Қант диабеті бүкіл дүние жүзін қусырып барады

Ұлттық қант диабеті ре­гистрі­нің мәліметінше, жыл басында еліміз бойынша қант диабеті диаг­нозымен есепте тұрғандар саны 309 мыңға жеткен. Олардың 18 мыңы бірінші типтегі диабетпен, 291 мыңы екінші типпен ауыра­­ды. Екінші типтегі диабетке шалдыққандардың 65 пайызы – әйелдер. Су­са­мыр­ға шалдыққан отан­дас­тары­мыз­дың 6 мыңға жуығы катарактадан зардап шексе, 3 мыңы инфаркт алған. Бір мың адамның аяғы немесе қолы кесілген.

Елімізде қант диабе­ті тегін емделеді. Кепілден­ді­рілген те­гін медициналық кө­мек пакеті шең­берінде диа­бетке шалдыққан па­циент­терге 48 түрлі дәрі мен ме­дицина бұйымдары беріледі. Оның ішінде шприц, тест-жо­­лақша, глюкометр, инсулин помпалары мен 22 түрлі инсулин де бар. 

«Әр елордалық емха­нада ин­­­фекциялық емес со­зыл­малы ауру­лармен ауыратын науқастар үшін ден­сау­лық мектептері жұ­­­мыс істейді, оның ішінде «Диабет мектебі» де бар», дейді «Әлеу­меттік медициналалық сақтандыру қоры» КЕАҚ Ас­тана қаласы бойынша фи­лиа­лы­ның директоры Нұр­лыбек Қабдықапаров.

Диабет – зат алмасу про­цесінің бұзылуынан болатын эндокринді аурулар тобына жатады. Ал инсулин – көмірсу ал­масу процесіне тікелей жа­уап беретін гормон. Онсыз қант ағзадағы жасушаларға сіңбей, қан құрамында қалып қояды. Салдарынан жүйке тін­дері мен орган­дар жұмысы бұзылады. Жал­пы, инсулин – әбден зерттелген гормон. Соған қарамастан диабеттің пайда болу себебі әлі белгісіз күйінде қалып отыр. Әдетте дәрігерлер мұны тұқым қуа­лау­шылықпен байланыс­ты­рады. Сондай-ақ диабет ұй­қы безі аурулары, гепа­тит неме­се өзге де аутоим­мун­дық сыр­­­қат­­тар, дұрыс тамақтанбау мен зиянды әдет салдарынан пай­да болуы да мүмкін. Бұл дерт­ке шалдыққан адамдардың ағ­за­сында глюкозаның сіңу процесі өзгереді.

Диа­­бет­­­тің нег­із­гі сим­птом­­дары­­ның бі­рі – ги­пер­гликемия неме­се қан­дағы қант деңгейінің көтерілуі. Оған шалдыққан адам үне­мі шөлдеп жүреді, кіші дә­рет­ке шектен тыс көп барады, шаршағыш келеді, себеп­сізден себепсіз арықтай бастайды. Аяқ-қолдың жан­сыздануы мен ауыруы да – сусамыр белгілерінің бі­рі. Қан құрамында қант көбейіп кеткеннен кейін жүй­ке жүйесі зақымданып, диа­беттік нейропатияға ұла­сады. Дер кезінде дұрыс диаг­ноз қойылса, мұны тоқ­та­туға, тіпті емдеп жазуға да болады. Уақтылы емделмесе, аяқ-қолдың ауырғаны күшейіп, жазылып бітпейтін жаралар пайда болады. Екін­ші тип­те­гі диабет бастал­ғанда науқастың көру қа­біле­ті нашарлап, көз алды тұ­ман­данады. Тиісінше емделмесе, пациент көз жанарынан мүлдем айырылып қалуы мүмкін.

Әлемнің кей елдерінде диа­­­бет­тің алдын алу мақ­са­тын­да бірқатар та­ғам түрін сатуға тыйым­ салынған немесе зиян­ды­ тағамдарға көп салық са­­лы­нады. Мә­се­лен, Вен­грия билігі құра­мында байы­тылмаған майлар, трансмайлар, қант пен тұзы көп тағамдарға салынатын са­лық­ты көтерді. Азық-түлікке салық енгізілген төрт жылда қазынаға 200 миллион еуро түскен. Оның 95 мыңы дәрігерлер жалақысына 25 пайыз үстеме ретінде қо­сылды. Тұрғындардың басым бөлігі салық салынатын өнім­дерді азайтып, пайдалы тамаққа бет бұрған.

Ал Франция, Португалия, Мексика, Чили, Вьетнам сынды бірқатар елде қант салығы қолданылады. Шри-Лан­када «Сен ойлағандай тәтті емес» деген ұранмен әл­­еу­­­­мет­тік жарнама жасал­ған. Автор­лар аяғы ке­сіл­ген прәндік-адам, көзінің қара­шығы жоқ фигуралар ар­қылы диабеттің ампу­тация, инсульт, соқырлық сынды салдары жайлы баян­дауға тырысқан. Биыл сәуір айында Британия би­лігі де қант салығын салды. Са­лық салынатын тағамдар тізі­мін­де алкогольсіз сусындар, атап айтқанда құрамындағы қант мөлшері 100 миллилитр­­­­ге 5 грамнан тура келетін су­сын­дар бар. Көп ұзамай Fanta су­сындарындағы қант мөл­шерін 6,9 грамнан 4,6 грамға дейін төмендетті. Өкі­нішке қарай заң­ды айналып өтетін, қант орнына қант алмас­тырғыш пайдаланатын компаниялар да жетіп­- артылады. 

Биылдан бастап қазақ­с­та­н­­дық мектептерде газдалған тәтті сусындар мен шоколад­ сатуға ты­йым салынды. Ден­саулық сақтау министрі Ел­жан Біртановтың айту­ын­ша, енгізілген жаңа стандарт­тар балалардың зиянды­ тағам­дарды пайдалануын шектемек. Диабетті диетаның, жат­тығулар мен дәрі-дәрмектің көмегімен емдеуге, сол ар­­қы­лы оның асқынуына жол бермеуге болады. Ең ал­дымен әр па­циент өз ден­саулығына өзі жауапты. Ол ар­найы күн­делік ашып, күн сайын қан мен несептегі қант дең­гейін, несептегі ацетон мөлшерін, салмағы мен қан қы­­­сымын жазып жүруі тиіс. Бұл нау­қастың ахуалын анықтап, емдеу схемасын ауыстыруға, емдеу терапиясын, диета мен физикалық жаттығулар бағытын реттеп отыруға көмектеседі. 

Диабет белгілерін бай­қа­ған жағдайда эндо­кри­нолог-дә­­рігерге қаралу қа­жет. Диа­г­ноз расталса, пациентті ең ал­­дымен «Диабет мек­те­­­біне» жі­­­береді. Әрбір ем­ха­на жанында жұмыс іс­тейтін бұл кабинеттер глю­­ко­метрдің көмегімен қан­дағы қант деңгейін өлшеу, дұрыс тамақтану мен инсулин екпесін салу жолдарын үйретеді. Бұл екпелер қарынға немесе санға салынады. 

Диабетпен өмір сүруге болады. Дегенмен ол тәртіп пен өзін-өзі бақылауды та­лап­ етеді. Технология күн сайын жаңа­рып жатқан бү­гін­гі заман­да диа­бетке шал­дыққандарға барынша қо­лайлы жағдай жасалуда. Мә­се­лен, қандағы қант дең­гейі жоғарылай бастағанда смарт­­­фонға хабарлама жі­бе­р­е­­­тін мониторинг құралдары бар. Шприцті аз пайдалануға мүмкіндік беретін инъекция­лық порттар жас­ап шыға­рыл­ды (iPort Advance түтік­шесін үш күнге терінің астына қояды, ол қанға инсулин жі­беріп тұрады). Медицина ғы­лымындағы жетіс­тік­­тер­дің бірі – глюкозаға се­зім­тал келетін «ақылды гель». Жапондық ғалымдар әзір­леген поли­мерлі гель тері­нің астына егіледі. Қант дең­гейі көтеріле бастағанда ол инсулиннің қа­жетті мөлше­рін қанға жіберіп отырады. 

Ғалымдар зерттеуі өз ал­ды­на, мемлекет әрине сыр­қат­­қа шалдыққан жандарды қа­раусыз қалдырмайды. Десек те денсаулық қорғаны – өзіміз. Диа­беттің алдын­ алу үшін: сала­матты өмір сал­­тын ұстану, дұрыс тамақ­тану, шектен тыс тәтті немесе майлы тамақтардан бас тарту, спортпен айналысу, темекіден бас тарту, дәрі­герге уақтылы қа­ралып, қандағы қант мөлшерін анықтап отыру қажет.

Жанаргүл ҮМБЕТОВА,

ӘМСҚ Астана филиалының тұрғындарды ақпараттандыру және өтініштерді қарастыру бөлімінің бас сарапшысы