڭا ۇكىمەت بيلىك اپپاراتىنا ارالاستىرىلدى. قازاق زيالىلارىنا وسىنداي قىزمەت ۇسىنا وتىرىپ, بىرىنشىدەن, ەلدىڭ ءىشىن ءوز وكىلدەرىمەن تىنىشتاندىرۋعا تىر­ىسسا, ەكىنشىدەن, قۇرىلتاي جينالى­سىنا دەيىن بەرىك بيلىكتى نىعايتۋدى كوز­­­دەدى. دەگەنمەن, ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ قازاقستاننىڭ بارلىق ايماعىن قا­دا­عا­لاۋعا مۇمكىنشىلىگى بولعان جوق, كەي­­بىر وڭىردە بۇرىنعى گەنەرال-گۋ­بەر­نا­تور­­لىقتاردىڭ باسقارۋ جۇيەسى ساقتالىپ قال­دى. ماسەلەن, ۋاقىتشا ۇكىمەت بي­لىك­تى قولعا السا دا, تۇركىستان گەنەرال-گۋبەرناتو­رى كۋروپاتكين مەملەكەتتىك وزگەرىستەرگە قاراماستان ءساۋىر ايىنا دەيىن ولكەنى باسقارۋدى جالعاستىرا بەردى.

ۇلت زيالىلارىنىڭ باستاۋىمەن جەر-جەرلەردە قازاق جانە مۇسىلمان كومي­تەت­تەرى قۇرىلىپ, سەزدەر وتكىزۋ ارقىلى الدا قول­عا الىناتىن جۇمىستاردى تالقىلاي باس­تادى. تورعاي, اقمولا, سەمەي, جەتىسۋ, سىرداريا, ورال, بوكەي ورداسىندا ءوت­كەن وبلىستىق قازاق سەزدەرىندە قازاق قو­عامىندا وزەكتى سانالاتىن ماسەلەلەردى جا­ل­پىۇلتتىق دەڭگەيگە كوتەرىپ, ناقتى تالاپ-تىلەكتەرىن ۇسىندى. بۇل سەزدەردىڭ بارلىعى دا ۋاقىتشا ۇكىمەتتەن ۇلكەن ءۇمىت كۇتىپ, سەنىم ارتتى. سوندىقتان, سەز­دىڭ باسىندا بۇل ۇكىمەتتى تولىقتاي قول­داي­تىندىقتارىن ءبىلدىردى. ماسەلەن, 1917 جىلدىڭ 2-8 ءساۋىرى ارالىعىندا بول­عان تورعاي وبلىستىق سەزىن اشقان احمەت بايتۇرسىنوۆ ۇيىمدىق جاعىنان ءبىرى­گىپ, ۋاقىتشا ۇكىمەتكە قولداۋ كورسەتە, ءتار­تىپ پەن تىنىشتىقتى ساقتاي وتىرىپ, جا­ڭا جۇيەنى قۇرۋعا شاقىرسا, سەمەي وب­لىستىق قازاق سەزىندە ءسوز سويلەگەن رايىمجان مارسەكوۆ تە ەركىندىككە جانە قۇل­دىقتان بوسانۋعا قول جەتكىزۋ اقپان رە­ۆوليۋتسياسىنىڭ ارقاسىندا ەكەندىگىن با­سا ايتا, ول دا قولداۋ كورسەتە, الداعى ءمىن­د­ەت­­تەرگە قول جەتكىزۋگە ۇمتىلۋدى ماڭىزدى دەپ سانادى.

بارلىق سەزدەردە قارالعان بۇرىننان كەلە جاتقان قازاقتىڭ ەڭ وزەكتى ءدىن, جەر, زەمستۆو, وقۋ, سوت جانە تاعى باسقا ءما­سە­لەلەرى بولسا دا, ەڭ نەگىزگىسى, ءوزىن-ءوزىن باس­قارۋ ءۇشىن ۇلتتىق اۆتونومياعا قول جەت­كىزۋ, قۇرىلتاي جينالىسىنا دايارلىق جا­ساۋ ەدى. قازاق زيالىلارى ۋاكىتشا ۇكى­مەت كوتەرگەن «بارلىق بيلىك قۇرىلتاي جي­نالىسىنا بەرىلسىن!» ۇرانىن جاقتادى. سەزدەر وتە سالىسىمەن قۇرىلتاي جينالىسىنا دايارلىق بارىسى قولعا الى­نىپ, سايلاۋ ءتارتىبى مەن ءار وبلىستان وعان لايىقتالعان كانديداتتاردىڭ ءتىزىمى «قازاق», «سارىارقا», «بىرلىك تۋى» جانە باسقا باسىلىمدارعا جاريالانا باستادى. قۇ­رىلتاي جينالىسىنا دەپۋتات سايلاۋ حالىق اراسىندا ساياسي بەلسەندىلىكتى ارتتىرا ءتۇستى.

قازاق ازاماتتارى جاڭا ۇكىمەتتەن پات­شا­نىڭ 25 ماۋسىمداعى «بۇراتانا» حا­لىق­ت­اردان قارا جۇمىسقا الۋ جونىندەگى جارلىعىنا قارسى شىعىپ, ۇكىمەتتىڭ اباقتىسىندا ازاپ شەگىپ جاتقانداردى بوساتۋ جانە 1916 جىلعى كوتەرىلىس كەزىندە باسقا ەلدەرگە قاشىپ نەمەسە بوسىپ كەت­كەن­دەردى, قارا جۇمىسقا الىنعانداردى ەلى­نە قايتارۋ ماسەلەسىن تالاپ ەتتى. ۋاقىت­شا ۇكى­مەت قازاق حالقىنىڭ 1916 جىلى كو­­­تەرىلىسكە شىعۋى ءوزىن-ءوزى قورعاۋعا قا­تىس­­تى ەكەندىگىن مويىندادى جانە كو­تە­رى­لىستى باسىپ-جانشىعان جازالاۋ ەكسپە­دي­­تسيالارىنىڭ ارەكەتتەرىن توقتاتىپ, كو­تەرىلىستى ۇيىمداستىرعاندارعا جانە بەل­سەندى قاتىسقاندارعا كەشىرىم جاسادى. قارا جۇمىسقا الىنعانداردى قايتارۋ ىسىنە دە قولداۋ كورسەتتى. بۇل قازاق حالقى ءۇشىن ءىرى جەڭىس ەدى. ە.وماروۆ, م.ەسبولوۆ سياقتى ازاماتتار مايدانداعى قازاق جىگىتتەرىن قايتارۋ ءىسىنىڭ باسى-قاسىندا بولىپ, اداسىپ كەتكەن نەمەسە قايتا الماي تەمىر جول بويىندا جۇرگەندەردىڭ ءتىزىمىن جاساپ, ولاردى ەشەلونعا وتىرعىزۋ جانە جەتكىزۋ قامىنا كىرىستى. سونىمەن قاتار, ءاليحان بوكەيحانوۆ, احمەت بايتۇرسىنوۆ باستاعان ۇلت زيالىلارى 25 ماۋسىم جارلىعىنان كەيىن قىتايعا بوسىپ بارىپ, اشتىققا ۇرىنعان قازاق-قىرعىزداردى قايتارۋ ماسەلەسىن دە قولعا الدى.

قازاق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ اقپان توڭكەرىسىنەن كەيىن قول جەتكىزگەن تاعى ءبىر جەمىسى – «الاش» پارتياسى قۇرىلىپ, الاش يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋعا كىرىستى. قازاق ەلىنىڭ ءوزىن-ءوزى باسقارا الاتىن, ۇلتتىق مۇددەسىن قورعاي الاتىن مەملەكەتتىك جۇيە قۇ­­رۋ­عا, قازاق جەرىنە ىشكى رەسەيدەن قونىس اۋ­دارۋعا شەك قويۋعا ۇمتىلدى. ءاليحانداي كو­سەمى بار بۇل پارتيا حالىقتىڭ ۇزاق جىل­دار بويى اڭساعان ارمانىن ورىنداۋعا تالپىندى.

«الاش» پارتياسىنىڭ قۇرىلۋى ءبىرىن­شىدەن, قازاق قوعامىنىڭ العا جىلجۋى­نا ۇلكەن سەرپىلىس اكەلدى, ەكىنشىدەن, حا­لىق­تىڭ جاڭا زامانعا دەگەن سەنىمىن كۇ­شەيتتى. پارتيانىڭ قاتارى كۇننەن-كۇنگە كوبەيىپ, جالپىقازاق سەزىنىڭ شەشىمدەرىن ورىنداۋعا بەت بۇردى. سەزدە قابىلدانعان شەشىمدەردى جۇزەگە اسىرۋدا «قازاق» گازەتىنىڭ توڭىرەگىنە توپتاسقان ۇلت زيالىلارى ەرەكشە بەلسەندىلىك تانىتتى.

اقپان رەۆوليۋتسياسى قوعامدا ورىن العان بارلىق ماسەلەلەردى شەشە العان جوق. دەگەنمەن, ەلدىڭ ساياسي بوستاندىق پەن قوعامدىق ءومىردى دەموكراتيالاندىرۋعا دەگەن سەنىمىن ارتتىرا ءتۇستى. قازاقستاندا قوعامدىق-ساياسي ءومىردىڭ جاندانۋىنا جول اشتى. قازاق زيالىلارى اقپان توڭكەرىسىنەن كەيىن جاڭا قوعامدىق ءوز­گە­رىسكە بەلسەنە ارالاسىپ, ءوز ۇلتىنىڭ ءومى­رىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋگە, جاقسارتۋعا تال­پىندى. «الاش» پارتياسى ارقىلى ۇلت­تىق بوستاندىققا جەتۋدە ۇلت ازاماتتا­رىن بىرىكتىرۋگە, قازاق ەلىندە وتاردان ادا وركەنيەتتى قوعام ورناتۋعا ۇمتىلدى.

سۆەتلانا سماعۇلوۆا,
ش.ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى
تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى