Тұрғын үй құрылысының қарқыны қалай?

Ресми мәліметтерге сүйен­сек, 2018 жылдың қаңтар-шіл­де аралығында тұрғын үй құры­лысына жұмсалған жалпы қаржы көлемінің 82%-ын құрылыс ком­па­нияларының өз қаражаты құ­рапты. Бұл соңғы 10 жылдағы ең жоғары көрсеткіш. Демек, биыл салынып жатқан үйлер негізінен мемлекет субсидиясымен немесе құрылыс компанияларының өз ақшасы есебінен салынуда. Себебі құрылысқа ешкімнің ақша сал­ғысы жоқ. Еліміздегі екінші дең­­гейлі банктердің де оған құлық­­сыздығы байқалады. 

Айта кетейік, былтыр қаң­тар-шілде аралығында құры­лыс компанияларының үй құры­лы­сын­дағы өзіндік қаражаты 69% болса, алдыңғы жылғы жар­ты­жыл­дықта бұл көрсеткіш 74%-ды құраған болатын. Айтып отыр­ғанымыздай, үй құрылы­сы­ның негізгі инвесторы болуға тиіс банктер де құрылысқа ақша құюға құлықсыз. Биылғы алғашқы жеті айда екінші дең­гейлі банктердің баспана салуға берген несиесі 14 млрд теңгені құрағаны осы­ны аңғартады. Бұл жалпы үй құ­ры­лысына салынған инвестицияның бар болғаны 2,4%-ы ғана.

Банктердің қарыз беруді тоқта­туы баспана құрылысындағы қара­­жатты әжептәуір азайтып жі­бер­ді. Бір жыл ішінде сала­лық порт­­фельдің көлемі 184,7 млрд тең­геге, яғни 19%-ға күрт төмен­деп кеткені осыған байланысты. Ал банктердің салған қаражаты жал­пы портфельдің 6%-ын ғана құ­­рай­ды. Салыстыру үшін айта ке­те­йік, 2009 жылы баспана салуға пай­­да­ланылған қаражаттың 20%-ы банк­­тер­дің берген несиесі болатын.

Банктерден қайыр болмағанын көрген құрылыс компаниялары енді әлеуетті тұтынушылардың, яғни халықтың қаржыландыруына үміт артатыны түсінікті. Ол үшін ком­паниялар салынып жатқан пәтер­лерді алдын ала сата баста­мақ. Яғни, тұтынушылардың өз би­дайын өзіне қуырып беруге тура келеді деген сөз. Тұрғын үй құры­лысын кепілдендіру қорының мәлі­метінше, коммерциялық баспана­ның 60%-ы үлескерлік құрылысқа жатады екен. Мамандардың айтуынша, бұл үрдіс 2020 жылға дейін сақталады. 

Жоғарыдағы мәліметке сенсек, былтыр жер үйлерді санама­ған­да жаңадан 72,9 мың пәтер салын­са, соның 43,7 мыңы үлес­кер­лік қаржыландырумен бой көтеріпті. Ал 2018 жылдың қаң­тар-шілде аралығында 34 мың пәтер салынған болса, оның 20,5 мың­дайы үлескерлердің қаржы­лай қол­дауының арқасында бой көтерген. 

Банктер қаражатын тәуекелге тіккісі келмейді

Соңғы бірер айда банктердің ипоте­калық несие беруді ұлғайт­қаны байқалады. Дегенмен, жекелеген банктердің ипотекалық несие портфеліне үңілер болсақ, ипотека нарығының да мемлекет демеуіне мұқтаж екені көрінді.

Өткен жылғы тамыз бен биыл­ғы тамыз айына дейінгі аралықта екінші деңгейлі банктер экономи­каны 12,7 трлн теңгеге несие­лен­діріпті. Бұл алдыңғы жылдағы сәйкес кезеңмен салыстырғанда 24,5 пайызға жоғары көрсеткіш. 

Несиелендіру көлемі күрт кө­бей­геннің өзінде де кейбір сегменттерде ерекше өрлеу байқа­лады. Мәселен, 2017-2018 тамыз айлары аралығында берілген ипо­текалық несие, яғни тұрғын үй құ­рылысы мен сатып алуға берілген қарыз рекордтық 44 пайызға артып 470,1 млрд теңгеге жетті. 

Ипотекалық несиеге қайта ора­­лар болсақ, былтырғы тамыздан бергі 12 ай ішінде берілген 470,1 млрд теңгелік ипотекалық қарыз­дың 63,6 пайызы, яғни 299 млрд теңге «Тұрғын үй құрылыс жинақ банкіне» тиесілі. Айта кете­йік, жыл санап бұл банктің ипо­тека нары­ғындағы үлесі ұлға­йып келе­ді. Былтыр оның үлесі 62,3 пайыз бол­ған-ды. Ал 5 жыл бұрын тіпті ипо­те­ка нарығындағы ТҚЖБ-ның үле­сі 20,4 пайыздан аспаған болатын. 

Аймақтардың қарқыны күшейді

Ұлттық экономика министр­лігі Статистика комитетінің мәлі­метінше, соңғы уақытта Ал­маты мен Астанада тұрғын үй құры­лы­сында көпқабатты үйлер салу қар­қыны бәсеңдепті. Биылғы жыл­­дың алғашқы жартысында Ас­та­нада 938,9 мың шаршы метр көп­қабатты жаңа үй салынса, Ал­матыда осы уақыт аралығында 340,5 мың шаршы метр үй салын­ған. Бұл өткен жылдың сәйкес кезе­­ңі­­мен салыстырғанда тиісінше 24,1 және 28,1 пайызға төмен көрсеткіш. 

Дей тұрғанмен, жалпы рес­публика бойынша тұрғын үй құ­ры­лысының көлемі 2,7 па­йызға артқанын да атап өту керек. Баспана құрылысының қар­қыны еліміздің 12 облысында жо­ғар­ылап келеді. Соның ішінде Алматы облысы тұрғын үй құ­ры­лысы жағынан республика бойынша көшбасшы болып отыр. Былтырғы жылмен салыс­тыр­ғанда бұл облыстағы құрылыс­тың қарқыны 51 пайызға бір-ақ көтерілген. 

Одан кейінгі орын Түркістан облысына тиесілі, аталған аймақ­тағы құрылыс көлемі өткен жылмен салыстырғанда 43,8 пайызға көтеріліпті. Үшінші орын Маң­ғыс­тауға тиесілі, бұл өңірдегі көрсе­т­кіш 43 пайызға ұлғайған.

Басқа облыстардағы ахуалды тілге тиек етер болсақ, баспана құрылысын салу қарқыны өткен жылмен салыстырғанда Батыс Қазақстанда – 39,9%-ға, Атырау облысында – 29,8%-ға, Қостанай облысында – 26,6%-ға, Жамбыл облысында – 20,6%-ға, Ақтөбе облысында – 13,4%-ға, Қарағанды облысында – 7,6%-ға, Шығыс Қазақстанда – 6,8%-ға, Ақмола облысында – 3,1%-ға, Солтүстік Қазақстанда – 0,8%-ға көтеріліпті. Ал Алматы мен Астана қала­ларынан бөлек Павлодар (9,9%) мен Қызылорда облыстарында (30,7%) бұл көрсеткіш бәсеңдеген.

«7-20-25» бағдарламасы орта таптың эконом санатты үйлерін ұсынады

Өңірлердегі үй құрылысына мем­лекеттің осы бағыттағы бағ­дар­ламалары сеп екені даусыз. Мәсе­лен, биыл сәуір айына дейін үй құрылысы былтырғы жыл басынан айтарлықтай азайып кеткен еді. Оның себебі жоғарыда айтыл­ғандай банктердің ипотекалық несиені қысқартуы мен құрылыс компанияларының өздерінің қа­ра­жаттарының азаюы. Алайда сәуір­­ден бастап «7-20-25» ипо­те­калық бағдарламасының ашыл­ғанынан кейін банктер мемлекеттің кепілдігіне сүйеніп нарықты қай­та қаржыландыра бастады. Мем­ле­­кет­тің саясаты өңірлерге бет бұр­­ғаны сол екен, Астана мен Алма­ты­дағы құрылыс бәсеңдеп, есе­сі­­не облыс орталықтарында үй құ­­ры­лысы күрт көбейді. Рас, атал­­ған ипотекалық бағдарлама бо­йын­ша мақұлданған несиенің 60 па­йыз­дан астамы әлі де болса Алматы мен Астана қалаларына тиесілі. Деген­мен, бұл екі қала на­рығ­ындағы сұраныстың өзге аймақ­тардағыдан айтарлықтай жоғары екенін де естен шығармау керек. Ал екінші деңгейлі банктер­дің коммерциялық ипотекасына көп иек арта бермейтін облыс орта­лық­­тары­ның тұрғындары жаңа ипо­­те­калық бағдарлама арқы­лы же­ңіл­детілген мемлекеттік бағдар­ла­ма­ға қатысуға мүмкіндік алып отыр. 

Сонымен қатар «7-20-25» ипо­текасының басты мақсаты – орташа табысты халықты қолжетімді үймен қамтамасыз ету. Бұл да өз кезегінде нарықта қымбат үйлерге қарағанда эконом санаттағы бас­паналардың көптеп салына бас­тауына алғышарт болды. 

Бауыржан МҰҚАН,

«Егемен Қазақстан»