«Қазығұрттың басында кеме қалған...» (тарих)
<p style="text-align: justify;">Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақа­ла­сының аясында жасалған Қазақстанның киелі орын­дарының географиясына «Ерекше қорғалатын табиғи мұра ескерткіштері» жо­басына Қазығұрт тауының енгізілгені құптарлық іс. </p> <div id="SL_balloon_obj" style="display: block;"> <div id="SL_button" class="SL_ImTranslatorLogo" style="background: url(;"> </div> <div id="SL_shadow_translation_result2" style="display: none;"> </div> <div id="SL_shadow_translator" style="display: none;"> <div id="SL_planshet"> <div id="SL_arrow_up" style="background: url(;"> </div> <div id="SL_Bproviders"> <div id="SL_P0" class="SL_BL_LABLE_ON" title="Google">G</div> <div id="SL_P1" class="SL_BL_LABLE_ON" title="Microsoft">M</div> <div id="SL_P2" class="SL_BL_LABLE_ON" title="Translator">T</div> </div> <div id="SL_alert_bbl" style="display: none;"> <div id="SLHKclose" style="background: url(;"> </div> <div id="SL_alert_cont"> </div> </div> <div id="SL_TB"> <table id="SL_tables" cellspacing="1"> <tbody> <tr> <td class="SL_td" align="right" width="10%"><input id="SL_locer" title="Зафиксировать язык" type="checkbox" /></td> <td class="SL_td" align="left" width="20%"><select id="SL_lng_from" style="background: url(;"> <option value="auto">Определить язык</option> <option value="az">Азербайджанский</option> <option value="sq">Албанский</option> <option value="en">Английский</option> <option value="ar">Арабский</option> <option value="hy">Армянский</option> <option value="af">Африкаанс</option> <option value="eu">Баскский</option> <option value="be">Белорусский</option> <option value="bn">Бенгальский</option> <option value="my">Бирманский</option> <option value="bg">Болгарский</option> <option value="bs">Боснийский</option> <option value="cy">Валлийский</option> <option value="hu">Венгерский</option> <option value="vi">Вьетнамский</option> <option value="gl">Галисийский</option> <option value="el">Греческий</option> <option value="ka">Грузинский</option> <option value="gu">Гуджарати</option> <option value="da">Датский</option> <option value="zu">Зулу</option> <option value="iw">Иврит</option> <option value="ig">Игбо</option> <option value="yi">Идиш</option> <option value="id">Индонезийский</option> <option value="ga">Ирландский</option> <option value="is">Исландский</option> <option value="es">Испанский</option> <option value="it">Итальянский</option> <option value="yo">Йоруба</option> <option value="kk">Казахский</option> <option value="kn">Каннада</option> <option value="ca">Каталанский</option> <option value="zh-CN">Китайский (Упр)</option> <option value="zh-TW">Китайский (Трад)</option> <option value="ko">Корейский</option> <option value="ht">Креольский (Гаити)</option> <option value="km">Кхмерский</option> <option value="lo">Лаосский</option> <option value="la">Латинский</option> <option value="lv">Латышский</option> <option value="lt">Литовский</option> <option value="mk">Македонский</option> <option value="mg">Малагасийский</option> <option value="ms">Малайский</option> <option value="ml">Малайялам</option> <option value="mt">Мальтийский</option> <option value="mi">Маори</option> <option value="mr">Маратхи</option> <option value="mn">Монгольский</option> <option value="de">Немецкий</option> <option value="ne">Непали</option> <option value="nl">Нидерландский</option> <option value="no">Норвежский</option> <option value="pa">Панджаби</option> <option value="fa">Персидский</option> <option value="pl">Польский</option> <option value="pt">Португальский</option> <option value="ro">Румынский</option> <option value="ru">Русский</option> <option value="ceb">Себуанский</option> <option value="sr">Сербский</option> <option value="st">Сесото</option> <option value="si">Сингальский</option> <option value="sk">Словацкий</option> <option value="sl">Словенский</option> <option value="so">Сомали</option> <option value="sw">Суахили</option> <option value="su">Суданский</option> <option value="tl">Тагальский</option> <option value="tg">Таджикский</option> <option value="th">Тайский</option> <option value="ta">Тамильский</option> <option value="te">Телугу</option> <option value="tr">Турецкий</option> <option value="uz">Узбекский</option> <option value="uk">Украинский</option> <option value="ur">Урду</option> <option value="fi">Финский</option> <option value="fr">Французский</option> <option value="ha">Хауса</option> <option value="hi">Хинди</option> <option value="hmn">Хмонг</option> <option value="hr">Хорватский</option> <option value="ny">Чева</option> <option value="cs">Чешский</option> <option value="sv">Шведский</option> <option value="eo">Эсперанто</option> <option value="et">Эстонский</option> <option value="jw">Яванский</option> <option value="ja">Японский</option> </select></td> <td class="SL_td" align="center" width="3"> <div id="SL_switch_b" style="background: url(;" title="Перевернуть языки"> </div> </td> <td class="SL_td" align="left" width="20%"><select id="SL_lng_to" style="background: url(;"> <option value="az">Азербайджанский</option> <option value="sq">Албанский</option> <option value="en">Английский</option> <option value="ar">Арабский</option> <option value="hy">Армянский</option> <option value="af">Африкаанс</option> <option value="eu">Баскский</option> <option value="be">Белорусский</option> <option value="bn">Бенгальский</option> <option value="my">Бирманский</option> <option value="bg">Болгарский</option> <option value="bs">Боснийский</option> <option value="cy">Валлийский</option> <option value="hu">Венгерский</option> <option value="vi">Вьетнамский</option> <option value="gl">Галисийский</option> <option value="el">Греческий</option> <option value="ka">Грузинский</option> <option value="gu">Гуджарати</option> <option value="da">Датский</option> <option value="zu">Зулу</option> <option value="iw">Иврит</option> <option value="ig">Игбо</option> <option value="yi">Идиш</option> <option value="id">Индонезийский</option> <option value="ga">Ирландский</option> <option value="is">Исландский</option> <option value="es">Испанский</option> <option value="it">Итальянский</option> <option value="yo">Йоруба</option> <option value="kk">Казахский</option> <option value="kn">Каннада</option> <option value="ca">Каталанский</option> <option value="zh-CN">Китайский (Упр)</option> <option value="zh-TW">Китайский (Трад)</option> <option value="ko">Корейский</option> <option value="ht">Креольский (Гаити)</option> <option value="km">Кхмерский</option> <option value="lo">Лаосский</option> <option value="la">Латинский</option> <option value="lv">Латышский</option> <option value="lt">Литовский</option> <option value="mk">Македонский</option> <option value="mg">Малагасийский</option> <option value="ms">Малайский</option> <option value="ml">Малайялам</option> <option value="mt">Мальтийский</option> <option value="mi">Маори</option> <option value="mr">Маратхи</option> <option value="mn">Монгольский</option> <option value="de">Немецкий</option> <option value="ne">Непали</option> <option value="nl">Нидерландский</option> <option value="no">Норвежский</option> <option value="pa">Панджаби</option> <option value="fa">Персидский</option> <option value="pl">Польский</option> <option value="pt">Португальский</option> <option value="ro">Румынский</option> <option selected="selected" value="ru">Русский</option> <option value="ceb">Себуанский</option> <option value="sr">Сербский</option> <option value="st">Сесото</option> <option value="si">Сингальский</option> <option value="sk">Словацкий</option> <option value="sl">Словенский</option> <option value="so">Сомали</option> <option value="sw">Суахили</option> <option value="su">Суданский</option> <option value="tl">Тагальский</option> <option value="tg">Таджикский</option> <option value="th">Тайский</option> <option value="ta">Тамильский</option> <option value="te">Телугу</option> <option value="tr">Турецкий</option> <option value="uz">Узбекский</option> <option value="uk">Украинский</option> <option value="ur">Урду</option> <option value="fi">Финский</option> <option value="fr">Французский</option> <option value="ha">Хауса</option> <option value="hi">Хинди</option> <option value="hmn">Хмонг</option> <option value="hr">Хорватский</option> <option value="ny">Чева</option> <option value="cs">Чешский</option> <option value="sv">Шведский</option> <option value="eo">Эсперанто</option> <option value="et">Эстонский</option> <option value="jw">Яванский</option> <option value="ja">Японский</option> </select></td> <td class="SL_td" align="center" width="5%"> </td> <td class="SL_td" align="center" width="8%"> <div id="SL_TTS_voice" style="background: url(;" title="undefined"> </div> </td> <td class="SL_td" align="center" width="8%"> <div id="SL_copy" class="SL_copy" style="background: url(;" title="Скопировать"> </div> </td> <td class="SL_td" align="center" width="8%"> <div id="SL_bbl_font_patch"> </div> <div id="SL_bbl_font" class="SL_bbl_font" style="background: url(;" title="Размер шрифта"> </div> </td> <td class="SL_td" align="center" width="8%"> <div id="SL_bbl_help" style="background: url(;" title="Справка"> </div> </td> <td class="SL_td" align="right" width="15%"> <div id="SL_pin" class="SL_pin_off" style="background: url(;" title="Закрепить всплывающее окно"> </div> </td> </tr> </tbody> </table> </div> </div> <div id="SL_shadow_translation_result" style="visibility: visible;"> </div> <div id="SL_loading" class="SL_loading" style="background: url(;"> </div> <div id="SL_player2"> </div> <div id="SL_alert100">Звуковая функция ограничена 200 символами</div> <div id="SL_Balloon_options" style="background: url(;"> <div id="SL_arrow_down" style="background: url(;"> </div> <table id="SL_tbl_opt" width="100%"> <tbody> <tr> <td align="center" width="5%"><input id="SL_BBL_locer" title="Показывать кнопку ImTranslator Bubble 3 секунд" checked="checked" type="checkbox" /></td> <td align="left" width="5%"> <div id="SL_BBL_IMG" style="background: url(;" title="Показывать кнопку ImTranslator Bubble 3 секунд"> </div> </td> <td align="center" width="70%"><a class="SL_options" title="Показать настройки" href="chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/html/options/options.html?bbl" target="_blank" rel="noopener noreferrer">Настройки</a> : <a class="SL_options" title="История переводов" href="chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/html/options/options.html?hist" target="_blank" rel="noopener noreferrer">История</a> : <a class="SL_options" title="Обратная связь" href="chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/html/options/options.html?feed" target="_blank" rel="noopener noreferrer">Обратная связь</a> : <a class="SL_options" title="Сделать пожертвование" href="https://www.paypal.com/cgi-bin/webscr?cmd=_s-xclick&hosted_button_id=GD9D8CPW8HFA2" target="_blank" rel="noopener noreferrer">Donate</a></td> <td align="right" width="15%"><span id="SL_Balloon_Close" title="Закрыть">Закрыть</span></td> </tr> </tbody> </table> </div> </div> </div>
Мұндай бастамалардың жас ұрпақты отансүйгіштікке тәрбиелеуде, салт-дәстүрлерімізді жалғастыруда, ата тарихымызды қастерлеуде, ана тіліміздің қадірін білуде маңызы орасан зор.
Қазығұрт туралы жазған қаламгерлеріміз «Қазығұрт – адамзаттың бесігі» деген сөз тіркестерін жиі қолданатын болып жүр. Әлбетте, адамзат тарихын зерттеген оқымыстылардың көпшілігі «Азия – адамзат бесігі» деп тиянақ шығарғаны бекер емес. XX ғасырдың басында Орта Азияда болған француз ғалымы Джозеф Кастаньенің жазбаларына қарағанда, Сырдария бойындағы Қорқыт ата мазарына жақын жерде Адам атаның мазары болған, оны ХIX ғасырдың орта шенінде су шайып кеткен.
Қазығұрт туралы «Қазығұрттың басында кеме қалған, ол әулие болмаса, неге қалған?..», деп басталатын жырдың бар екенін кім білмейді? Осы Қазығұрт тауына байланысты болуы мүмкін бір тосын деректі араб оқымыстысының еңбегінен кездестірдік.
738 – 819 (не 821) жылдары өмір сүрген мұсылман тарихының білгірі, оқымысты Хишам ибн Мухаммад ал-Калби «Китаб ал-Аснам» («Пұттар туралы кітап») деген еңбегінде былай деп жазыпты: «Пұттарға табыну Адам ғалайки-с-салам қайтыс болғанда басталған, Шиш ибн Адамның балалары (Адам атаның немерелері, – Н.Б) оны Хинд өлкесіндегі тауға жерледі. Тау Науз деп аталады және ол жер бетіндегі ең құнарлы тау».
Географиялық карталардан байқалып тұрғандай, Гиндукуш (Хинд) тауларының сілемдері Памир тауына ұласып, оның шеті қазіргі Қазығұртқа тіреледі. Кітаптың түсіндірмелерінде жоғарыда аталған тау Рахун таулары, кейде Нуд деп аталатыны жазылып, үш түрлі: Науд, Науз, Бауз жазылымы (орфографиясы) бар екендігіне сілтеме жасалған. Орта ғасырларда араб тіліндегі кітаптар қолжазбадан қолжазбаға көшірілгенін еске алсақ, Науз дегені Бауз болып та таңбаланғанын, сондай-ақ араб тілінде н, б, х әріптері сөз басында ұқсас екенін еске алсақ, бұл атау түпнұсқада Һауз (Хауз) болып қалу ықтимал деген ой келмей қоймайды. Сонда араб тарихшысының айтып отырғаны Қазығұрт (Һаузқұрт) тауы болып шығады.
Тағы бір Джозеф, англиялық атақты ғалым (ұлты – шотланд) Джозеф Фрезер (1854-1941) өзінің он екі томдық әйгілі «Алтын тамыр» деген зерттеу еңбегінде жер-жаһанды су басқанда Нұх пайғамбар кемесіне он сегіз мың ғаламнан – жануарлар мен өсімдіктерді жұп-жұптан салып алғанын, сондай-ақ кемеде адамзатынан Нұх пайғамбар және әйелі, үш ұлы және үш келіні болғанын жазады. Кемедегі олардың бөлмесінің ортасына Адам атаның сүйегі салынған биік табыт орналастырылып (астын сызған, – Н.Б.), ол ер кісілер мен әйелдерді бөліп тұрған.
Киелі кітаптардағы деректерге қарағанда, Нұх пайғамбар Адам атаның тоғызыншы ұрпағы. Адам атаның жаралған күні мен Нұх пайғамбардың туылған күнінің арасы 1056 жыл. Оқымыстылардың зерттеулерінде бұл сан біркелкі емес. Тіпті тым алшақ болып кететіні де бар. Сондай-ақ Адам атаның жаралған күні туралы мәліметтер де әртүрлі. Ғалымдардың көпшілігі 6100 жылдың төңірегінде деп топшылайды.
Нұх пайғамбардың кемесіне қайта оралайық. Хишам ибн Мухаммад ал-Калби айтқан Науз Қазығұрт тауы болса, кеме осы жерде жасалған болып шығады. Оған дәлел топан су басталғанда Нұх пайғамбар Қазығұртта жерленген Адам атаның сүйегін кемеге салып алғаны болып тұр.
Енді кемеге байланысты үш сөзге көңіл бұрайық. Кеме гофер деген ағаштан жасалыпты. Мұның астарынан көпір сөзінің (ағаш көпір) түпкі тегі қылаң береді. Нұх пайғамбар «су қайтқан жер бар ма екен» деп қарғаны барлауға жібереді. Қарға су қайтқан бір жердегі өлексені жеп қайтпай қояды. Қазақша айтқанда, бұл құс қарғалған құс болып тұр. Сосын Нұх пайғамбар көгершінді жібереді. Көгершін жер бетіне шығып бір көктеп тұрған ағаштың (зәйтүн ағашының) жапырағын аузына тістеп алып келеді. Сөйтіп жапырақ тістеген көгершін әлем халықтарында бейбітшіліктің белгісі болып қалғаны белгілі. Осы жерде көгершін сөзінің шығу тегі менмұндалайды. Көгершін көк (көгерген, көгеріп көрінген) жапырақты алып келген құс. Шін, үндестік заңы бойынша шын жұрнағымен жасалған құс атаулары түркі тілінде кездеседі – қазақ тілінде: лашын (құс), қырғыз тілінде: барчын (бүркіттер тобындағы құс). Сөз орайы келгенде қосымшалап қояйық, «Алпамыс» жырындағы Алпамыстың жары Гүлбаршынның баршыны осы құс. Ана тіліміздегі осындай сөздер қазақ тілінің көне замандардан бері келе жатқан байырғы тіл екендігін айғақтап тұр.
Назарбек БАЙЖІГІТОВ,
журналист
Қырғыз Республикасы,
Бішкек қаласы