وزەندى ءوڭىر ەلەكتر قۋاتىمەن ءوزىن ءوزى قاشان قامتاماسىز ەتەدى?

ەلىمىزدە 85 022 وزەن مەن 48 262 كول بار ەكەن. وسىلاردىڭ ىشىندە ۇزىندىعى مىڭ شاقىرىمنان اساتىن 7 وزەن بولسا, سونىڭ ەڭ ۇلكەنى – ەرتىس شىعىس قازاقستان اۋماعى ارقىلى اعىپ وتەتىنى بەلگىلى. مۇنى ءبىر دەڭىز. ەكىنشىدەن, ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى سۋ قويماسى بۇقتىرما دا وسى وبلىستا ورىن تەپكەن. ياعني, شىعىستى وزەن-كولگە باي ايماق دەسەك, بۇعان ەشكىم كۇمان كەلتىرە قويماس. الايدا, وزەن جاعالاعان ءوڭىردىڭ تۇرعىندارى وسىناۋ سۋ كوزدەرىنىڭ يگىلىگىن كورە الىپ وتىر ما دەگەن ساۋالدىڭ مازالايتىنى دا راس.

شىعىس قازاقستاندا ءبىر ەمەس, ءۇش بىردەي سۋ ەلەكتر ستانساسى بار ەكەنىن دە جۇرتتىڭ ءبىرى بىلسە, ءبىرى بىلمەۋى مۇمكىن. وسى گەس-تەردەن وندىرىلگەن ەلەكتر قۋاتى ءوڭىردىڭ سۇرانىسىن قانشالىقتى قاناعاتتاندىرىپ وتىر? وبلىستىق ەنەرگەتيكا جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ بەرگەن مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, ايماق تۇرعىندارى 2016 جىلى 8,030 ملن كۆت ساعات ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنعان ەكەن. ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋشى مەكەمەلەر وتكەن جىلى – 9,902, بۇقتىرما, وسكەمەن, ءشۇلبى گەس-تەرى 7,747 ملن كۆت ساعات ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرىپتى. الايدا, وڭىردەگى گەس-تەردەن وندىرىلەتىن ەنەرگيا كولەمى وبلىستىڭ سۇرانىسىن تولىق وتەي المايتىن كورىنەدى. سوندىقتان, ەنەرگيا قۋاتىنىڭ ءبىراز بولىگىن جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىنان الۋعا ءماجبۇر. مۇنىڭ ءوزى جەتكىلىكسىز سەكىلدى. «KEGOC» اق «شىعىس جۇيەارالىق توراپتارى» فيليالى باس ينجەنەرىنىڭ ورىنباسارى اسىل ۋاتحانوۆ وبلىس قازىرگى ۋاقىتتا 45 مۆت ەلەكتر ەنەرگياسىن ەكىباستۇزدان ساتىپ الىپ وتىرعانىن, ەگەر وڭىردە كۇن سۋىتىپ نەمەسە قازاندىقتار ىستەن شىعىپ قالعان جاعدايدا بۇل كورسەتكىشتىڭ بۇدان دا جوعارىلاپ كەتۋى مۇمكىن ەكەندىگىن ايتادى.

وڭىردەگى گەس-تەردە وندىرىلگەن ەلەكتر قۋاتى قايدا جۇمسالادى? وسكەمەن جانە ءشۇلبى گەس-تەرىندە وندىرىلگەن ەلەكتر قۋاتىنىڭ 77 پايىزىن ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋشى «شىعىسەنەرگوترەيد» جشس مەن ەلەكتر ەنەرگياسىن بەرۋشى «شق اەك» اق ۇيىمى تۇتىنادى ەكەن. قالعان ەلەكتر ەنەرگياسى وسكە­مەندەگى ءۇلبى مەتاللۋرگيا زاۋىتى جانە تيتان-ماگني كوم­بيناتى سياق­تى كا­سىپ­ورىندارعا جەتكىزىلەدى. ال بۇقتىرما گەس-ىندە وندىرىلگەن ەلەكتر ەنەرگياسى «كازتسينك» جشس-ءىن قامتاماسىز ەتۋگە جۇمسالاتىن كورىنەدى.

ەنەرگيانىڭ قىزىعىن ەل-جۇرت كورىپ وتىر ما?

ارينە, ءۇش بىردەي گەس-ءى بار وبلىس­تاعى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ قۇنى ەلى­مىزدىڭ وزگە وڭىرلەرىمەن سالىس­تىرعاندا الدەقايدا ارزان. شىعىس قازاقستاندا تۇرعىندارعا ەلەكتر ەنەرگياسىن ورتاشا جىبەرۋ ءتاريفى كۆت ساعاتىنا 9,9 تەڭگەنى قۇرايدى. زاڭدى تۇلعالار ءۇشىن ورتاشا جىبەرۋ ءتاريفى – 12,212 تەڭگە. ەلەكتر قۋاتىنىڭ ءتاريفى ماڭعىستاۋ, اتىراۋ جانە قاراعاندى وبلىستارىندا دا ءبىرشاما ارزان.

ەلىمىزدىڭ «ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى تۋرالى» زاڭىنا سايكەس ەنەرگيا ءوندىرۋشى ۇيىمدار, سونىڭ ىشىندە گەس-تەر ەلەكتر ەنەرگياسىن ءون­دى­رىستىك تۇتىنۋشىلارعا كوتەرمە نارىقتا «KEGOC» اق, «اەك» سەكىلدى ەنەرگيا قامتۋشى ۇيىمدارعا ساتۋعا مىندەتتى. ءوز كەزەگىندە ەنەر­گيامەن قامتۋشى ۇيىمدار حالىققا ەلەكتر ەنەرگياسىن ساتۋدى جۇزەگە اسىرادى.

– گيدروستانسالار ەلەكتر ەنەرگياسىن كوتەرمە نارىقتا مەملەكەت بەكىتكەن شەكتى تاريفتەر بويىنشا ساتادى. وسكەمەن جانە ءشۇلبى گەس-تەرى ءۇشىن 2015 جىلدان 2018 جىلعا دەيىن قويىلعان شەكتى تاريف 1 كۆت ساعات ءۇشىن 4,5 تەڭگە كولەمىندە. بۇل ەنەرگيا ءوندىرۋشى ۇيىمدارعا بەكىتىلگەن شەكتى ءتاريفتىڭ ەڭ تومەنگى دەڭگەيى بولىپ سانالادى, – دەيدى «اەس» وسكەمەن گەس» جشس اتقارۋشى ديرەكتورى يۋليا كۋري.

قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە بۇرىنعى جىلدارمەن سالىستىرعاندا ەنەرگيا تاپشىلىعى ازايعانىن ايتادى ماماندار. شىعىس قازاقستاندا دا سولاي. بۇعان كارى قۇدا قىستىڭ دا تىكەلەي قاتىسى بار ەكەنىن كىم بىلگەن?! ماسەلەن, وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن قاقاعان قىستا سەمەيدەگى قازاندىقتار ىستەن شىققان كەزدە ەنەرگياعا دەگەن سۇرانىس ەسەلەپ ارتقان كورىنەدى. سوڭعى جىلدارى وڭىردە قىستىڭ قولايلىلىعى مەن قازاندىقتار ماسەلەسىنىڭ وڭ شەشىلۋىنە بايلانىستى ەنەرگياعا دەگەن سۇرانىس تومەندەگەن ەكەن.

ءجۇز جىلدان كەيىن جاڭعىرعان جوبا

– ايماقتاعى ءۇش گەس بىردەن تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەي المايدى. ويتكەنى, سۋ جەتپەيدى. ءساۋىر-مامىر ايلارىندا تاسقىن بولعان كەزدە عانا سۋ جەتۋى مۇمكىن, – دەيدى اسىل ۋاتحانوۆ.
وڭىردەگى ەنەرگيا تاپشىلىعىن جويۋ ءۇشىن قايتپەك كەرەك? بۇل رەتتە مەملەكەت تاراپىنان ءتيىستى جۇمىستاردىڭ قول­عا الىنىپ جاتقانىن دا ايتۋعا ءتيىسپىز. «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى شەڭ­بەرىندە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان سونداي ىرگەلى جوبالاردىڭ ءبىرى – 500 كۆ «سولتۇستىك – شىعىس – وڭتۇستىك» جوعارى كەرنەۋلى جەلىلەرى قۇرىلىسى. بىلتىر ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىنا وراي «KEGOC» اق اتالعان ترانزيتتىك ءدالىزدىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىن, ياعني 500 كۆ «ەكىباستۇز – ءشۇلبى گەس (سەمەي) – وسكەمەن» جوعارى كەرنەۋلى جەلىلەرى جوباسىن مەرزىمىنەن بۇرىن اياقتاعان بولاتىن.

بۇل جوبا جەلىلەردىڭ وتكىزۋ قابىلە­تىن ۇلعايتۋعا, وبلىستاعى ەلەكتر ەنەرگيا­سى تاپشىلىعىن جويۋعا جانە ەلدىڭ ەنەر­گەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى دەيدى ماماندار. جوعارى ۆولتتى ەلەكتر جەلىسى قۇرىلىسى­نىڭ ءبىرىنشى كەزەگىنىڭ قۇنى – 43,3 ملرد تەڭگە. جوبانىڭ جالپى قۇنى 158 م­لرد تەڭگەگە جۋىق.

ەكىنشى كەزەكتەگى ۇزىندىعى 1000 شاقى­رىمعا جۋىق «ءشۇلبى گەس (سەمەي) – اقتوعاي – تالدىقورعان – الما» جەلىسىن 2018 جىلى اياقتاۋ كوزدەلگەن. بۇل جوبانىڭ قۇرى­لىسى قازىرگى ۋاقىتتا كەستەگە ءساي­كەس جۇرگىزىلىپ جاتىر. «KEGOC» كوم­­پا­­نيا­سى وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا, ەكىن­شى كەزەكتىڭ جۇمىستارىن اياقتاۋ ۇلت­تىق ەلەكتر تورابىنىڭ «سولتۇستىك – وڭ­تۇس­تىك» باعىتىنداعى ترانزيتتىك الەۋە­تىن ارت­تىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, تەمىر جول­داردىڭ ەلەكترلەندىرىلەتىن تەلىم­دەرى­نىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىنا دەگەن قاجەت­تى­لىگىن جابادى, كەن ونەركاسىبى نىسان­دارى­نىڭ ەنەرگيا سىيىمدىلىعىن قامتا­ما­سىز ەتەدى, شەكارالاس ايماقتار مەن جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي جاسايدى. بۇل – قازىرگى تاڭدا جۇزەگە اسىرىلىپ جات­قان «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋ تۇجى­رىم­­داماسىنداعى ەڭ وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. سونداي-اق, ەلدىڭ شىعىس ايماعىنىڭ قازاقستاننىڭ ءبىرتۇتاس ەلەكتر جۇيەسىمەن بايلانىسىن كۇشەيتە تۇسەدى.

– سولتۇستىكتە ءىرى ستانسالار بوي كوتەر­دى. ەلەكتر قۋاتى تاپشى وڭىرلەردىڭ سۇرا­­­نى­سىن وتەۋ ءۇشىن 1980 جىلدارى سول­تۇس­تىك – وڭتۇستىك ءترانزيتى سالىنعان بولا­تىن. وڭتۇستىك وڭىرلەردىڭ قارقىندى دامۋى مەن سۇرانىستىڭ ارتۋىنا باي­لانىستى 2009 جىلى «KEGOC» اق-تىڭ قاتىسۋىمەن پايدالانۋعا بەرىلگەن ونىڭ ەكىنشى تارماعى قۋاتتىلىعىن 1350 مۆت ساعاتقا دەيىن ۇلعايتتى. الايدا, ەل ەكونوميكاسىنداعى تىڭ سەرپىلىس مۇنىڭ جەتكىلىكسىز ەكەندىگىن اڭعارتتى. سون­دىقتان, مەملەكەت باسشىسى «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» اتتى جول­داۋىندا ەنەرگيامەن جابدىقتاۋدىڭ سەنىم­دىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ شى­عىس جانە وڭتۇستىك وڭىرلەرىنە قوسىمشا جەلى­لەر سالۋدى تاپسىرعان بولاتىن, – دەگەن ەدى ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى دەپارتامەنتىنىڭ دي­رەك­تورى باۋىرجان سارسەنوۆ.

شىعىس قازاقستان – جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋ بويىنشا ۇلكەن الەۋەتكە يە وبلىس. قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىز­دىڭ «جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىن قولداۋ تۋرالى» زاڭدى قابىلداۋىنا ءساي­كەس وڭىردە جەل, گيدرو جانە كۇن ەلەكتر ستان­سالارىن سالۋ بويىنشا ءتيىستى جۇمىس­تار باستالىپ تا كەتتى. قازاق­ستانداعى ەڭ العاشقى گەس 1902 جىلى زىريان كەنىشىن ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا تۇرعىسىن وزەنىندە سالىنعانى بەلگىلى. وسى گەس 100 جىلدان استام ۋاقىتتان كەيىن قايتا جاڭعىرتىلىپ جاتىر دەۋگە بولادى. 2015 جىلى زىريان اۋدانىندا تۇرعىسىن گەس-1 جوباسىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. قۇنى 49,8 ملن اقش دوللارىن قۇرايتىن گەس-ءتى 2018 جىلى ىسكە قوسۋ جوسپارلانعان. بۇگىنگى كۇنى جوباعا 1 608,6 ملن تەڭگە ينۆەستيتسيا سالىنعان.

ءتۇيىن

شىعىس قازاقستان وبلىسى تۇرعىن­دارى­­نىڭ 45 مۆت ەلەكتر ەنەرگياسىن ەكى­باس­تۇزدان ساتىپ الىپ وتىرعانىن جوعا­رىدا ايتتىق. وزەنگە باي ءوڭىردىڭ ءوزىن-ءوزى ەلەكتر ەنەرگيا­سىمەن تولىق قامتۋعا مۇمكىندىگى بار ما?

– بار. بۇعان شىعىس قازاقستاننىڭ الەۋەتى تولىق جەتەدى. وبلىس ەلەكتر ەنەرگياسىن وزگە وبلىستاردان ساتىپ الماس ءۇشىن تۇرعىسىن جانە بۇلاق سەكىلدى شاعىن گەس-تەردى قايتا جاڭعىرتىپ, تەز ارادا ىسكە قوسۋى كەرەك. بۇلاق گەس-ءىنىڭ – 86, تۇر­عى­سىننىڭ 28 مۆت قۋاتتىلىعى بار. بۇل ءوڭىردى ەنەرگيامەن قامتۋعا ارتىعىمەن جەتەدى. مۇنىمەن دە شەكتەلىپ قالۋعا بولمايدى. وبلىس­تاعى جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىنىڭ مۇمكىندىگىن دە دۇرىس پايدالانۋ قاجەت, – دەيدى ەنەرگەتيكا سالاسىندا ۇزاق جىلدار قىزمەت اتقارعان, قازاقستان­نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ەنەرگەتيگى امانگەلدى نۇرعاليەۆ.

اقساقال ايتقان جايتتاردى ەسكەرسەك, ءوڭىردىڭ ەنەرگيا سالاسىنداعى تۇيتكىلدەرى تولىعىمەن شەشىلەتىن سەكىلدى. وبلىستا بۇل باعىتتاعى جۇمىستار باستالىپ تا كەتتى. ناتيجەسىن ۋاقىت كورسەتەر.

ازامات قاسىم, «ەگەمەن قازاقستان»

شىعىس قازاقستان وبلىسى

سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
عىلىمبەك ءسابيتوۆ