Қазынашылық жүйе, қаражатты тиімді басқарады

Алдымен қазынашылықтың атқа­ратын қызметін, қазынашылықтың құрылу тарихын санамызда бір жаңғыр­тайық. Қазынашылық тарихи тұрғыда алып қарағанда, мемлекет байлығының сақ­талуына жауап береді. Салықтар, са­лым­дар, баж салығын өндіріп алуды ұйым­дас­ты­рады, мемлекеттік мұқтаж­дық­тарға қаражат бөледі, сондай-ақ ақша эмис­сиясына, ақша соғуға жауапты. Түйін­деп айтқанда, қазынашылық – ақша қа­ражаттарын тиімді жұмсауды және сақ­талуын қамтамасыз ететін қаржылық орган. 

Мемлекеттік қаржыға жауапты мем­ле­кеттік органдардың құрылуына және жетілуіне көптеген фактор әсер етті. Қар­жыны тиімді басқару жүйе­сін құру, жаң­ғырту әрі дамыту – әр­түрлі елдердің қазынашылық орган­дарының басты міндеттерінің бірі. 

Қазақстанның қазынашылық жүйе­сінің қалыптасуы мен дамуы Тәуелсіздік жылдарымен тікелей бай­ланысты. Мемлекетіміздің өсуі және нығаюы, бюджетке түсімдердің және қаражат шығыстарының бір­тін­деп өсуі мем­лекеттік қаржылық басқаруды және қаржылық жүйені қайта құруды реформалауды талап етті. Туындаған бар­лық мәселені ше­шу­ мақсатында Қазақ­стан Рес­пуб­лика­сының Президенті 1994 жыл­ғы 27 қаң­тарда «Қазақстан Респуб­­ликасы Қар­жы министрлігінің Қазы­на­­шы­лы­ғын құру туралы» Жарлыққа қол қойды. 

Қазақстан қазынашылығы кіріс­тер мен шығыстар бойынша ба­қы­лауды жүзеге асырады, бюджет қа­ра­жаттарының мақсатты жұмсалуына жауап береді, ақша ағынының қоз­ға­лысын оңтайландырады, бюджет­ қаражатын шоғырландыруды, оның жұмсалуының ашықтығын, тиім­ді басқаруды қамтамасыз ете­ді. Сонымен қатар бюджеттік заң­наманы әзірлеуге қатысады және оның атқарылуына ба­қы­лау жасай­ды. Қазынашылық мемлекеттің бюд­жеттік ағынын басқарудың барлық қыры шоғырланған, келешегі мол, да­мы­ған қаржы институты ретінде танылды.

2004 жылы бірыңғай ақпарат­тық ортаны қамтамасыз ету үшін­ қазынашылық органдары жаңа­ ақпараттық жүйеге көшті. Сарап­шы­лардың пікірінше, Қазақ­стан­ның қа­зынашылық жүйесінің тәжіри­бесі басқа елдерге үлгі болатындай, жо­ға­ры бағаланып, бірегей жүйе ретінде та­нылды.

2011 жылы осы орган жұмысының тиімділігін барынша жоғарылатқан, со­ған сәйкес бюджетті игеру сапасын арттырған, қаржылық құжаттарды онлайн-режімде өңдейтін «Қазына­шы­лық – клиент» жүйесі енгізілген болатын. 2012 жы­лы бюджет қар­жы­сының игерілуі мен мақсаты – бюджет қағидатына сәйкес­тігіне ар­налған квазимемлекеттік сектор­ субъектілерінің шоттарына қызмет көр­сету басталды. Одан әрі бюджеттік шы­ғыс­тардың тиімділігін түпкілікті жақсар­ту үшін 2017 жылы «Құрылыс бойынша мемлекеттік сатып алуды қазынашылық қолдау» жобасы енгізілді. Аталған жоба­ның негізгі мәні − құрылысқа шарттарды іске асырған кезде бюджет шығыстары мониторингін жасау. 

Бүгінгі таңда қазынашылық жүйе Қазақстанның қаржылық жүйе­сі­нің басты бөлігі болып отыр. Ол мем­лекеттік органдардың алдына қойған міндеттерін орындау үшін кірістерді уақ­тылы есеп­теп, қаржылық ресурс­тармен жеткі­лікті қамтамасыз ете отырып, ақша­лай ағын­ның ашықтығы мен шұғыл жүргізілуін қамта­ма­сыз етеді. Процестерді барынша ав­то­маттандыру, алдыңғы қатарлы озық тех­но­логияларды пайдалану, әкім­шілік және техникалық тәртіпті оңай­лату арқылы стратегиялық мін­деттердің бірі қоғамдық қаржы жағ­дайы туралы ақпараттың ашықтығы мен қолже­тім­ділігін қамтамасыз етуді шешуге мүм­кіндік береді.

Сөз жоқ бұл жұмыстардың тигіз­ген игі әсері бар. Алайда, бұл қа­зы­нашылық қыз­метінің биік шоқтығы емес. Келе­шек­те атқарылуға тиіс жобалар әлі де болса жетерлік: мемле­кет­тік қаржының өтімділігін тиімді басқару. Мақсат – Үкімет тарапынан эко­номикаға уақытша талап етілмейтін бюджет қаражатымен жұмыс істеу. Нарық мөлшерлемесі бо­йынша Бірыңғай қазынашылық шоттардың уақытша бос қаражатын банктерде орналастыру нарық өтімділігін қолдаудың пайдалы әрі керекті құралы болуы мүмкін; 

қаржылай есептіліктің халық­ара­лық стандарттарына сай бюджет­тің бар­лық деңгейінде одан әрі шо­­ғыр­лан­дыру үшін есептеу әдісі бойынша ақша ағыны мен жұрт­шы­лық­тың аталған есептеріне қол жет­кізу мүм­кіндігіне арналған шоғыр­лан­ды­рыл­ған қаржылық есептемені ұсыну;

бюджет қаражатын жұмсауға дейін бұзушылықтарды болдырмауға мүмкіндік беретін, бүгінде ішкі аудит органдары анықтайтын бұзу­шы­лық­тарға жол бермеу үшін алдын ала және ағымдағы бақылау кезеңінде қазынашылық қызметті кеңейту және күшейту. 

Құрылғаннан бастап аз уақыт­тың ішінде Қазақстанның қазына­шы­лығы бюджет жүйесінің бір буыны ретінде мемлекеттік қаржыны басқару жүйе­сінен лайықты орын ала отырып, орасан зор қалыптасу және даму жолынан өтті. Әрине мұның барлығына бұл сала­да еңбек ететін сауатты әрі білікті қызмет­кер­лерінің жұмысы нәтижесінде қол жеткі­зілді. Осы ортақ ұлы ісімізді табысты да­мытуға қомақты үлесімізді қоса берейік!

Рахат ТОҚБАЕВ, 

Астана қаласы бойынша Қазынашылық департаментінің басшысы