Жаһанды су тапшылығы алаңдатады

Жаһандық топ 2015 жылы Швейцарияның бастамасымен құрылған. Қазір оның қатарына Қазақстаннан басқа Венгрия, Гана, Иордания, Испания, Кам­боджа, Колумбия, Коста-Рика, Марокко, Оман, Сенегал, Сло­ве­ния, Швейцария, Франция және Эстония мемлекеттері енген.

Д.Тюрктің тобы жақында «Тірі қалу мәселесі» атты есепті еңбек жазып, оны ғаламдық деңгейде мемлекеттер басшылары мен көрнекті тұлғалар­ға та­ныстырды. Ғаламдық су мәсе­лесі адамзаттың қоғамдық, құ­қықтық дамуы ғана емес, Жер бетінде тірліктің қалуын­ың өзі қауіпті екендігін көрсету­де. Сон­дықтан да су мәселесін шеш­песе адамзаттың тірі қалуы­ның өзі күрделі мәселеге ай­­налуы мүмкін екендігі айтылуда. «Бұл мәселені кешенді түрде, БҰҰ және басқа да ха­лық­аралық ұйымдардың ара­ла­суымен жаппай қатысып, шешуді қолға алуымыз керек. Дипломатия жүйесі бойынша халықаралық құқық негізінде жаңа институттар құрып, таби­ғаттың өзгерісін, қоршаған ортаны бақылау ісін дереу қолға алғанымыз жөн. Біздің тобымыз осы жұмыстарды іске асыру үшін нақты ұсыныстар да­йындады. Су қатерінің ал­дын алу – бір елдің емес жал­пы ғаламшарлық мәселе еке­нін танып, оны шешуге бәрі де атсалысуы керек», деген Да­нила Тюрк өздерінің жасаған есеп­терінің алғысөзінде.

Айтса айтқандай, бүгінгі таңда адам­зат су драмасының алдында тұр. Д.Тюрк тобының есебіне көз жүгірт­кенде әлемде екі миллиардтай адам іше­­тін суға зәру екенін көреміз. Соның ішін­де әлемнің түрлі кикілжіңдер мен со­ғыстың кесірінен тұрақсыздық жайла­ған аймақтарындағы ахуал тіпті нашар. Қарсыласушы жақтар су жүйелерінің нысандарын торуылдап, оларды қарсыластарына қарсы қару ретінде пайдаланып жатқандары да бар. Оның үстіне осы аймақтардағы демо­графиялық өсім де су тап­шы­лығын арттыруда.

Адамзатқа ХХІ ғасырдың ортасына дейін азық-түлік қорын 50 пайызға дейін арт­тыру­ға тура келеді. Алдымен су мә­селесін шешпесе ондай мақ­сатқа қол жеткізу қиын. Сондықтан да халықар­а­лық қоғам­дастық су мәселесі жө­нін­дегі ықпалдастықты жа­ңа­ша көзқараспен бағалап, оны түп орнымен өзгерту керек, дейді Д.Тюрктің тобы. Ол үшін БҰҰ Бас Ассамблеясы мемлекеттер ара­сындағы су пайдалану жөніндегі ынты­мақтастықтың нақты басым­дықтары бойынша барлық қырларын қарастырған Ғалам­дық конференция өткізуі керек. Осы конференция бес жылға шақталған іс-әрекет жоспарын да бекіткені жөн.

Ғаламдық топ өздерінің есебінде кикілжің болып жат­қан елдердің су ресурстары мен құрылымдарын қарсы­лас­тарына қарсы құрал ретін­де пайдалануы халықаралық адамгершілік құқығын аяққа басу, сондықтан мұндайды бүкіл адамзат айыптауы керек деп санайды. Ал су құрылым­дарын дереу қалпына келтіру үшін жергілікті атқарушы билік қайы­рымдылық ұйым­дары­­мен бірлесе іс қылғаны жөн дейді. Со­нымен қатар су ша­руа­шы­лығы құрылым­дарының қауіпсіздігін террористік шабуылдардан сақтау – әлем­дік қоғамдастықтың тікелей жауап­кершілігіне алатын мә­селе. Ал оны ұйымдас­ты­рып, қорғауға алуды БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі тікелей өз мойнына алуы керек.

Сонымен қатар Д.Тюрк­тің тобы суға байланысты құқық пен трансшекаралық өзен­дер мәселесін қарастыру – ауру­дың алдын алумен тең әре­кет екенін атап көрсеткен. Өйт­кені осы арадан туған ки­кіл­жіңдердің аймақтық бей­біт­шілікті аяқ асты ету қа­тері бары айтылады. Әрине, халық­­аралық өзен ағындарын қалай пайдалану жөніндегі қағидаттар жүйесі, нормалар мен институттар қабылдан­ған. Олар «Халықаралық кеме жүзбейтін су ағындарын пайдалану құқықтары» және «Тран­с­шекаралық өзендер мен ха­лықаралық көлдерді күзету мен пайдалану туралы» БҰҰ Конвенциялары бойынша рет­теледі. Алайда әлемнің көп­теген аймақтарында су пай­далану жөніндегі транс­шек­аралық және аймақтық ынты­мақтастықтарды барлық жаққа тиімді деңгейге көтеру мәселесі шешілмей отырғандығын Ға­ламдық топ атап өткен.

Қытай, Қазақстан, Ресей елдерінің аумақ­тарынан өте­тін Ертіс өзені бас­сей­нінің де кейбір проблемалары осы Кон­венциялармен реттеледі. Сарапшы­лардың бағалауы бойынша Қазақстан да Еуразия құрлығындағы су ресурстары­нан ішінара тапшылық көру­ші елдердің біріне жатады. Республиканың жер үсті су­ларының жартысына жуығы шек­а­ралас мемлекеттердің аумағынан келеді. Соңғы 15 жыл­да жер үстілік судың таби­ғи ресурстарының азая бас­тағандығы да бақылануда. Соның ішінде 90 пайызы көр­шілес елдерден келетін ағын­ды суға жатады. Көршіміз Қытай елі де өзінің өнеркә­сіп, ауыл шаруашылығы және өсіп келе жатқан қалалары­­ның су қажеттілігіне байланыс­ты сұ­­ра­­нысын толық қанағат­тан­­дыруға ша­масы жетпей, Ертістің суын тежей түсуде. Ал бұл трансшекаралық өзен­дерді пайдалану бойынша БҰҰ Конвенциясының талабын бұзуға ішінара жол бере­ді. Жалпы айтқанда, Қазақ­стан Республикасы мен Қы­тай Халық Республикасы аума­ғы­нан 24 транс­шекаралық өзен ағатынына сарапшы­лар келіс­кен. Соның ішінде Ер­тіс, Іле, Текес және т.б. өзен­дер­дің ағын су көлемі мен са­па­­сы бойынша екі мемле­кет жасалған келісімшарт­тың негізін­де ақпараттармен алмасып тұрады. Алай­да Қытай тарапының өзендердің суын гидро тоғандармен іркіп отыруы се­бе­бінен туып отырған проблемалар көп.

Міне, осындай мәселелерді халық­аралық құқық шеңберінде шешуге Ға­­лам­дық топ белсенді атсалысады. Алайда көптеген мемлекеттер осы Ға­лам­дық топ­тың жұмысына қызу аралас­пай отыр, мәселен, 400-ге жуық про­б­ле­ма­лы трансшекаралық ағын сулар­ға байла­нысты осы күн­ге дейін алтауы бойын­ша ға­на екіжақты келісімдер жасалған.

Айта кететін жайт, Д.Тюрк басшы­лы­ғымен қызмет етіп жатқан Ғаламдық топтың есебі жеті тараудан тұрады. Олар топ сараптамасының негізгі бағыттары мен нәтижелерін қамтыған.

Д.Тюрк Қазақстан Сырт­қы істер министрі Қ.Әбдірах­мановпен кездес­кенде өз то­бы­­ның «Тірі қалу мәселесі» ат­ты осы есептерімен оны ег­жей-тег­жейлі таныстырып, қол­дау­ға шақырды. Өз тарапы­нан Қ.Әбдірахманов бұл есеп­тің ма­ңызды екенін айтып, қол­дайтынын жет­кізді. Қазақ­стан тарапынан Ғаламдық топ­тың мү­ш­елігіне Ерлан Нысанбаев ұсы­ныл­ған. Қазір ол да Топ құрамында еңбек етуде.

Жақсыбай САМРАТ,

«Егемен Қазақстан»