«Жыр тұнған Көкпектінің жағасында»
<p>Толағай тауының баурайындағы жұрт «айтыстың ақ бораны» атанған белгілі айтыскер, шежіреші, өлкетанушы, журналист Қалихан Алтынбаевтың 90 жылдық торқалы тойын ел есінде қаларлықтай тағылымды шаралармен атап өтті. Қазақ айтыс өнерінде есімі алтын әріптермен жазылатын ақын Жарма ауданында дүние есігін ашқанымен, саналы ғұмырын Көкпекті топырағында өткізгені белгілі. </p> <div alt="0" id="SL_balloon_obj" style="display: block;"> <div class="SL_ImTranslatorLogo" id="SL_button" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/imtranslator-s.png"); display: none; opacity: 1;"> </div> <div id="SL_shadow_translation_result2" style="display: none;"> </div> <div id="SL_shadow_translator" style="display: none;"> <div id="SL_planshet"> <div id="SL_arrow_up" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/up.png");"> </div> <div id="SL_Bproviders"> <div class="SL_BL_LABLE_ON" id="SL_P0" title="Google">G</div> <div class="SL_BL_LABLE_ON" id="SL_P1" title="Microsoft">M</div> <div class="SL_BL_LABLE_ON" id="SL_P2" title="Translator">T</div> </div> <div id="SL_alert_bbl" style="display: none;"> <div id="SLHKclose" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/delete.png");"> </div> <div id="SL_alert_cont"> </div> </div> <div id="SL_TB"> <table cellspacing="1" id="SL_tables"> <tr> <td align="right" class="SL_td" width="10%"><input id="SL_locer" title="Зафиксировать язык" type="checkbox" /></td> <td align="left" class="SL_td" width="20%"><select id="SL_lng_from" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/select.png") 100% 0px no-repeat rgb(255, 255, 255);"><option value="auto">Определить язык</option><option value="az">Азербайджанский</option><option value="sq">Албанский</option><option value="en">Английский</option><option value="ar">Арабский</option><option value="hy">Армянский</option><option value="af">Африкаанс</option><option value="eu">Баскский</option><option value="be">Белорусский</option><option value="bn">Бенгальский</option><option value="my">Бирманский</option><option value="bg">Болгарский</option><option value="bs">Боснийский</option><option value="cy">Валлийский</option><option value="hu">Венгерский</option><option value="vi">Вьетнамский</option><option value="gl">Галисийский</option><option value="el">Греческий</option><option value="ka">Грузинский</option><option value="gu">Гуджарати</option><option value="da">Датский</option><option value="zu">Зулу</option><option value="iw">Иврит</option><option value="ig">Игбо</option><option value="yi">Идиш</option><option value="id">Индонезийский</option><option value="ga">Ирландский</option><option value="is">Исландский</option><option value="es">Испанский</option><option value="it">Итальянский</option><option value="yo">Йоруба</option><option value="kk">Казахский</option><option value="kn">Каннада</option><option value="ca">Каталанский</option><option value="zh-CN">Китайский (Упр)</option><option value="zh-TW">Китайский (Трад)</option><option value="ko">Корейский</option><option value="ht">Креольский (Гаити)</option><option value="km">Кхмерский</option><option value="lo">Лаосский</option><option value="la">Латинский</option><option value="lv">Латышский</option><option value="lt">Литовский</option><option value="mk">Македонский</option><option value="mg">Малагасийский</option><option value="ms">Малайский</option><option value="ml">Малайялам</option><option value="mt">Мальтийский</option><option value="mi">Маори</option><option value="mr">Маратхи</option><option value="mn">Монгольский</option><option value="de">Немецкий</option><option value="ne">Непали</option><option value="nl">Нидерландский</option><option value="no">Норвежский</option><option value="pa">Панджаби</option><option value="fa">Персидский</option><option value="pl">Польский</option><option value="pt">Португальский</option><option value="ro">Румынский</option><option value="ru">Русский</option><option value="ceb">Себуанский</option><option value="sr">Сербский</option><option value="st">Сесото</option><option value="si">Сингальский</option><option value="sk">Словацкий</option><option value="sl">Словенский</option><option value="so">Сомали</option><option value="sw">Суахили</option><option value="su">Суданский</option><option value="tl">Тагальский</option><option value="tg">Таджикский</option><option value="th">Тайский</option><option value="ta">Тамильский</option><option value="te">Телугу</option><option value="tr">Турецкий</option><option value="uz">Узбекский</option><option value="uk">Украинский</option><option value="ur">Урду</option><option value="fi">Финский</option><option value="fr">Французский</option><option value="ha">Хауса</option><option value="hi">Хинди</option><option value="hmn">Хмонг</option><option value="hr">Хорватский</option><option value="ny">Чева</option><option value="cs">Чешский</option><option value="sv">Шведский</option><option value="eo">Эсперанто</option><option value="et">Эстонский</option><option value="jw">Яванский</option><option value="ja">Японский</option></select></td> <td align="center" class="SL_td" width="3"> <div id="SL_switch_b" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/switchb.png");" title="Перевернуть языки"> </div> </td> <td align="left" class="SL_td" width="20%"><select id="SL_lng_to" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/select.png") 100% 0px no-repeat rgb(255, 255, 255);"><option value="az">Азербайджанский</option><option value="sq">Албанский</option><option value="en">Английский</option><option value="ar">Арабский</option><option value="hy">Армянский</option><option value="af">Африкаанс</option><option value="eu">Баскский</option><option value="be">Белорусский</option><option value="bn">Бенгальский</option><option value="my">Бирманский</option><option value="bg">Болгарский</option><option value="bs">Боснийский</option><option value="cy">Валлийский</option><option value="hu">Венгерский</option><option value="vi">Вьетнамский</option><option value="gl">Галисийский</option><option value="el">Греческий</option><option value="ka">Грузинский</option><option value="gu">Гуджарати</option><option value="da">Датский</option><option value="zu">Зулу</option><option value="iw">Иврит</option><option value="ig">Игбо</option><option value="yi">Идиш</option><option value="id">Индонезийский</option><option value="ga">Ирландский</option><option value="is">Исландский</option><option value="es">Испанский</option><option value="it">Итальянский</option><option value="yo">Йоруба</option><option value="kk">Казахский</option><option value="kn">Каннада</option><option value="ca">Каталанский</option><option value="zh-CN">Китайский (Упр)</option><option value="zh-TW">Китайский (Трад)</option><option value="ko">Корейский</option><option value="ht">Креольский (Гаити)</option><option value="km">Кхмерский</option><option value="lo">Лаосский</option><option value="la">Латинский</option><option value="lv">Латышский</option><option value="lt">Литовский</option><option value="mk">Македонский</option><option value="mg">Малагасийский</option><option value="ms">Малайский</option><option value="ml">Малайялам</option><option value="mt">Мальтийский</option><option value="mi">Маори</option><option value="mr">Маратхи</option><option value="mn">Монгольский</option><option value="de">Немецкий</option><option value="ne">Непали</option><option value="nl">Нидерландский</option><option value="no">Норвежский</option><option value="pa">Панджаби</option><option value="fa">Персидский</option><option value="pl">Польский</option><option value="pt">Португальский</option><option value="ro">Румынский</option><option selected="selected" value="ru">Русский</option><option value="ceb">Себуанский</option><option value="sr">Сербский</option><option value="st">Сесото</option><option value="si">Сингальский</option><option value="sk">Словацкий</option><option value="sl">Словенский</option><option value="so">Сомали</option><option value="sw">Суахили</option><option value="su">Суданский</option><option value="tl">Тагальский</option><option value="tg">Таджикский</option><option value="th">Тайский</option><option value="ta">Тамильский</option><option value="te">Телугу</option><option value="tr">Турецкий</option><option value="uz">Узбекский</option><option value="uk">Украинский</option><option value="ur">Урду</option><option value="fi">Финский</option><option value="fr">Французский</option><option value="ha">Хауса</option><option value="hi">Хинди</option><option value="hmn">Хмонг</option><option value="hr">Хорватский</option><option value="ny">Чева</option><option value="cs">Чешский</option><option value="sv">Шведский</option><option value="eo">Эсперанто</option><option value="et">Эстонский</option><option value="jw">Яванский</option><option value="ja">Японский</option></select></td> <td align="center" class="SL_td" width="5%"> </td> <td align="center" class="SL_td" width="8%"> <div id="SL_TTS_voice" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/ttsvoice.png");" title="Прослушать"> </div> </td> <td align="center" class="SL_td" width="8%"> <div class="SL_copy" id="SL_copy" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/copy.png");" title="Скопировать"> </div> </td> <td align="center" class="SL_td" width="8%"> <div id="SL_bbl_font_patch"> </div> <div class="SL_bbl_font" id="SL_bbl_font" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/font.png");" title="Размер шрифта"> </div> </td> <td align="center" class="SL_td" width="8%"> <div id="SL_bbl_help" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/bhelp.png");" title="Справка"> </div> </td> <td align="right" class="SL_td" width="15%"> <div class="SL_pin_off" id="SL_pin" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/pin-on.png");" title="Закрепить всплывающее окно"> </div> </td> </tr> </table> </div> </div> <div id="SL_shadow_translation_result" style="visibility: visible;"> </div> <div class="SL_loading" id="SL_loading" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/loading.gif");"> </div> <div id="SL_player2"> </div> <div id="SL_alert100">Звуковая функция ограничена 200 символами</div> <div id="SL_Balloon_options" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/bg3.png") rgb(255, 255, 255);"> <div id="SL_arrow_down" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/down.png");"> </div> <table id="SL_tbl_opt" width="100%"> <tr> <td align="center" width="5%"><input checked="1" id="SL_BBL_locer" title="Показывать кнопку ImTranslator Bubble 3 секунд" type="checkbox" /></td> <td align="left" width="5%"> <div id="SL_BBL_IMG" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/bbl-logo.png");" title="Показывать кнопку ImTranslator Bubble 3 секунд"> </div> </td> <td align="center" width="70%"><a class="SL_options" href="chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/html/options/options.html?bbl" target="_blank" title="Показать настройки">Настройки</a> : <a class="SL_options" href="chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/html/options/options.html?hist" target="_blank" title="История переводов">История</a> : <a class="SL_options" href="chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/html/options/options.html?feed" target="_blank" title="Обратная связь">Обратная связь</a> : <a class="SL_options" href="https://www.paypal.com/cgi-bin/webscr?cmd=_s-xclick&hosted_button_id=GD9D8CPW8HFA2" target="_blank" title="Сделать пожертвование">Donate</a></td> <td align="right" width="15%"><span id="SL_Balloon_Close" title="Закрыть">Закрыть</span></td> </tr> </table> </div> </div> </div>
Қара сөздің зергеріне арналған мерейтойлық шаралар легі Көкпекті ауылындағы тарихи өлкетану музейінен басталды. Тұлға құрметіне арнайы ашылған залда ақынның жазған хаттары, мақалалары, кітаптары, айтыстарынан үзінділер, ұстаған домбырасы, үйдегі сағаты, ұзын саны 300-ге жуық жәдігер орын алыпты. Музейдің қор сақтаушысы Клара Смайылова осындай құнды дүниелердің жинақталуына айтыскердің ұлы Қалбай мен келіні Үміт көп көмек көрсеткенін айтады.
Бұдан кейін ақынын ардақтаған жұрт Қ.Алтынбаев атындағы Мәдениет үйінің алдына жиылып, мерейтой иесінің кеуде мүсінінің ашылу салтанатын тамашалады. Осы жерде бір топ айтыскерді бастап келген Жүрсін Ерман, ақынның шәкірті, Семейдегі халықтық ақындар орталығының жетекшісі Дәмеш Омарбаева сынды тұлғаның көзін көрген қонақтар айтыстың бәйтерегі жайындағы тұшымды естеліктерін ортаға салды. Көкпекті ауданының әкімі Рамиль Сағандықов тағылымды шара Елбасының «Рухани жаңғыру» бағдарламасы аясында аталып өтіп жатқанын тілге тиек етті. Ұлы Қалбай әкесінің Көкпекті топырағындағы еңбектеріне кеңінен тоқталып, әуелде аудандағы қазақ тілі қоғамын басқарып, жер-су атауларын өзгертуге үлес қосқанын, 1994 жылдан бастап шежіреге, тарихқа бет бұрып, талай жерге қызметке шақырса да бас тартып, елден кіндік үзбегенін айтты.
Айтыскердің тойы айтыссыз өткен бе? Түс ауа айтыссүйер қауым Ринат Зайытов, Рүстем Қайыртайұлы, Аспанбек Шұғатаев, Оңғар Қабденов бастаған азулы ақындар мен Серік Қуанған, Манарбек Сатыпалды, Марат Ахметов, Тоба Өтепбаев, Жасұлан Мақаев қостаған жас ақындардың өнерін тамашалады. «Жыр тұнған Көкпектінің жағасында» атты бес сағатқа созылған сөз додасының ақтық сынына жұрт алдын ала болжағандай, 4 ақын (Ринат Зайытов-Серік Қуанған, Рүстем Қайыртайұлы- Аспанбек Шұғатаев) суырылып шыққанымен, суперфинал болатынын ешкім де күткен жоқ еді. «Қуырдақтың көкесін түйе сойғанда көресің» демекші, суперфиналға Ақсуаттың тумасы Рүстем мен Аягөздің жүйрігі Ринат шығып, ежелгі қарсыластар елдің айызын қандырған айтыс жасады.
«Бір кезде айтысты өлтірмеуге, өзінің бойындағы қанын құйған, Қалихан ақсақалдың қай жері кем, елі үшін хас батырдан жанын қиған» деп сөз сабақтаған Рүстем Қайыртайұлы мерейтой иесінің ел білмейтін қырлары мен сырларына тереңнен үңіліп, айтысқа тас түйін келгендігін анық аңғартты.
«Қалихан деген әуелі, Әлихан деген бала еді» деп жыр толғаған атақты қарсыласы айтыстағы ізбасарының қарымына сүйсініп: «Қабанбайдай атқа қонсаң расында, Боранбайдай қолдап жүрем қасыңда» деп ағалық қамқорлығын танытқанымен, қазылар алқасы бас жүлдеге Ринат Зайытов лайық деп шешім қабылдады. Осылайша, бірінші орынды 12 жасында ақыннан бата алған Рүстем Қайыртайұлы еншілесе, екінші орын Аспанбек Шұғатаевқа, үшінші орын Серік Қуанғанға бұйырды. Көкпектілік жас ақын Жасұлан Мақаев аудан әкімінің арнайы жүлдесімен марапатталды.
Азамат ҚАСЫМ,
«Егемен Қазақстан»
Шығыс Қазақстан облысы,
Көкпекті ауданы
Суретті түсірген автор