اتالى ءسوز – اقساقالدان

«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ 30 قاڭتار كۇنگى №19 سانىندا جا­ريا­­لانعان جاقسىباي سامرات­تىڭ «اقساقالدار الەۋەتى: ونى قايتسەك ءتيىمدى پايدالانامىز?» دەگەن ارنايى باعانداعى ماقالاسى ماعان ۇلكەن وي سالدى.
ماقالانىڭ ءمان-ماعىناسى كەڭ, جادىندا ساقتاي بىلگەن كىسىگە دارا جول, سارا باعىت, ۇلكەن ۇلگى-ونە­گە دەۋگە ابدەن بولادى. ماقالا كەي­ىپ­كەرى, حالىق قالاۋلىسى بەكتاس بەكنازاروۆ ايتىپ وتىرعان قۇدايبەرگەن وڭعاروۆ سىندى قاريالار اۋىلداردا جوق ەمەس, بار. بىراق, وكىنىشكە قاراي, س­و­لار­دىڭ ايتار ويىنا قۇلاق توسىپ, سون­شا­لىق قازىنالىعىن مويىن­داي الاتىنداردىڭ قاتارى از. دەمەك, بۇل جەردە ابىزدىق پەن قازىنالىق قاسيەتكە يە بولا ءبىلۋ­­دىڭ جولىن انىقتاي الاتىن قاريالار مەن سول كىسىلەردىڭ ايت­قان اقىلى مەن كورەگەندىك ءسوز­دە­رىن ساناسىنا سىڭىرە بىلەتىن با­س­شى­لاردىڭ اۋسەلەسى قانداي, ءما­سە­لە وسىندا.
ال پايعامبار (س.ع.س) جاسى­نا كەلگەندەردىڭ ءبارى قاريا, ءبا­رى اقساقال, بىراق سولاردىڭ ءبا­رى بىردەي قازىنالى قاريا نە بول­ماسا ابىز اقساقال ما? ولار­دىڭ ايتىپ وتىرعان ءسوزىنىڭ ءمان­دىلىگى مەن قۇندىلىعى قاي ءدا­ر­ە­جەدە? اڭگىمەلەرى اتالىق ءسوز­گە ءتان ايبىندى, ايبارلى, تىڭ­دار­مان­دا­رىن ەرىكسىز باۋراپ الاتىنداي ەرەك­شە اسەرلى دە قۇنارلى ما? ءتار­بيە, ۇلگى-ونەگە الاتىنداي قا­سيەتى مەن قاستەرلىگى قانداي? ويلاندىراتىن سۇراقتار.
جالپى, جاسى ۇلكەن كىسى­لەر­دىڭ سوزىنە قاراپ, ولاردىڭ قان­داي قاريا, قانداي اقساقال ەكەن­دىك­تەرىن جازباي تانۋعا بولادى. ءاري­نە, قۇلاققا جاعىمدىسىن ۇيىپ تىڭداي بەرگىڭ كەلەدى, جا­لىق­تىرمايدى. «ءاي بارەكەلدى, ءوزى ءبىر قازىنالى قاريا ەكەن?!» – دەپ كوڭىلىڭ توياتتاپ, قىزىعا قاراي­سىڭ. بىراق ايتىپ, ايتپاي نە كەرەك, وسىنداي ىلۋدە ءبىر كەزدەسەتىن اقىلمان اقساقالدار مەن قازىنالى قاريالاردىڭ باسىن قوسىپ, ولاردى مۇقيات تىڭداي بىلەتىن اكىمقارالاردىڭ قاتارى تىم ازايىپ بارادى. كوپشىلىگىندە وزىمشىلدىك, وركوكىرەكتىك باسىم. قاريالاردىڭ الگىندەي كورەگەندىلىگىن باعالاي بىلەتىن كەڭ ورىستىلىك كوبىندە جەتىسە بەرمەيدى. اقىلىنا جۇگىنىپ, سول ۇلكەننىڭ سوزىنە قۇلاق توسا ءبىلۋدىڭ ءوزى دە ءبىلىم­دىلىك پەن تاربيە كورگەن تەك­تىل­ىكتە جاتسا كەرەك.
مەن بۇل سوزىممەن تىزگىن ۇستا­عان جاس باسشىلار, اۋدان, اۋىل اكىم­دەرىن جاپپاي كىنالاۋدان اۋلاق­پىن جانە, سونىمەن بىرگە, سول جاس ماماندارعا اعالىق ءسوزىن اي­تىپ, سولاردىڭ ءومىر جولى مەن قىز­مەتتىك ىسىنە تۋرا باعىت-باعدار بە­رىپ, ادىلدىك پەن شىندىقتىڭ, اسىعىستىق پەن البىرتتىقتىڭ ارا جىگىن اشىپ ايتىپ, كەرەك كەزىندە اقىل-كەڭە­سىن بەرە المايتىن كەي­بىر قا­ريا­لا­رىمىزدىڭ دا وسال تۇس­تا­رىن ءسوز ەتكىم كەلەدى.
بۇدان قانشاما جىل بۇرىن, اۋدانىمىزعا ارنايى ىسساپارمەن كەل­گەن سول كەزدەگى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق پارتيا كومي­تە­تىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, مارقۇم اسانباي اسقاروۆتىڭ كۇللى اۋدان اكتيۆى باس قوسقان جيىندا «مىنا ءبىرىن­شى حاتشىلارىڭنىڭ ۇستىنەن ارىز كوبەيىپ كەتتى. بۇل ارىزدار ونىڭ قىزمەتتىك ءىسى­نە بايلا­نىستى ەمەس, جەكە ءمى­نەز-قۇلقى مەن ۇستامسىزدىعى ءجو­­نىندە جازىلعان. ءويت­كەنى, بۇل حاتشىنىڭ ىسكەرلىگى مەن كا­­سىپت­ىك
بىلىكتىلىگى وتە جو­عارى. سون­دىقتان دا بولار, اۋدان كور­سەتكىشى ايتارلىقتاي دارە­جە­دە. بىراق امال قانشا, ونىڭ ءدو­رە­كىلىك مىنەزى تارازىنى باسىپ كەتىپ وتىر. ونىڭ وسىنداي ول­قى­لىقتارىن بۇعان دەيىن كورىپ-ءبى­لىپ كەلگەن نە بيۋرو مۇشەلەرى, نە وسىنداعى جاسى ۇلكەن, كوپتى كور­گەن قاريالار بۇل كىسىگە توقتام ايت­پاعان. سوندا شەكتەن شىعىپ بارا جاتقانداردى تەزگە سالا بىلەر باياعىنىڭ اقسا­قال­دارىنىڭ ءىزباسارلارى قايدا? بۇ­لاي بولمايدى عوي», – دەگەن رەنىش ءسوزىن ەستىگەنىم بار. ءسوي­تىپ, سول جيىندا اۋداننىڭ الگى ءبى­رىنشى حاتشىسىن ورنىنان ءتۇ­سى­رىپ كەتكەن ەدى.
سودان سوڭ اكىمدىك جۇيە ور­نىق­ق­ان كەزدەگى مىنا ءبىر وقي­عا دا وسى كۇنگە دەيىن ەسىمنەن كەت­پەيدى. ءبىر­دە اۋدانعا اكىم بولىپ ءوز جەر­لەسىمىز تاعايىن­دال­دى. «ەل باس­قاراتىن ادام ءوز ارامىزدان شىق­تى» – دەپ ءبور­كى­مىزدى اسپانعا اتا قۋاندىق. بىراق كوپكە ۇزاماي الگى ماق­تا­نىشىمىزعا اينالعان جاپ-جاس وعلانىمىز باسقا ول­قى­لىق­تارىن ايتپاعاننىڭ ءوزىن­دە, انالاردىڭ الەۋمەتتىك ءجار­دە­ما­قى­لارىنا بايلانىستى كەلەڭسىز جاعدايلارعا جول بەردى. اكىمنىڭ بۇل ورەسكەلدىگىنە توزە الماعان ءبىر توپ انا نارازىلىق تانىتىپ, ءدۇيىم جۇرتتى دۇرلىكتىردى. «مۇنىڭ قالاي?» دەپ ءادىل ءسوزىن ايتقان بىرقاتار مەكەمە باسشىلارى اكىمنىڭ قاھارىنا ۇشىراپ, قىزمەتتەرىنەن كەتتى. ال وسىنداي الامان-تاسىر وقيعالار بىرىنەن سوڭ ءبىرى ورىن الىپ جاتقان تۇستا اۋىل اقساقالدارى اراسىنان الگى اكىمگە تۋرالىعىن ايتىپ, اقىلعا شاقىرار ەشكىم تابىلمادى. كەرىسىنشە, الگىندەي ادىلدىگىن ايتقان باسشىلاردى: «ءوز ءجونىن بىلمەي مە?», دەپ كىنالاپ, ال اكىم بالاعا: «تىزگىن قولىڭدا, نە ىستەسەڭ دە ەرىك تە, بيلىك تە وزىڭدە. كەرەك بولسا ءبىز سەنى قولداپ, قۋاتتاپ, قاجەت بولسا قۇتقارىپ تا الامىز», دەگەندەي قولپاش سوزبەن ابدەن داندايسىتىپ جىبەردى.
جوعارىدا كەلتىرىلگەن «اقسا­قال­دار الەۋەتى: ونى قايتسەك ءتيىم­دى پايدالانامىز?» اتتى ماقا­لا­نىڭ اۆتورى ايتقانداي, بىرەن-ساران قاريالاردىڭ الگىندەي جا­عىمپازدىعى اقىر سوڭىندا سول ماماننىڭ «تامىرىنا بالتا شاۋىپ» تىندى. كەيىننەن قا­لاداعى باسقا ءبىر لاۋازىمدى قىز­مەت اتقارىپ جۇرگەن جەرىنەن ونىڭ قولىنا كىسەن سالىنىپ, انا جاقتا وتىرىپ شىقتى. مەنىڭ ويىمشا, ەسىل ازاماتتىڭ وسىنداي اۋىر جاعدايعا دۋشار بولۋىنا دەر كەزىندە قاريالىق اقىلىن اشىق ايتىپ, تۋرا جول سىلتەي الماعان الگىندەي جاعىمپاز اقساقالدارىمىزدىڭ كەسىرى ءتيدى. وسىعان قاراپ, شىركىن اي, اتا-بابالارىمىزدىڭ «قۇلدى ماقتاۋ ولتىرەدى» دەگەن ناقىل ءسوزى بەكەر ايتىلماعان عوي دەگەن وي تۇيەسىڭ.
راس, قاريالارىمىزدىڭ اراسىندا «دوس جىلاتىپ ايتادى, دۇشپان كۇلدىرىپ ايتادى» دەگەن اتالى ءسوزىمىزدىڭ قادىر-قاسيەتىن جەتە ۇعىنا بىلۋشىلىك جەتىسە بەرمەيدى. سوندىقتان دا قۇرعاق ماقتاۋلار مەن جاعىمپازدىقتىڭ جاعىندا جۇرەتىن قاريالاردىڭ قاتارى بارشىلىق. بۇل جەردە جاق­تاۋ مەن قۇرعاق ماقتاۋدىڭ تارازىسىن تەڭ ۇستاي بىلمەيمىز. ەكىن­شى جاعىنان الىپ قاراعاندا, سىننىڭ شىن بولۋىنان گورى, ءوز اتىنا ماقتاۋدىڭ كوپ ايتىلعانىن قالايتىن باسشىلار دا جوق ەمەس. الگى ماقالادا جازىلعانداي, مۇن­­د­اي باسشىلار ارداگەرلەر كە­ڭە­سى مەن بيلەر القاسىندا وزىنە قو­لايلى اقساقالداردىڭ بولۋىن قا­لايدى.
جاقىن­دا وتكەن اۋىل اكىم­دەرىنىڭ حا­لىق الدىنداعى ەسەپ بەرۋ جيىن­دا­رى­نىڭ ءبىرىن­دە قاشاندا ءادىل­دىك­تىڭ ءسوزىن اي­تىپ جۇرەتىن, كوپتى كور­گەن, ءتۇرلى باسىلىمداردى مۇ­قيات وقىپ, سول وقىعانىن زەر­دە­سىنە كەڭىنەن توقىپ ءجۇ­رە­تىن ج.سۇلتانبەكوۆ دەگەن اقسا­قا­لى­مىز «اكىمدىكتەگىلەر سوڭعى كەز­دە پرەزيدەنتتىڭ اۋىل-اۋىلعا با­رىپ, ونداعى حالىقتىڭ جاي كۇيى­مەن كوزبە-كوز تانىسىپ قاي­تىڭ­دار دەگەن ارنايى تاپسىرما­سىنا وراي جوعارىدان كەلگەن دەپۋتاتتار مەن ءتۇرلى ۆەدومستۆو باسشىلارىمەن وتكىزىلەتىن كەزدە­سۋ­­لەرگە وزدەرىنىڭ ساناۋلى, بەل­گى­لەنگەن شەشەندەرىنەن باسقا ءبىز سياقتى ايتارى بار ءبىرلى-جارىم اقساقالدى شاقىر­ماي­تىن, تىپتەن, بارا قالساڭ كىر­گىزبەيتىن توسىن ءمى­نەز تانى­تىپ ءجۇر», دەگەندى ايت­ىپ قالدى. ويعا قالدىق. نەگە? اۋىلدىڭ پروبلەماسىن اشىپ ايتقاندا تۇرعان نە بار? كە­رىسىنشە, اۋىلداعىلاردىڭ قو­­لىنان كەلمەيتىن ورتاق ءما­سە­­­لەلەرگە جوعارىدان نەگە كو­مەك سۇراماسقا. پىكىر ايتىپ, وي سا­ل­ماسقا? كوپتىڭ پىكىرىن تىڭ­داۋ­دان نەگە قاشامىز? ابىز اق­ساقالداردىڭ قۇندى-قۇندى ءپى­كىرلەرىن تىڭداپ, سونىڭ ىشىندەگى كەرەكتى دەگەن, پىكىرلەرىن ءوز ىسىمىزدە نەگە كا­دەگە جاراتپايمىز?
مەنىڭشە, ابىز اقساقالدار, قازىنالى قاريالار, اۋىل ءومىرىن كورىپ وسكەن ىسكەر ازاماتتار ەش ۋاقىتتا تىرناقتىڭ استىنان كىر ءىز­دەمەيدى. قانداي دا ءبىر ۇساقتىق تى­نىتاتىنداي ءال­سىزدىككە بارمايدى. ەگەر ءدال وسىنداي كەلەڭسىز جاع­­داي ورىن الىپ جاتقان بولسا, ون­دا قاريالىلىعىمىزعا سىن.
قىسقاسى, دوستىق راۋىشتە اي­تىل­­عان شىنايى سىن, ادال وي, تازا ءپى­كىر­دىڭ قۇندىلىعى قاشاندا بيىك ەكە­نىن ەستەن شىعارماعانىمىز اب­زال.

سەرىكباي تۇرجان,
ەڭبەك ارداگەرى

وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى,
بايدىبەك اۋدانى

پىكىر جازۋ