جادىڭىزدا ءجۇرسىنشى، 1986-جىلعى جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىسقان قازاق قىزدارىنىڭ ءتىزىمى

15-almaty-1986-rusazattyq-1

قازاقتىڭ باتىر قىزى – جەلتوقسان وقيعاسى1986 -جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ 30 جىلدىعىندا جادىمىزدا ساقتالاتىن، قازىرگى جاس ۇرپاق ۇلگى تۇتاتىن تاعىلىمدى تارازالاۋ – پارىزىم بولماق.

الاڭعا بارعانى ءۇشىن جالاعا ۇشىراپ، ءتۇرلى جاپا شەككەندەر مەن كوتەرىلىسكە ەش قاتىسى بولماسا دا ءزابىر كورگەندەرىڭ جالپى ءتىزىمىن جاساپ شىعۋ، ارينە، مۇمكىن ەمەس. دەگەنمەن، بايانداماداعى ماقساتىم – جەلتوقسان قارلىعاشتارىنىڭ تۇتاس ءتىزىمىن جاساۋعا تالپىنىس جاساۋ. ءبىرقاتار دەرەكتەر بويىنشا، الاڭعا بارعان ازاماتتار سانى 10 مىڭ ادام، ال قايسىبىرىندە 50 مىڭ ادام ەكەندىگى ايتىلادى. قارلىعاشتارىمىزدىڭ كەشەگى ەرلىككە تولى ءىس- قيمىلدارىن بۇگىنگى جاس ۇرپاققا، كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلارعا ۇلگى- ونەگە رەتىندە ۇسىنۋ – بايانداما وزەگى.
الاڭعا تەك ەر جىگىتتەر عانا ەمەس، نازىك جاندى، قايسار مىنەزدى قارلاعاشتارىمىزدىڭ دا قاتىسقانى بارلىعىمىزعا ءمالىم. سوندىقتان دا ولاردىڭ بىزگە جەتكىزگەن ءار ءسوزى قۇندى ءارى قۇرمەتتى دەپ بىلەمىن. سونىڭ ىشىندە بىرنەشەۋىنە توقتالعىم كەلىپ تۇر.

گۇلنار كەڭەس قىزى بايبوسىنوۆا اپامىزدى سويلەتىپ كورەيىك: «ارامىزدا تاياقتان بەت- ءجۇزى ادام تانىماستاي وزگەرىپ كەتكەن ءبىر جىگىت بولدى. ونىڭ كوزى شىعىپ كەتكەن ەدى. سودان ءبىزدى جەتى تۇندە شامالعان جاقتاعى جۇگەرى ەگەتىن القاپقا اپارىپ تاستادى. كۇن سۋىق. ءبارىمىز وڭباي تاياق جەگەنبىز. جولدىڭ بويىمەن قالاعا قاراي جۇگىردىك. ەشقانداي ماشينا توقتامايدى. ايتەۋىر، تاڭ اتا جاتاقحاناعا جەتىپ جىعىلدىم. سۋىق قاتتى ءوتىپ كەتكەن ەدى. ءبىر اۋرۋحانادا جاتتىم» – دەيدىت ءبىر جازبالارىندا. سونىمەن قاتار گۇلنار قازاق قىزدارىن رۋحتاندىرىپ، العا باستاپ ءجۇردى دەپ ايتسام كەم ايتقانىم ەمەس. سەبەبى «جەپپي، كازمۋ، نارحوز، كازپي قايدا؟ » ، «جۇرىڭدەر، كوشە ارالاپ ، سونداعى قىز- جىگىتتەردى قاتارىمىزعا تارتايىق!» ، «قىزدار، جىگىتتەر بولىندەيىك!» – دەپ ۇرانداتتى. بەس اي قاتارىنان تەرگەۋدە بولىپ، جازاسىن وتەگەن قايسار دا، باتىل گۋلنار جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە قاتىسقانىنا وكىنبەيتىنىن ايتىپ، كەرىسىنشە بۇل ءىسىن ماقتان تۇتاتىنىن ايتتى. وسىندايدا قازاق قىزدارىنا قايران قالاسىڭ.
«1986 – دا، جەلتوقساننىڭ ىزعارىندا قاقاعان،
قايسار ويلارىڭ كىسەندەرىن ءۇزىپ، سان جىلدار بايلاپ، ماتاعان،
سانالارىڭنان باعىنعىش، قۇلشىل، ۇركەك سەزىمدەرىڭ ءوتتى ءولىپ،
ءشامشىنىڭ «مەنىڭ قازاقستانىم» ءانىن تۋ ەتىپ شىرقاپ، كوتەرىپ ،
جاڭا ۇران ايتىپ قيۋىنا قاشقان زامانعا،
توپتاسىپ ەدىڭدەر بەرجنيەۆ اتتى الاڭعا.. » – دەگەن م. شاحانوۆ اتامىزدىڭ ولەڭ جولىمەن جەلتوقستان قۇرباندارىنا تاعزىم ەتۋمىز قاجەت. جىلدان جىلعا وقيعا جايلى زەرتتەلىپ، جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ قۇرباندارىنىڭ ءتىزىمى تولىعۋ ۇستىندە. مىسال رەتىندە ەل مەن ەردىڭ نامىسىن تۋ ەتىپ قىلمىستىق كودەكس بويىنشا جازالانعانجان اپالارىمىزدى ەسكە العىم كەلەدى:

ءسابيتوۆا جانسايا الكەي قىزى — الماتىداعى №19 جۇمىسشى جاستار ورتا مەكتەبىنىڭ وقىتۋشىسى، 5 جىل.
سالىقوۆا ناعيما اسكار قىزى — الماتى باس كيىمدەر فابريكاسىنىڭ بۋحگالتەرى، 3 جىل.
ەسپەنبەتوۆا قانشايىم مۇحات قىزى — «پورشەن» زاۋىتىنىڭ توكارى، 3 جىل 6 اي.
ماحمەتوۆا ايتكۇل ءابدىراحمان قىزى — №1 باسپاحانانىڭ جۇمىسشىسى، 2 جىل. ءابىلقايىروۆا گۇلنار بەردىقوجا قىزى — باس كيىمدەر فابريكاسىنىڭ تىگىنشىسى، 3 جىل.
پانينوۆا گۇلۆيرا تولەباي قىزى — باس كيىمدەر فابريكاسىنىڭ تىگىنشىسى، 2 جىل.
شامايەۆا گاليمات ابەن قىزى — باس كيىمدەر فابريكاسىنىڭ تىگىنشىسى، 2 جىل.
لەپەسبايەۆا گۇلنار سابىرعالي قىزى — باس كيىمدەر فابريكاسىنىڭ تىگىنشىسى، 2 جىل.
راقىمجانوۆا گۇلميرا اكىمجان قىزى — باس كيىمدەر فابريكاسىنىڭ تىگىنشىسى، 2 جىل.
يمانبايەۆا قايىپحان سۇلتان قىزى — «پورشەن» زاۋىتىنىڭ توكارى، 3 جىل.
رامازانوۆا عاليا فايزۋللا قىزى — تىگىنشى- موتوريستكا، 1 جىل (ەڭبەكپەن تۇزەۋ جازاسى) .
مەرگەنوۆا باقشا — مۇگەدەكتىگىنە بايلانىستى جۇمىس ىستەمەگەن، 3 جىل.
اليەۆا راۋشان — قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى، 1 جىل.
ەركىنبەكوۆا ءاليا تورەحان قىزى — قاراعاندى مەديتسينا ينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتى، 1 جىل 6اي.
دوسانوۆا جانات ءابدىراحمان قىزى — قاراعاندى مەديتسينا ينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتى، 1 جىل 6 اي.
مۋسينا گۇلدەن قانافيا قىزى — قاراعاندى مەديتسينا ينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتى، 1 جىل 6 اي.
سارسەنبەكوۆا رايسا مىرزابەك قىزى — بۋحگالتەر- ريەۆيزور، 2 جىل.
كارىمعازينا گۇلجان عازيز قىزى — كووپەراتيۆ تەحنيكۋمىنىڭ ستۋدەنتى، 1 جىل.
سەرەكەنوۆا انار جەمىسحان قىزى — زاڭ تەحنيكۋمىنىڭ ستۋدەنتى، 1 جىل 6 اي.
ايتجانوۆا جانات ناۋكەن قىزى — پەدينستيتۋتتىڭ ستۋدەنتى، 1 جىل 6 اي.
شىنىقۇلوۆا ءلايلا بەكەن قىزى — پەدينستيتۋتتىڭ ستۋدەنتى، 1 جىل ەڭبەكپەن تۇزەۋ جازاسى.
شوقايەۆا عاليا قۇدىس قىزى — جاتاقحانا ۆاحتەرى، 2 جىل.
مۋسينا مانشۇك جانات قىزى — يۋريستىك تەحنيكۋمىنىڭ ستۋدەنتى، 1 جىل 6 اي قارا جۇمىسقا جىبەرىلگەن.
مۇحامەدجانوۆا ءسابيرا ەسىمبەك قىزى 1986 -جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ قۇربانى. 1985 -جىلى شىعىس قازاقستان وبلىسى تارباعاتاي اۋدانى اقمەكتەپ اۋلىنىڭ «لەنين جولى» سەگىز جىلدىق مەكتەبىن ۇزدىك بىتىرەدى. سول جىلى وبلىس ورتالىعى وسكەمەن قالاسىنداعى پەداگوگيكالىق ۋچيليشەگە وقۋعا تۇسەدى. 1986 -جىلعى 17 — 18 -جەلتوقساندا الماتى قالاسىندا بولعان قازاق جاستارىنىڭ وتارشىلدىق جانە امىرشىلدىك جۇيەگە قارسى كوتەرىلىسىن قۋاتتاپ 22 -جەلتوقساندا وسكەمەن قالاسىندا بىرگە وقيتىن ستۋدەنت جاستارمەن بىرگە نارازىلىققا شىعادى. ستۋدەنت قىزداردىڭ بۇل ارەكەتتەرى بارىپ تۇرعان ۇلتشىلدىق دەپ باعالانىپ، سول كۇنى كەشتەن باستاپ پارتيا، كەڭەس، كومسومول، مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك، قۇقىق قورعاۋ ورىندارى تاراپىنان تەرگەۋ، ولاردان جاۋاپ الۋ باستالادى. ناتيجەسىندە ورىنسىز قورلاۋ مەن جالا جابۋ مەن تەرگەۋگە شىداي الماعان ءسابيرا مۇحامەدجانوۆا بارلىعىن ۇيىمداستىرعان مەن دەپ مالىمدەپ، جاتاقحانانىڭ بەسىنشى قاباتىنان سەكىرىپ، مەرت بولادى. ءسويتىپ ول جەلتوقسان قۇربانى، باتىرىنا اينالدى.
اسانوۆا ءلاززات التىناي قىزى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ قۇربانى. 1985 -جىلى الماتىدا پ. چايكوۆسكي اتىنداعى مۋزىكالىق ۋچيليشەگە وقۋعا تۇسكەن. الماتىدا 1986- ج. 17 — 18 -جەلتوقساندا بولعان قازاق جاستارىنىڭ وتارشىلدىق جانە امىرشىلدىك جۇيەگە قارسى ازاتتىق كوتەرىلىسىنە بەلسەنە قاتىسقان. ول ورتالىقتىڭ بيلەپ — توستەۋشىلىگىنە نارازىلىق ءبىلدىرىپ، قالاداعى جاڭا الاڭعا العاشقى ەرەۋىلشىلەر قاتارىندا “قازاقتار! كىرىپتارلىق قۇلدىقتا ءومىر سۇرگەنىمىز جەتەدى! ءبىز ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن جەڭىپ العان كەزدە عانا ازات بولا الامىز!” دەگەن ۇرانمەن شىقتى.
بۇدان بولەك 200 گە جۋىق ايەل (اسىمبەكوۆا رىستى مۇرزاي قىزى، ەلەۋسىنوۆا زاۋرە چكال قىزى، قادىروۆا گۇلزينا دۇيسەحان قىزى، ابىشيەۆا ءبيبىزادا ەسەت قىزى، يسمانعۋجينوۆا زەيناش مادىحان قىزى، سەيىتوۆا لاۋرا قوجمۇحان قىزى، ىشلىكوۆا باعداگۇل انسىزباي قىزى، دوسىنبەكوۆا گۇلجامي، كۋبەيەۆا گۇلناز اسقاربەك قىزى، مۇرزاتايەۆا عاليا قاسىم قىزى، مەدەتبايەۆا رايگۇل سابىردان قىزى، الياقپاروۆا جاينات قاسىم قىزى، مۇقانوۆا رايحان قيمۇقان قىزى، تويتايەۆا گۇلميرا ابدىكارىم قىزى…) اۋرۋحاناعا تۇسكەندەرمەن (بارلىعى-286 ادام، قىز- كەلىنشەكتەر-73) ءتىزىم جالعاسا بەرەدى.

قورىتىندى
مىنەكەي وسىنداي اپالارىمىزعا تاعزىم ەتە وتىرىپ، ولاردىڭ ەرلىكتەرىنەن ۇلگى الۋمىز قاجەت. سوندىقتاندا دا ، باياندامامداعى قورىتىندىم «جەلتوقسان وقيعاسىنا -30 جىل» تولۋىنا وراي قازاق قارلىعاشتارىنىڭ حالىق قاھارمانى اتاعىن الۋعا لايىقتى ەكەنىدىگىن جەتكىزۋ بولماق. ءسوز سوڭىمدى ولەڭ جولىمەن اياماقتاماقپىن.

تۇرسا دا بيىك ءور باسىن،
قازاققا باقىت ورناسىن.
سەكسەن التىنشى جىلعىداي،
جەلتوقسان جەلى بولماسىن!

كۇن كەشىپ لاپىلداعان جاستارىم،
دۇرلىكتىردى جەلتوقساننىڭ اسپانىن.
جەردى، ءدىندى، ءتىلدى بابا ءداستۇرىن
قورعاۋ ءۇشىن كوتەردى ولار باستارىن!

بەگالى دينارا
اعا وقىتۋشى بولتايەۆا س. ج.
نارحوز ۋنيۆەرسيتەتى
الماتى قالاسى
qasym.kz

پايدالانىلعان ادەبيەتتەر ءتىزىمى:

1. قازاق ەلى تاريحى وقۋ قۇرالى ؛ پىرىمبەتوۆا ە. و ، الماتى 2016
2. 86 جەلتوقسان، نامىس وتى الاۋلاعان. ب. ابدىعاليەۆ، ب. كورپەباي ۇلى، ن. اۋباكىر الماتى 2006
3. جالىن گازەتى، ماۋسىم 2011ج
4. ءبىز بىلەتىن جەلتوقسان، روزا سپانوۆا. الماتى «جالىن باسپاسى» 2000 ج

قادىرلى، قانداس !
بۇدان بىلاي « egemen.kz/tote » سايتىنىڭ توتە جازۋ بەتىنە توتە كىرىپ، ءتۇرلى سالا بويىنشا ەڭ سەنىمدى ءارى مەملەكەت، ۇلت ارالىق ازاردىقتارعا جەتەلەر جامان پيعىلدى جازبالارعا جول بەرمەيتىن شىنايى اقپاراتتار الىڭىز . قاجەت دەپ تاپساڭىز، دوستارىڭىزبەن ءبولىسىڭىز ! ءيا ، راس . قازاق قانىنا تارتادى.

پىكىر جازۋ