Астықты елдің экспорттық әлеуеті қандай?

Астық державасы демекші, осыдан бірнеше жыл бұрын елімізді осындай атқа лайық дәрежеге көтеру туралы ұран көтерілген-ді. Ол жалаң ұран күйінде қалмай, әжептәуір биік межелер бағындырылды. Аграрлық сектордың өнімділігін арттыруға бюджеттен де, жекелей инвесторлардан да қыруар қаражат салынып, соның арқасында астық экспортының көлемі жылына 9 миллион тоннадан асып түсті.

9 миллион тонна деген рекордтық көрсеткіш Қазақ­стан­ды астық экспорттаушы елдердің тізіміндегі алғашқы ондық­қа енгізді. Ал халықтың жан ба­сына шаққандағы астық көлемі бойынша Аустра­лия, Ресей, Канада сынды ал­пауыттардың өзін артта қалдыр­дық. Ұн экспорты бойынша алғашқы үштіктің қатарынан ойып тұрып орын алдық. Демек бастапқы мақсат орындалды деу­ге болатын сыңайлы.

Одан кейінгі аралықта Ауыл шаруашылығы министрлігінің алға қойған міндеттерінде аздаған өзгеріс орын алды. Бұл өзгеріс аграрлық сектор­ды бір ғана салаға байлап қой­май, әртараптандыруға бағыт­талды. Елдің тұтас экономи­ка­сын әртараптандыру қанша­лық­ты маңызды болса, бұл ауыл шаруашылығы үшін де соншалықты маңызға ие.

Себебі астық державасы әлеуе­тінің өлшемі де әртарап­тан­дырумен тікелей байланыс­ты. Сол үшін де 2017-2021 жыл­дарға арналған агро­өнер­кәсіп кешенін дамытудың мем­ле­кет­тік бағдарламасы аясында бидай алқап­тарының көлемін қысқарту қарасты­рылған-ды.

Бұл не үшін керек? Салалық министр­ліктен алынған деректер бойынша, өткен жылдары елімізде жыл сайын 2-3 миллион тонна астық қоры қажетті мөлшерден артылып қалып отырыпты. Сөйтіп бидайдан басқа да дақылдарды көбірек егіп, тепе-теңдік орнатылу көзделді.

Екіншіден, 2016 жылға дейінгі ара­лықта жалпы өсімдік шаруашы­лығына бөлінетін суб­сидияның төрттен бір бөлігі бидай өсірудің үлесіне тиіп келді. Олай болса, неге бидай алқаптарына тиімділігі жоғары, сұраныс көп майлы дақылдарды, жүгері, тары, қызылша, қант қы­зылшасы, сұлы және бас­қаларын екпеске деген мақсат та кө­кейге қо­нымды. Соның арқа­сында, бидайды шетел­ге шығарғаннан гөрі ішкі нарық­тағы өңдеуші саланы сапалы ши­кізатпен қамтуға мүмкіндік арта түсті. Оған қоса, өсімдік майы, қант сынды не­гізгі тұтыну тауарларының экспорты кеміді. Ұн экспортынан үшінші орын алған­нан гөрі ішкі нарықты макарон өнім­дерімен қамтудың да тиімдірек екені байқалды.

Үшіншіден, өсімдік шаруа­шы­лығын әртараптандыру мал азы­ғын молырақ өндіруге мүм­кіндік берді.

Төртінші, ең басты себеп, би­­дай алқаптарының аумағы ке­мі­генімен, астық держава­сының әлеуетін сақтауға бола­тын­дығына көз жеткізілді. 2016 жылғы көр­сеткіш 3,9 миллион тон­наға ар­ты­­ғымен орындалып, орташа түсім 15,4 центнер­ге жетті. Ми­нис­тр­ліктің ха­бар­­лауынша, бұл ал­қаптарды тыңай­ту, тұқым­дарды асылдандыру, ауыл­ша­руа­шылық техни­ка­ларын жа­ңарту, шаруашы­лықта озық тәсілдер­ді қолдану сынды шаралардың ар­қасы.

Сонымен осы атқарылған қы­руар жұмыстан кейін, биыл қан­дай меже көз­деліп отыр? Ас­­тық түсімі мен экс­пор­тында­ғы көрсеткіштер көңіл көншіте ме? Осы сауалдың жауабын бі­лу үшін Ауыл шаруашылығы ми­­нис­­тр­лігіне хабарласып, был­тырғы және биылғы жылдың алғаш­қы жартысындағы көрсет­кіштер туралы білген едік.

– Қазақстанның астық тұ­қым­дастары (бидай, жүгері, арпа, тары және соя) экспортының дәс­түрлі нарықтары Өзбекстан, Тәжікстан, Түрікменстан, Ау­ған­стан, Иран және Қытай ел­дерінде. 2017 жылғы көрсеткіш бойынша жалпы сомасы 660 760,04 мың АҚШ долларын құрайтын 4 256 мың тонна бидай экспортталды. 6 397,3 мың АҚШ долларын құрайтын 35,2 мың тонна жүгері сыртқы нарыққа жөнелтілді,– деп хабарлады министрліктің баспасөз қызметі.

Сондай-ақ 137 806,3 мың дол­лардың 908 мың тонна арпасы шетелге шы­ға­рылыпты. 17,6 мың тонна соя экс­портталған.

Биылғы жылдың қаңтар-ма­мыр айларына қатысты деректерге көз жүгірт­сек, 378 738,1 мың долларға 2 458 мың тонна би­дай экспортталған. 539 мың тон­на арпа (88 780,3 мың доллар), 18,6 мың тонна соя (8 005,4 мың доллар), 16,2 мың тонна жүгері (3 182,7 мың доллар) шетелге шығарылған.

– 2018 жылы 13 700 мың тонна бидай, 852,7 мың тонна жү­гері, 3095,5 мың тонна арпа, 55,7 мың тонна тары жиналады деп жоспарланып отыр, – деп ха­бар­лады Ауыл шаруашылығы ми­нистрлігі.

Соңғы екі жыл ішінде Қазақ­станның астығы дүние жүзінің 38 еліне экспорт­талыпты. Олар­дың арасында іргем­іздегі Ресей, Қытай, Қырғызстан, Түр­ік­менстан сынды елдердің нары­ғын айт­пағанда, Еуропаның Ита­лия, Испания, Нидерланды, Финляндия, Швеция, Норвегия сынды мемлекеттері бар. Өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыс­тырғанда, биылғы қаңтар-мамыр айларында бидай экспорттау бір жарым есеге ұл­ғайғаны байқалады. Біздің би­дайға қызығушылығы жоғары елдердің қатарында Италия, Түркия, Ауғанстан, Өзбекстанды ерекше атап өту керек. Африка құрлығында жат­қан Алжирге де 5 мың тонна бидай жіберіліпті.

Қазақстаннан арпа алатын елдердің тізімінде Иранның ор­ны ерек­ше. Былтыр 127 364,3 мың дол­ларға арпа сатып алған Иран­­ға биылғы 5 айда 414,5 мың дол­лардың өнімі жіберіліпті.

Тағы бір айта кетерлігі, Қа­зақ­станның астық экспор­тының географиясы жыл санап кеңейіп келе жатқаны көңіл қуан­тады. Айталық, өткен жылы экспорт ауқымы 36 елді қамтыса, биыл бұл қатарға Грекия мен Нор­вегия қосылды.

Өткен айдың аяғында Пре­мьер-Министрдің орынбасары – Ауыл шаруашылығы ми­нистрі Өмірзақ Шөкеев Үкі­мет отыры­сында күзгі жиын-терім жұмыс­тары штаттық ре­жімде жүріп жат­қанын айтты. Орақ науқаны Жамбыл, Түр­кістан облыстарында аяқ­талып қалса, Ақтөбе, Ал­маты, Батыс Қазақстан, Пав­ло­дар, Қызылорда және Шығыс Қа­зақстан облыстарында қар­қынды жүріп жатыр. Бұл аграрлық өңір­лердегі алқаптардың жалпы ауданы 3 миллион гектар­дан асып түсетінін айта кетейік. Министр айтқандай, өнім­ді экспортқа жіберу үшін дайын­дық жұмыстары қолға алынған, басқа мемлекеттік органдармен бірлесіп логистика мәселелерін шешу жағы да назарға алынған.

Қарап отырсақ, жылдың ал­ғашқы жартысындағы көр­сет­кіштер, болжанып отырған ме­желер жаман емес. Дегенмен «Ба­лапанды күзде санайтыны» сияқты, биылғы орақ науқа­ны мен астық экспорты туралы түбегейлі нәтиже алдағы уа­қыт­та белгілі болады.

Арнұр АСҚАР,

«Егемен Қазақстан»