Ит жүгіртіп, құс салған кәсіби құсбегі Мақпал Әбдіразақова туралы

Иә, осыдан 15 жыл бұрын құсбегілер арасындағы республикалық, халықаралық сайыстарда топ жарып жүрген ару қыз туралы да кезінде елі­міздің журналистері жарыса жаз­ып, ақпарат таратқан еді-ау. Енді міне, еске түскен осы бір жайт «Сол Мақпал қазір қайда екен?» деген сұраққа жауап іздеуге түрткі болған-ды...

Біз іздеген Мақпал қыз қа­зір­гі уақытта Қарағанды об­лы­сындағы Шет ауданының орта­лығы Ақсу-Аюлы кентін­дегі мұрағат бөлімінде еңбек етеді екен. Өзінің атын жал­пақ­ жұртқа танымал еткен құс­бе­гілік өнерін әлі тастамап­ты. Тіпті кейінгі кездері ит жүгір­туге ықыласы ауып, үйін­де бір­неше құмай тазы ұстайтын кө­рінеді.

– Қазақ «Ит – жеті қазына­ның бірі» деп тегін айтпаған ғой. Біздің Шет өңірінде қас­қыр­ға тайсалмай түсетін текті та­зының тұқымы сақталып қал­­­ған. Менің тазылары­ма да­ланың жыртқышы әлі жолы­ға қойған жоқ, ал түлкі, қоян ке­зіксе қа­ғып тастап отырады, – деп бас­­­­­та­ды Мақпал өзі­нің сүйікті ісі­­­ жайындағы әңгімесін.

– Жал­­­­­­­­пы атам, одан кейін әкем ит­­ жүгіртіп, құс салған саят­шы адамдар. Қыз болсам  да осы дәстүрді жалғастырып жүр­генімді мақтаныш етемін. Қымсынбаймын да, бұл ісіме өкініп те көрген емеспін. Ал­ғаш­қы жауған қар, тұмса та­биғат, жүйрік ат, құмай тазы – бұл дегеніңіз күйбең тірліктен азырақ тыныққысы келген адам үшін дүниенің рахаты емес пе?!

Бүгінде ол құмай тазыны­ баптап ұстаудың әдіс-тәсілін бір кісідей меңгеріп алған. «Қан­сонарда Мақпалды үй­ден таппайсыз. тазыларын соңы­нан ертіп, тау-таста аң қа­ғып жүреді», деп күледі үй ішіндегілер.

* * *

Бешпентінің белін қынай буынып, қарагердің үстінде қаққан қазықтай отырып, бал­­дағына қыран құсын қон­ды­рып, соңынан құмай тазы­сын ертіп, Аюлы тауын бетке ал­ған қызды көргенде ауыл тұр­­ғын­­дары алғашында аңта­­ры­лып-ақ­ қалған. Келе-келе ғой көз үй­ренгені. Иә, «Тап осы – қыз­ ба­ланың қолы емес-ау», деп­ күң­кілдегендер де бол­­­­­­­ды-ау­­ кезінде. Әуелде таңырқап, со­­сын қолдап-қолпаштағандар да­ табылған.  Әлбетте, Мақпал мұ­ның біріне де пысқырып қарамады. Оған өзінің жаны сүйетін іспен айналысқаны әл­деқайда маңыздырақ еді.

Мақпал жұдырықтай кезі­нен қыран құстың тілін бі­ліп өсті. Бәрі де әкесінің «Үш­қо­ңыр» дейтін құсына жем бе­ріп, оны күтіп-бағудан бас­талған.

– Әкем кезінде облыс орта­лы­ғындағы «Қайрат» ат спорты мектебінде жаттықтырушы болып істеді. Қыран құсқа деген ын­тызарлығымды оятқан да сол кісі. Бетімнен қақпай, қайта біл­генін үйретуден жалыққан емес. Ал ең бірінші жарысыма 15 жасқа толғанымда қа­тыс­тым. Бұдан да ертерек сын­ға түсуге болушы еді, жа­сым­ның кішілігіне байланыс­ты рұқсат етілмеді. Амал жоқ,­­ бүр­кітшілерге сыртынан­ қызы­ға қарап, кезегім қашан келер екен деп күтіп жүретінмін,  – дейді Мақпал ұяң жымиып.

Бүркітші қыз қатысқан ал­ғашқы жарыс Алматы облы­сындағы Есік қаласында өткен еді. Сол жерде Мақпал қыздың құс­бегілікке деген икеміне, құс­тың тілін білуге деген құш­тарлығына тәнті болған ақ­сақалдар, «Қыран» федерация­сы» қоғамдық қорының атқа­рушы директоры Бағдат Мүп­текеқызы ақ баталарын бе­ріп, бүркітші бойжеткеннің саят­керлік өнердегі тұсауын кескен болатын.

Мақпалдың тұңғыш рет топ жарған сайысы 2002 жы­лы Алматы облысындағы Еңбек­шіқазақ ауданында өткен «Сонар-2002» республикалық бүр­кіт­шілер байқауы еді. Одан кейінгі жарыстарда да Мақ­палдың қанжығасы ұдайы май­ланып жүрді. 2003 жылы ұлттық спортты дамытуға қос­қан үлесі үшін «Спорт ше­бері» атағына ие болды. 2006­ жы­лы «Бүркітші қыз» құр­мет­ті атағына лайықты деп тан­ыл­са, арада екі жыл өткенде «Ұлттық спорттың үздіктері» ат­ты республикалық байқауда «Ұлы дала аруы» аталымы бойын­ша жеңімпаз атанды.

* * *

Шыны керек, Мақпалдың ата-анасы ол Қарағандыдағы «Болашақ» университетін тә­мам­дап, қолына заңгердің дип­­ломын алғанында, қалада қа­латын шығар деп жүретін. Алайда жас қыздың ойлағаны бас­қаша болып шықты. Алып қалаға қолды бір бұлғады да, туған ауылына қайтып келген. Біреу нанбас, ал өзіне аян – үйде қалған Ақжелке құсы мен Аққұс тазысын қимаған еді...

Ақжелке демекші, осы қы­ран құсты Мақпалға әкесіне еріп Алматы облысында өт­кен жарысқа барғанында жер­гі­лікті бүркітшілер сыйға тарт­қан. Жұдырықтай ғана жүні үрпиген балапан-тұғын. Сол сәт­тен бастап бүркіттің балапаны мен бойжеткен қыздың арасы жіпсіз байланған еді. Өз қолынан тамақтандырып, үс­тінен бір қауырсынын да тү­сірмей, бағып-қағып өсірді. Әке­сінің ақыл-кеңесіне құлақ түре жүріп, қыран құсты баулуды кәдімгідей  меңгеріп алған.

Мақпалдың Ақжелкесі мі­незді құс. Аңға шыққанында, абай­ламасаң өзіңді жазым етер­дей оғаш қылықтарын та­лай көрсеткен. Дегенмен, ие­сінің сабырлы мінезі, аялы ала­қанының жылуы қыран құс­ты үнемі сабасына түсіріп оты­ратын. Осы Ақжелкемен Мақ­пал қыз бүркітшілер арасында өткен талай сайыста ер-аза­маттардың жуан ортасында жалғыз жүріп жүлдегер болды.

Бүркіт еттен басқа тамаққа қа­рамайды. Қыс айларында­ күніне екі жүз граммға дейін жас ет жесе, жаз күндері бір килоға дейін қылғымай жұ­та­ды. Көбіне Ақжелкеге өзі түс­кен қоянның етін береді. Ал қыран құсы алған түлкі-қар­сақ­та тіпті де есеп жоқ. Ал­тайы қызыл түлкілердің әкесі шү­беректей қылып илеген те­рілері Ақсу-Аюлыдағы талай сән­қой жеңгелерінің мойынына жаға болып, бүгінге дейін көздің жауын алып жүр...

– Қыран құс ерте көктемнен қара күзге дейін түлекте отырады. Қыркүйек айы туғанда сал­қын қорада ұстап, баптауды бастаймыз, – дейді қанына саят­шылық сіңген Мақпал. – Қанаты түлегеннен кейін, атын атап шақырып, қолға қон­дыруға баулимыз. Одан кейін түлкі, қоянның терісіне түсіріп, дағдыландырамыз. Соңынан ет жегіземіз. Мұның бәрі кезең-кезеңімен, баппен істелінетін жаттығу тәсілдері.

* * *

Зады, ит жүгіртіп, құс салу Әбдіразақовтар әулеті үшін атадан балаға мирас болып келе жатқан киелі өнер. Мақпалдың әкесі Мұрат Әбдіразақов Ар­қа өңіріне белгілі құсбегі. Қа­зақстанның құсбегілер ара­сындағы  біріншіліктерінің бір­неше дүркін жеңімпазы, спорт шебері. Мұраттың әкесі де заманында қыран құстың ті­лін білген бүркітші болыпты. «Әке көрген оқ жонар» деген, ен­ді міне, әкеден үйренген істі қы­зы Мақпалдың  бойына дарыта білді. Жалпы, Мақпал үй­дегі бес баланың ішіндегі екі қыздың кенжесі. Ағасы Серік пен інісі Асан да құсбегілік өнермен шұғылданады екен.

– Бүркіт ұстап, оны баптау де­геніңіз айтқанға ғана оңай іс. Мұнымен айналысу үшін ең алдымен құсқа сенен басқа жа­қын жанның жоқтығын се­зіну керек. Сонда ғана қыран құс иесіне илігеді, – деп сыр ақ­тарады Мақпал. – Жақында Моң­ғолияда тұратын бүркітші қыз Айшолпан туралы естіп, оның табысына қатты қуандым. Алыста жүрген сіңлімнің осындай бейнеті мол іспен айналысып жүрген өжеттігі тәнті етті. Ай­шолпанның бейнесінен он үш жасымда қыран құстың тілін білсем деп қиялға қанат бітірген өзімді көргендей болдым...

Бүгінде жұрт Мақпал есім­ді бүркітші қызды мүлдем ұмы­тып кетті деуге болмас. Ара-тұра жарыстарға, түрлі іс-­шараларға шақырту алып тұ­рады. Тіпті, ауылда тұратын бүр­кітші қызды шетелден іздеп келіп жататын саяхатшылар да бар. Олар тал шыбықтай бұ­ралған ару қыздың атпен құй­ғытып келіп, түлкі-қарсақ, қоянға құс салған өнерін көріп, таңданып һәм тамсанып жатады. Сол үшін де алыстағы Аме­рикадан, Кәрі құрлықтан аттың терін аямай келеді.

– Егер де рухани жаңғыру ая­сында деректі фильм, киноға түсу туралы көңілге қонымды ұсы­ныстар түсіп жатса, қарсы болмас едім. Қазақтың ата кә­сібі, төл өнері – құс салып, ит жү­гіртуді насихаттауға өзіндік үле­сімді қосуға әрқашан да­йын­мын, – дейді Мақпал нық се­німмен.

Көшпелілердің құсбегілік сынды бекзат өнері келешекте қазақтың әлем таныған брен­діне айналар болса, ата-ба­ба кәсібіне тұлымшағы жел­біреген бүлдіршін кезінен адал­дық танытып жүрген Арқаның ару қызы Мақпалдың жұлдызы тіпті де жарқырай түсер еді-ау. Бір кем дүние – осыны  әлі күнге құнттамай жүргендейміз...

Қайрат ӘБІЛДА,

«Егемен Қазақстан»

Қарағанды облысы,

Шет ауданы