Трамп Гренландияны меншіктеуге құлықты

Өткен аптада The Wall Street Journal газеті АҚШ-тың Грен­лан­дияны меншіктеп алуға мүд­делі екенін хабарлаған. Алды­мен мұндай пиғылдың барын Ақ үй­дің экономика жөніндегі кеңес­шісі Ларри Кудлоу растады. Ке­йінірек АҚШ президенті Дональд Трамптың өзі журналис­термен сөйлескенде Гренлан­дияға стратегиялық жағынан қызы­ғушылық танытып отырған­дарын, сатып алуға әрекеттеніп көретіндерін, бірақ бұл кезек күттірмейтін мәселе емес екенін айтқан.

Алпауыт елдің ең алып аралға көз алартқаны туралы ақпараттар әлемдік баспасөз беттерінде желдей есті. Мұндай идеяны сан­дыраққа балап, Гренландия мен Дания наразылығын білдірді. Аталған аралды автономды аймағы деп білетін Данияның пре­мьер-министрі Метте Фре­дериксен бұл ұсыныстың ойға қонымсыз екенін айтып, Д.Трамптың жай әзілі болар деп үміттенетінін жеткізді. Бұған қоса Данияның бел­сенді азаматтары Ақ үй иесі­нің ақылынан адасқанын, аралды сатып алу жос­пары орынсыз бас­тама екенін мәлімдеді.

Сонымен қатар Гренландия билігі де қағыс қалмай, мұндай ұсынысты қабыл алмайтындарын ашық білдірді. Гренландияның премьер-министрі Ким Кильсен аралдың сатылмайтынын, бірақ басқа елдермен, соның ішінде АҚШ-пен де экономикалық ынтымақтастық орнатуға дайын екенін айтты. Аралды сатып алу төңіре­гін­дегі осындай қызу талқылау­лардан соң тараптардың арасында сал­қындық пайда бола бастады. Алдағы 2 қыр­күйекте Дания ханшайымы ІІ Мар­гретенің шақыруымен Д.Трамп­тың Копенгагенге ресми сапары жоспарланған еді. Бірақ Да­нияның дәмесі зор қонаққа аралды беруге құлықты емес екенін аң­ғарған АҚШ президентінің арқасы құрысып қалды. Сөй­тіп Д.Трамп Twitter-дегі парақ­ша­сында Данияның ерекше ел екенін айта келе, премьер-министр М.Фредериксеннің Гренландияны сатып алу жа­йын­да талқылауға ниет таныт­па­ғанын ескеріп, екі аптадан соң жоспарланған кездесуін кейінге шегеретінін жазды. Ал мұны Дания үкіметінің бас­шысы таңданыспен әрі өкініш­пен қабылдап, ортақ қызығу­шы­лықтарын талқылау үшін ұйымдастырылған бұл шақырту әлі де күшінде екенін мәлімдеді. Сон­дай-ақ Данияның бұрынғы сырт­қы істер министрі Уффе Элле­ман-Йенсен АҚШ пре­зиден­тінің бұл әрекетін хан­шайымға құрмет көрсетпеу деп бағалады.

Гренландияны сатуға үзілді-кесілді қарсылық білдіргенге қы­рын қабақ танытқан Д.Трамп мұнымен қоймай, Данияның бай ел бола тұра НАТО шығын­дарының 1,35%-ын ғана өтей­тінін, 2% деңгейінде емес екенін айтып, қатты сынға алды.

Мұның алдында АҚШ прези­денті Дания Гренландияны қам­тамасыз ету үшін жыл сайын 700 млн доллар шығындайтынын, бірақ бұл аралдың жағдайын оңалтуға жеткіліксіз екенін, оны сату біраз жүгін жеңілдететінін айтқан. Оның бұлай сөй­леуіне негіз бар. Өйткені «The Was­hing­ton Post» газеті Д.Трамптың Да­нияға Гренландия үшін жылына 600 млн доллар төлеуге дайын екенін хабарлады. Алайда, жалға алудың мерзімі нақты көрсетілмеген.

АҚШ-тың Гренландия қой­науындағы табиғи ресурстары үшін қызығып отырғаны айтылады. 2018 жылы америкалық инженерлер аралда зерттеу жүр­гізіп, шамамен 50 млрд бар­­рель мұнай тапқан. Бұған қоса арал көмір, мырыш, мыс және темір сияқты пайдалы қазба­ларға бай. «Financial Times» газеті Грен­лан­дияның минералды және қор­ғаныс активтерінің жалпы құнын 1,1 трлн долларға бағалаған.

Жалпы тарихқа көз жүгіртсек, АҚШ Атлант және Сол­түстік Мұз­ды мұхит арасын­да орналас­қан аралды сатып алуға бірінші рет талаптанып отырған жоқ. Бұ­ған дейін 1946 жылы мемлекет бас­шысы Гарри Трумэн Гренлан­дия үшін Данияға 100 млн доллар ұсынған екен. Ал 1967 жы­лы Да­ния тарапы АҚШ-тың Мемле­кеттік департаментінің осы іспет­тес ұсынысынан бас тартқан. Ол кезде бұл мәмілеге көрші Ис­лан­дияны қосып алу да кірген еді.

Жаңа жерлерді сатып алу арқылы аумағын кеңейту Құрама Штаттардың тәжірибесінде бұ­рын­нан бар. Сол Даниядан 1917 жы­лы Вир­гин аралдарын 25 млн дол­ларға са­тып алған. Одан әрірек 1867 жылы Ресейден 7,2 млн дол­ларға Альясканы, 1803 жылы Фран­циядан 15 млн дол­­ларға Луизиана аумағын меншік­теді.