Мұзға жазылған Еуропа тарихы

XIII ғасырдың ортасында Еуропаны оба жайлап, ол аймақтағы халықтың үштен бірін жалмағанда, орта ғасыр қоғамының тарихы Альпідегі мұздықтар қатпарына қатталып жатты.

Егемен Қазақстан
03.10.2018 5926
2 ОРЭЛЬ ШВЕРЗМАНН

Ханна ХОА, «Нью-Йорк Таймс»

Миллиондаған адам опат болып жатқан кезеңде, батыс Еу­ропадағы өсетін өсімдіктердің, ағаш­­тар мен егіндердің тозаң­дарын жел Альпіге қарай ұшырды.

Тозаңдар қар түйіршіктерімен қосылып, аймақтағы ең биік тау­дың басына – Монте-Роза шыңы­на қонды. Уақыт өте келе қар қатып, мұзға айналып, үсті-үстіне қабатталып, қоршаған ортаның өзгерістерін қаттап жинай берді. 

Ғасырлар өткеннен кейін, мұзға жабысқан егін тозаңдары тарихи оқулыққа айналды десек болады. Онда індетке байланыс­ты ауыл шаруашылығының құл­ды­раған кезеңі қатталған. Мәселен, олардан жағымсыз ауа райы өнім түсімін нашарлатқанын және алқаптарға дән себілмегенін, жұ­мыс істейтін ешкім қалмағанын анықтау қиын емес.

Италия мен Швейцария шекарасына таяу маңда, құрлықтың қақ ортасында орналасқан Колле Ги­фетти мұздығы шамамен 10 мың жылдан бері Еуропадағы шаң­ды жинап келеді. 

Берн университетінің Oes­chger климат өзгеруін зерттеу ор­талығы мен өсімдік ғылымдары институтының климат жөніндегі зерттеушісі Сандра Брюггер мұз­дықтарда қабатталған тозаң­дарды, саңырауқұлақ спораларын, көмірлер мен күйелерді тексеретін тәсіл ойлап тапты. Ол кей­бір тұсы 4500 метрге дейін жете­тін швейцариялық мұздықты зерттеп жүр. Сандра Брюггер 1050 жылдан бергі Еуропадағы ауа райының күрт құбылуын, егін егу тәсілінің өзгеруін, егістіктің өспеуін және ласта­нуын анықтауға кірісіп кеткен. 

Еуропа XIV ғасырда орасан апаттарға кездесті. «Оба інде­тінен» бұрын Еуропадағы ең үлкен аштық болды. Тарихи деректерге сүйенсек, 1315-1317 жылдар ара­лығында тоқтаусыз жауып, Еуропадағы егістік алқаптарын жайпап кеткен жаңбыр обаның тарауына әсер етуі мүмкін. 

Брюггер ханым дақылдар мен кендір тозаңдарының уақыттар бойғы өзгерісін зерттеп, олардың артуы мен азаюын тіркеп отырады. «1300-ші жылдардың басында егіс тозаңдары айтарлықтай азайып кеткен. Осы кезеңде адамдар аштыққа ұшыраған және ауылшаруашылықпен сирек айналысқан», дейді ол. 

«Оба індеті» 1347-1351 жылдары Еуропаға үлкен шығын әкеліп, 75 миллион адамның қаза табуына себеп болғаны белгілі. Осы кезеңде ауыл шаруашылығы мүл­дем тұралап қалған екен. «5-10 жылғы мұздар қабатында еш­теңе кездеспейді», дейді ол. Ке­йінірек ауылдар қайта жандана бастаған уақытта тозаңдар қайтадан қона бастаған. 

Шөп тозаңдары XI және XII ғасыр аралықтарында өте көп кездеседі. Ортағасырлық жылы дә­уірде, Еуропа мен солтүстік Ат­лантикаға таяу аймақтағы температура қазіргіден жылырақ болып, егістік пен ормандар жайқалып өскен. Шөп тозаңдарының жиі кез­десуі ашық алқаптардың көбеюі, ормандардан гөрі жайы­лым­дардың көбейгенін көрсетеді.

1750 жылғы деректер өте күрделі. Осы дәуірде Еуропа эко­номикасы қарқындап, өнер­кә­сіптік революция басталды. Тарихи деректерге сүйенсек, Христофор Колумб 1493 жылы Еу­ропаға жүгеріні алғаш әкелгені белгілі. Бірақ жүгері тозаңдары 1700-ші жылдардың ортасындағы мұздық жамылғысында ғана кездеседі. Бұл – жүгерінің бірден кең көлемде ауыл шаруашылығы өніміне айналмағанын көрсетеді. 

Дәл сол дәуірде Еуропада өнеркәсіпке бет бұрып, қалалар көбейе түскен болатын. Мұны мұз жабындарынан да байқауға бо­лады. Көміртегінің шағын бөл­шектері осы уақыттан бастап кез­деседі. Орталық Еуропаның ағаш­тан көмірді тұтынуға ауыс­қаны байқалады. 

Жылнамашылар мұндай тарихи оқиғаларды тіркесе де, деректерді қолмен жазу санаулыға ғана бұйырып, географиялық тұр­ғыда шектелуі мүмкін. Гар­вард университетінің тарихшысы жә­не климаттану ғалымы Алек­сандр Мурдың айтуынша, «Мұз­дықтардағы деректерді тарихи жылнамамен салыстыру сол ке­зеңнен мүмкіндігінше шынайы ақпарат береді».

Oeschger орталығы мен Paul Scherrer институты атмосфера химигі Маргит Швиковский се­кілді көптеген ғалымдар кли­мат өзгеруіне байланысты мұздық­тардың тағдырына алаңдаулы. Ол қазіргі таңда мұздықтарды зерт­теп жүр. Колле Гнифетти аса биік­те орналасқаны үшін ғана мыз­ғымай тұр. 
«Қазіргі таңда ерімеген мұз­дық кездестіру қиын. Сондай-ақ оларды зерттеу де оңай емес. Біз зерттеуге тиіс дүниелер су бо­лып ағып кетіп жатыр», дейді Шви­ковский. 

Осылай жалғаса берсе, 10 мың жылдық тарихтан хабар бе­ретін күйе, спора және тозаң дерек­терінен ештеңе қалмауы мүмкін. 

© 2018 The New York Times News Service

Мақаланы аударған Абай АСАНКЕЛДІҰЛЫ,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

20.02.2019

Елбасы Сауд Арабиясының Королімен телефон арқылы сөйлесті

20.02.2019

Елбасы «Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамы басқармасының төрағасы Ахметжан Есімовті қабылдады

20.02.2019

Жас журналистер клубы құрылды

20.02.2019

Алексей Луценко тағы да топ жарды

20.02.2019

«Амурға» әліміз жетпеді

20.02.2019

Асанәлі Әшімов: «Театрды ашудағы мақсатым – талантты жастарды қолдау»

20.02.2019

Бақыт Сұлтанов автобус паркін жаңарту жоспарлары туралы айтып берді

20.02.2019

Қарағанды облысында 2 күнде 41 жол-көлік оқиғасы тіркелді

20.02.2019

Бейсенбі күні Қостанай облысы мен СҚО-да дауылды ескерту жарияланды

20.02.2019

Тілсіз жаудан зардап шеккен отбасыға тәртіп сақшылары көмектесті

20.02.2019

Ақмола облысының 5 ауданында «Еnglish for jastar» жобасы жалғасатын болады

20.02.2019

Бурабайда қысқы президенттік көпсайыстан облыстық біріншілік өтті

20.02.2019

Көкшетауда «Бояулар құпиясы» жас суретшілер байқауы өткізілді

20.02.2019

Еліміз Иранға 42 тонна сиыр етін экспорттайды

20.02.2019

Қарағандыда жемқорлық құқық бұзушылықтар бойынша брифинг өтті

20.02.2019

Алматыда ережесіз жекпе-жектен жарыс өтеді

20.02.2019

Ақтөбе облысында «Агрогектар» жобасы жүзеге асырылуда

20.02.2019

Қырғыз Республикасынан кіргізілетін өнімдерге шектеу қойылмақ

20.02.2019

Мемлекеттік қызметшілер декларациясын тапсыру мерзімі 31 наурызда аяқталады

20.02.2019

Астанада кәсіпкерлер мен инноваторларды біріктіретін алаң ашылады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Qorqynyshty mıkroplastık

О́tken aptada Eýropalyq odaq úkimeti óndirýshilerge mıkroplastıktiń barlyq túrin óz ónimderinde qoldanýǵa tyıym salǵanyn estigen bolarsyzdar. Mıkroplastıktiń ne ekenin bilesiz be? Osyǵan deıin kóp mán bermeppiz. Sóıtse mıkroplastık − sıntetıkalyq polımerlerdiń kishkentaı bólikteri, bul kóptegen zattyń quramyna kiredi: kúndelikti kıetin kıimimizde de, kir jýatyn untaqta da, saǵyzda da bar eken.

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Jeti jarǵy» jıen jaıly ne deıdi?

Qarǵa tamyrly qazaqta jıenmin dese qolq etpes jan joq shyǵar, sirá. Tipti, naǵashyǵa aıtar oıyn «tuzdyqtap» jiberse de, basynan sóz asyrmas nebir adýyn minezdiniń ózi jıen ǵoı, aıta beredi» dep kúlip, bas shaıqaǵannan artyqqa barmaıdy.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Rýh jaıly áńgime

Marqum alashshyl tulǵa Aqseleý Seıdimbektiń «Rýhy azat halyq qana uly ister atqara alady» deıtin myzǵymas ustanymy boldy. Osy uǵymdy Ahań ári qaraı tápsirlep: «Rýhsyz halyqty altynǵa bólep qoısań da báribir, rýhy myqty qaýymnyń aldynda eńkish tartyp turady. Rýh degenimiz ol kózge kórinbeıdi, halyqtyń gendik bıosferasynda bolatyn úreıdi jeńý qýaty. Úreı qan arqyly urpaqtan urpaq jalǵasyp kete beretin asa qaterli qubylys. Qandaı bir qaýymnyń rýhanı erkindigi (táýelsizdigi) halyqtyń boıyndaǵy úreıdiń az-kóptigimen ólshendi» deıtin edi jaryqtyq.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Oqıǵalar uǵymdy bolsa ıgi

Tildiń túıtkili qansha aıtsaq ta tarqamaıtyn boldy. Burynǵydaı eshkim zorlamasa da, eshkim tizege salmasa da, ana tilimizde sóıleıik dep urandap jatsaq ta, halqymyzdyń qalada turatyn negizgi bóligi únemi orys tilin qoldanýǵa beıil turatyny qynjyltady. Úlkender túgili qazaqsha oqıtyn balalarymyzdyń ózi orysshany tez qabyldaıdy. Qazaqsha oılanǵansha oryssha jyp etkizip jaýap bere qoıady. Eshkimdi kinálamaı, eshkimdi qaralamaı osynyń sebebin taǵy bir izdep kórelikshi...

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу