ماسكەۋدە قازاق حانى كەنەسارى تۋرالى قولجازبانىڭ تۇپنۇسقاسى جارىق كوردى

رەسەي مەملەكەتتىك كىتاپحاناسىنىڭ شىعىس ادەبيەتى ورتالىعىندا «كەنەسارى قاسىموۆ: تۇلعا, تاعدىر, ءداۋىر» تاقىرىبىندا دوڭگەلەك ۇستەل ءوتتى, دەپ حابارلايدى قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى ەلشىلىگىنەن. بۇل تۋرالى قازاقپارات جازادى.

شارا رەسەي عىلىم اكادەمياسى قوعامدىق عىلىمدار بويىنشا عىلىمي اقپاراتتار ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى مىندەتىن ۋاقىتشا اتقارۋشى, تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى يليا زايتسەۆ دايىنداعان احمەت كەنەساريننىڭ «كەنەسار قاسىموۆ پەن سادىق كەنەساريننىڭ تاريحى» («ناساب-نامە-ي سۋلتان سادىك» — «رودوسلوۆنايا سۋلتانا سادىكا») قولجازباسى كوشىرمەسىنىڭ جارىق كورۋىنە ارنالعان.

داڭقتى قازاق بيلەۋشىسى كەنەسارى قاسىموۆ پەن ونىڭ ۇلى سادىق جايىنداعى ەستەلىكتەر جازىلعان بىرەگەي قولجازبا قازاقستان ەلشىلىگى مەن «سامۇرىق-قازىنا تراست» الەۋمەتتىك جوبالار قورىنىڭ قولداۋىمەن ماسكەۋدە جارىق كورىپ وتىر.

ا.كەنەساريننىڭ ءوزىنىڭ اكەسى كەنەسارى حان مەن سادىق سۇلتان جايىنداعى اڭگىمەلەرىن رەسەي گەوگرافيالىق قوعامى تۇركىستان بولىمشەسىنىڭ مۇشەسى ە.سميرنوۆ اۋدارعان جانە ول وسىدان 130 جىلعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن 1889 جىلى تاشكەنتتە جارىق كورگەن. الايدا تۇپنۇسقا قولجازبانىڭ تاعدىرى وسى كۇنگە دەيىن بەلگىسىز بولىپ كەلگەن ەدى.

وسى جىلدار بويى قۇجات ماسكەۋدەگى مەملەكەتتىك تاريح مۋزەيىنىڭ قولجازبا دەرەككوزدەرى بولىمىندە ساقتالىپ كەلگەن جانە ونى رەسەيلىك تاريحشى يليا زايتسەۆ تاپقان. قولجازبا اراب الىپپيىمەن قازاق تىلىندە جازىلعان.

مەملەكەتتىك تاريح مۋزەيى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى اندرەي يانوۆسكيدىڭ اتاپ وتۋىنشە, جاريالانىپ وتىرعان كىتاپ قازاق حالقى تاريحىنداعى قىزىقتى كەزەڭ جايىندا سىر شەرتىپ, كەنەسارى حان مەن ونىڭ ۇلدارىنىڭ ومىرىنە قاتىستى مالىمەتتەردى اشا تۇسەدى. سونىمەن قاتار حيۋا, بۇقارا جانە قوقان حاندىقتارى تاريحىمەن بايلانىستى كەزەڭدەگى وقيعالار جايىندا تاريحي مالىمەتتەردى كەڭەيتە تۇسەدى.

ا.يانوۆسكيدىڭ ايتۋىنشا, وسى جىلدار بويى ا.كەنەساريننىڭ قولجازباسى مەملەكەتتىك تاريح مۋزەيىنىڭ قولجازبا دەرەككوزدەرى بولىمىندە, سىرداريا وبلىسىنىڭ اسكەري گۋبەرناتورى نيكولاي گرودەكوۆتىڭ جەكە قورىندا ساقتالعان.

شارا بارىسىندا باسىلىم اۆتورى زايتسەۆ كىتاپتى جاساۋ تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەرىمەن ءبولىستى. ول ا.كەنەساريننىڭ تۇپنۇسقا قولجازباسىن 2004 جىلى مەملەكەتتىك تاريح مۋزەيىندە «ماسكەۋلىك جيناقتارداعى يسلام قولجازبا كىتاپتارى» كورمەسىن دايىنداۋ بارىسىندا تاپقان.

«جارىق كورگەن كىتاپ  ورىس تاريحناماسىنا قاتىسى جوق. بۇل قازاق مادەنيەتىنىڭ جازبا ەسكەرتكىشى, وندا قازاق حالقىنىڭ تاريحي سانا-سەزىمى باياندالعان باستاپقى دەرەككوزى سول ۋاقىتتىڭ وقيعالارىن قازاقتىڭ كوزىمەن باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», — دەدى زايتسەۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, قولجازبا ءبىر ادامنىڭ نەمەسە ءبىر وتباسىنىڭ عانا ەمەس سونىمەن بىرگە مەملەكەتتىڭ دە تاريحى سانالادى.

رعا رەسەي تاريحى ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى, تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور نايليا بەكماحانوۆانىڭ ايتۋىنشا, كەنەسارى حاننىڭ ءرولى مەن تاعدىرى تاريحتاعى ماڭىزدى كەزەڭ سانالادى. مۇنداي پىكىردى ممۋ ازيا جانە افريكا ەلدەرىنىڭ تاريحى ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى  ورتالىق ازيا جانە كاۆكاز كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى جىبەك سىزدىقوۆا دا قولداپ, باسىلىمدى ادەبي مۇرا جانە قازاقستان تاريحىنىڭ بىرەگەي دەرەككوزى دەپ باعالادى.

تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى دينا امانجولوۆا كىتاپتىڭ بىرەگەي باسىلىم ەكەندىگىن جانە زەرتتەۋشىلەر تارابىنان زور قىزىعۋشىلىق تۋىنداتاتىندىعىن باسا ايتتى. ول كىتاپتى تەك قازاقستان  مەن ونىڭ حالقىنا عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە رەسەي ءۇشىن دە ۇلكەن سىيلىق بولاتىندىعىن اتاپ ءوتتى.

دوڭگەلەك ۇستەل اياسىندا ارنايى كورمە ۇيىمداستىرىلىپ, وندا كەنەسارى حاننىڭ تاعدىرىنا, سول داۋىرگە ارنالعان سيرەك كەزدەسەتىن باسىلىمدار كورسەتىلدى.  ەكى شاراعا دا كورنەكتى شىعىستانۋشى عالىمدار, زەرتتەۋشىلەر, تاريحشىلار, ماسكەۋ جوعارى وقۋ ورىندارى شىعىستانۋ فاكۋلتەتتەرىنىڭ ستۋدەنتتەرى جانە جۋرناليستەر قاتىستى.