ۇلى كوش وسىلاي باستالعان ەدى (دەرەكتەر مەن دايەكتەر)

uly-kosh-osylay-bastalgan-edi

«بۇل دۇنيەدە ءبىزدىڭ ءبىر عانا وتانىمىز بار، ول – تاۋەلسىز قازاقستان» .
ن. ءا. نازاربايەۆ

تاۋەلسىزدىك – قارعا تامىرلى قازاقتىڭ ورتاق قۋانىشى. الاقاي سەزىم ەل شەتىندەگى باۋىرلارىمىزدىڭ عاسىرلار بويعى ارمان تىلەگىن قاناتتاندىرىپ قانا قويماي، قازاقستان اتتى مەملەكەتتىڭ زاڭدى ازاماتى بولۋ، قاسيەتتى وتانعا قىزمەت ەتۋ، بالا- شاعالارىنىڭ ەڭسەلى بولاشاعىن قامتاماسىز ەتۋ مۇباراگىن العا تارتقانى بەلگىلى. حالقىمىزدىڭ «كىسى ەلىندە سۇلتان بولعانشا، ءوز ەلىڭدە ۇلتان بول» دەيتىن ءتامسىلىنىڭ تاعىلىمى تەرەڭدە جاتقانىن وسىناۋ ۇلى كوش ايقارا دالەلدەدى. ونى العاشقى لەكتە اتباسار وڭىرىنە قونىس تەپكەن قادىرمەندى ارداگەر ۇستاز، ەل سىيلىسى قاز باكەي ۇلىنىڭ: «ولەڭ توسەگىمە ورالعانىما 25 -جىل بولسا دا ساعىنىشىم باسىلار ەمەس» ، دەگەن سوزىنەن اڭعارۋعا بولادى. جۋىردا اعىل- تەگىل اڭگىمە قۇردىق. مۇنى وقىرماندارىمىزعا ءوز ماقامىندا جەتكىزۋدى ءجون سانادىق.

قازىرگى تاڭدا قازاقتاردىڭ ۇشتەن ءبىرى وزدەرىنىڭ تاريحي وتانىنان تىسقارى جەردە ءتۇتىن تۇتەتۋدە. قاراكوز باۋىرلارىمىزدىڭ باسىم بولىگى ەجەلگى ءوسىپ- ونگەن توپىراعىندا تۇرىپ جاتىر، ءبىراق، بۇل وڭىرلەر باسقا مەملەكەتتەردىڭ قۇزىرىنا باعىناتىندىقتان، امالسىز شەتەلدىك اتانۋعا ءماجبۇر. شەت جۇرگەن قانداستارىمىزدىڭ ساناسىن سارعايتقان ساعىنىشتىڭ اتى – اتاجۇرت!

قازاقستان تاۋەلسىزدىك الا سالىسىمەن- اق تاعدىردىڭ جازۋىمەن جان- جاققا تارىداي شاشىراعان قانداستارىمىزدى باۋىرعا تارتا باستادى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ 1991 -جىلدىڭ 31 -جەلتوقسانىندا الىستاعى اعايىندارعا ءسوز ارنادى. «قىمباتتى وتانداستار! ەجەلگى اتامەكەنىنەن جىراقتاپ قالعان سىزدەردى كەشەگى كۇنگە دەيىن اتا- بابا جەرىنە قايتىپ كەلە الامىز با دەگەن سۇراقتىڭ الاڭداتىپ كەلگەنىن مەن جاقسى بىلەمىن. «تۋعان جەردىڭ ءتۇتىنى دە ىستىق» دەيدى حالقىمىز. قانداس باۋىرلارىمىزدى بايىرعى اتا قونىسىنا تارتۋ ماقساتىندا ادام پراۆوسى تۋرالى ەلارالىق ەرەجەلەردى باسشىلىققا الا وتىرىپ، قازاقستان ۇكىمەتى «باسقا رەسپۋبليكادان جانە شەتەلدەردەن سەلولىق جەرلەردە جۇمىس ىستەۋگە تىلەك ءبىلدىرۋشى بايىرعى ۇلت ادامدارىن قازاقستاندا قونىستاندىرۋ ءتارتىبى مەن شارتتارى تۋرالى» ارنايى قاۋلى قابىلدادى. سوندىقتان اتامەكەنگە كەلەم دەۋشى اعايىندارعا جول اشىق. اتا- بابا ارۋاعى الدارىڭىزدان جارىلقاسىن!» دەلىنگەن بولاتىن وندا.

قازاق ەلى باسشىسىنىڭ شەتتەگى باۋىرلارعا ۇندەۋىمەن تانىسقاننان كەيىن موڭعوليانىڭ بايان- ولگەي ايماعىنان مەنىمەن بىرگە ماماندىعى مال دارىگەرى داۋلەت عاشىق ۇلى، كەزىندە ماسكەۋدەن ءبىلىم العان ءداۋىت قابىكەي ۇلى ۇشەۋمىز ۇلكەندەردەن باتا الىپ، ەڭبەك شارتىن جاساسۋ جانە قونىس تاڭداۋ ماقساتىندا موڭعوليانىڭ شەكاراسى « قىزىل ءۇي» ، رەسەيدىڭ شەكاراسى «تاشانتتى» اسىپ، تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قاراعاندى وبلىسىنىڭ ۇلىتاۋ، قارقارالى اۋداندارىن، اقمولا وبلىسىنىڭ اۋداندارىن ارالاپ، وسى وبلىستىڭ اتباسار اۋدانىنىڭ شۇڭقىركول ەلدى مەكەنىنە كەلەتىن بولىپ شەشىم قابىلدادىق. كەڭشار- زاۋىت ديرەكتورى قايروللا وتەۋوۆ ءبىزدى جىلى قابىلداپ، سول جولى 25 جانۇياعا شارت جاساسىپ قايتقان بولاتىنبىز.

موڭعوليا ەلىندەگى بايان- ولگەيدەگى اۋىلىمىزعا كەلسەك، تاريحي وتانعا كوشۋگە تاعى دا 15 وتباسى تىلەك ءبىلدىرىپتى. ول تۋرالى قايروللا ايتماعانبەت ۇلىمەن تەلەفونمەن سويلەسكەنىمىزدە، ول ازامات ەڭبەك شارتىنان تىس كەلەم دەۋشىلەرگە دە ەسىگىمىز اشىق، كەلە بەرىڭدەر دەپ باۋىرمالدىق نيەتىن ءبىلدىردى. سونىمەن، شۇڭقىركول اۋىلىنا 40 جانۇياداعى 256 ادام كوشىپ كەلدىك. جۇكتەرىن اكەلۋگە وبلىس، اۋدان باسشىلارى موڭعولياعا «كاماز» ماشينالارىن جىبەرتسە، ادامداردى الىپ ۇشاقتار «استانا» اۋەجايىنا اكەلدى. اۋەجايعا تولعاعى قىسىپ ارەڭ جەتكەن جەڭگەمىز مولىباي قىزى قانات امان- ەسەن سول كەزدەگى تسەلينوگرادتا بوسانىپ، بالاسىنىڭ اتىن – اقوردا دەپ قويسا، كەلىنىمىز جىرىمباي قىزى كۇلان دا ارىستاي ۇل بالا تۋىپ، اتىن كەڭشار ديرەكتورى، ءبىزدى ارنايى ۇشاقتان كۇتىپ الىپ، اۋىلىنا باستاپ الىپ كەلگەن قايروللا وتەۋوۆتىڭ قۇرمەتىنە – قايروللا دەپ قويعان ەدى. ءدال سول كۇنى اتباسار قالاسىندا ەڭ العاشقى اللانىڭ ءۇيى – مەشىتتىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا دا قاتىسۋ اتاجۇرتقا تابان تىرەگەن بىزدەر ءۇشىن قۋانىشتى دا يماندى شارۋا بولعانىن ەشقاشاندا ۇمىتپايمىز.

قايروللا باۋىرىمنىڭ مىنا سوزدەرى ەسىمنەن كەتپەيدى: «الىپ ۇشاق ءىشىن تارتىپ، ازىناپ الىپ، ماما قازداي مامىرلاعان بويدا قالىڭ كۇتۋشىلەردى كولدەنەڭدەي توقتادى. كىلەم جابىلعان ساتى ۇشاق ەسىگىنىڭ اۋىزىنا قويىلعاندا حالىق سىلتىدەي تىنا قالدى. كوك ءجۇزىن ءتىلىپ «ەلىم- اي» ءانى قالىقتادى. ۇشاقتان تۇسە سالعان بويدا جەردى سۇيگەن قانداستارىمىزدى كورگەندە ءبارىمىز دە ەگىلدىك» .

كەڭشار باسشىلىعى ءار وتباسىنا ءبىر جىلقى، ءبىر سيىر، بەس قويدان بەرىپ، ءبارىن ءۇي- جايمەن قامتاماسىز ەتتى. سونىمەن قاتار، ولار وتىن- سۋمەن، گازبەن، ىدىس- اياق، باسقا دا تۇرمىستىق زاتتارمەن جابدىقتالدى. كوشىپ كەلگەن اعايىنداردىڭ ىشىندە موڭعوليانىڭ «ەڭبەك ەرى» جوعارى اتاعىنىڭ يەگەرى، ابىز قاريا، يمام سارباس نۇعىمان ۇلى، وزات جۇرگىزۋشى ءجۇنىس، ساڭلاق مالشى اتاعى بار شەريازدان نۇعىمان ۇلى، ساعىنعان قاراقات ۇلى، ۋاتقان سارباس ۇلى، مۇراتحان، ىعىلىم قاسانباي ۇلى، ءجۇنىسحان قابدىراحپان ۇلى، تاعى باسقالارى بولعان ەدى.

الىستان كەلگەن اعايىندار ەڭبەكتى ادال دا تياناقتى اتقاردى. مال شارۋاشىلىعىنداعىلار شىعىنعا جول بەرمەدى، الىنعان تولدەردى ساقتاپ، وسىرۋدە تاباندىلىق كورسەتىپ، مالدارىگەرلىك- زووتەحنيكالىق تالاپتاردى بۇلجىتپاي ورىندادى. ولار جۇمىسقا بەرىلگەندىك پەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ وزىق ۇلگىلەرىن كورسەتتى. تۋىستارىمدى ەلگە باستاپ اكەلگەن مەن ءمۇعالىم ماماندىعىم بولا تۇرا، ەكى جىلداي كەڭشاردىڭ اسىل تۇقىمدى قوشقارلارىن زووتەحنيكالىق تالاپتارعا سايكەس باعىپ، ولاردىڭ كۇيلەرىنىڭ ءاردايىم جاقسى بولۋىنا ۇلەس قوستىم. ماسكەۋدە جوعارى تەليەۆيدەنيە- بايلانىس وقۋىن ءتامامداعان ءداۋىت قابىكەي ۇلى دا اۋىلدا بايلانىسشى قىزمەتىن اتقارىپ، جەرلەستەرىنىڭ قۇرمەتىنە بولەندى. ولاردىڭ ەرەن ەڭبەكتەرى اتالۋسىز قالعان جوق، ءار ۋاقىتتاردا باسشىلىق پەن قوعامدىق ۇيىمدار تاراپىنان ەرەكشەلەنىپ، ماراپاتتالىپ وتىردى. قانداستارىمىز ەلگە كەلگەننەن كەيىن ولاردىڭ بالالارىنىڭ جاعدايى ويلاستىرىلىپ ورىسشا ءبىلىم بەرەتىن جەرگىلىكتى ورتا مەكتەپتە قازاقشا سىنىپتار اشىلدى. وندا اتاجۇرتقا كەلگەن پەداگوگتىك ماماندىعى بار ۇستازدار تابىستى ەڭبەك جاسادى.

اتاجۇرتقا كەلگەن جىلى دۇنيەگە كەلگەن قايروللا ۋاتقان ۇلى، اقوردا ءجۇنىسحان قىزى، مونستان قاز ۇلى جانە تاعى باسقالارى دا بۇگىنگى كۇنى 24-25 جاسقا جەتتى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 25 جىلدىق مەرەيتويىنىڭ قۇرداسى اتانۋدا. زاماننىڭ اعىمىنا ساي قانداستارىمىزدىڭ بالالارى ءتيىستى ءبىلىم الىپ، كوبى ەلوردامىز استانا قالاسىندا تۇرادى. مەنىڭ ۇلىم ەلىمبەك «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا امەريكادا ءبىلىم الىپ، ۆەتەريناريا سالاسى بويىنشا عىلىمي ەڭبەك قورعادى. مالدارىگەرلىك عىلىمىنىڭ كانديداتى اتاعىنا يە بولدى. قازىرگى كەزدە استاناداعى جوعارى وقۋ مەكەمەسىندە وقىتۋشىلىق قىزمەتتە ءجۇر. الىستان جۇرتىن اڭساپ كەلگەن اعايىنداردىڭ ۇرپاقتارى ءوز وتانىندا بىلىممەن سۋسىنداپ، حالقىنا ساپالى قىزمەت كورسەتىپ جاتقانىنا تاۋبە قىلامىز.

جالپى، ستاتيستيكالىق مالىمەتتەر بويىنشا 1991 -جىلدان باستاپ 2016 -جىلدىڭ 1 -قازانىنا دەيىن الىس- جاقىن شەتەلدەردەن 263913 وتباسى نەمەسە 981743 قازاق كوشىپ كەلگەن ەكەن. بۇل جالپى حالقىمىزدىڭ 5,5 پايىزىن قۇرايدى.

ەلىمىزدە 1991 -جىلدىڭ 18 -قاراشاسىندا «ازاماتتىق قۇجاتتاندىرۋ تۋرالى» №711 قاۋلىسى جانە «حالىقتىڭ كوشى- قونى تۋرالى» زاڭىنان كەيىنگى ۋاقىتتاردا الاتاۋ مەن سارىارقانى بەتكە العان قازاق كوشى تولاستاعان ەمەس. ەلباسى بۇل جەتىستىكتى «ءبىز 1 ميلليون اعايىندى ەلگە قايتاردىق» دەپ ۇنەمى ماقتانىشپەن ايتىپ كەلەدى. ءقازىر سول قانداستارىمىز ءوسىپ- ءونىپ، ۇرپاعىمەن 1,5 ميلليوننان اسىپ كەتتى. تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىن قازاقستاندا قازاقتاردىڭ سانى 40 پايىزعا جەتەر- جەتپەس بولسا، ءقازىر 70 پايىزدى قۇرايدى.

ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ 2015 -جىلعى 15 -جەلتوقساندا جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا: «ول ساياسات وزگەرمەيدى. بىزگە قايتىپ كەلەمىن دەگەن اعايىنعا – قازاقتارعا ەسىك اشىق. ءار ۋاقىتتا كەلىپ، وزدەرى ورنالاسسىن. جاعدايىن جاسايمىز» ، دەپ شەگەلەپ تۇرىپ ايتتى. بۇل تۇجىرىم كوشىمىزدىڭ كولىكتى بولاتىنىن بىلدىرەدى.

جازىپ العان

باقبەرگەن امالبەك،

«ەگەمەن قازاقستان»

اقمولا وبلىسى،

اتباسار اۋدانى

دەرەك پەن دايەك

1991 -جىلدان باستاپ 2016 -جىلعى 1 قازانعا دەيىن 981743 قانداسىمىز ەلىمىزگە كەلىپ، ورالمان مارتەبەسىن الدى. بۇل جالپى حالقىمىزدىڭ 5,5 پايىزىن قۇرايدى. ولاردىڭ 61,5 پايىزى – وزبەكستاننان، 11,6 پايىزى – قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنان، 12 پايىزى – موڭعوليادان، 7,3 پايىزى – تۇرىكمەنستاننان، 3,9 پايىزى – رەسەيدەن، 3,7 – پايىزى وزگە ەلدەردەن كەلگەندەر.

***

2016 -جىلعى 9-ايدا ەلىمىزگە 23971 ەتنوستىق قازاق (11488 وتباسى) قونىس اۋداردى.

***

ۇكىمەتتىڭ وسى جىلعى 18 اقپانداعى №82 قاۋلىسىمەن 2016 -جىلعا 1259 وتباسىنا ورالمانداردىڭ وڭىرلىك كۆوتاسى بەكىتىلگەن. ۇكىمەت ايقىنداعان وڭىرلىك كۆوتاسىنا ەنگىزىلگەن ورالماندار مەن قونىس اۋدارۋشىلارعا كوشۋگە سۋبسيديا جانە سوعان بايلانىستى شىعىستارعا وتەماقىلار وتاعاسىنا ەلۋ ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش، وتباسىنىڭ ءاربىر مۇشەسىنە 35-ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش مولشەرىندە بەرىلەدى. اتالعان وتباسىلارىن قابىلداپ الۋعا قاجەتتى قارجى كوزى «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە قاراستىرىلعان.