Баянсыз бағдарламалар: Қабылданған құжаттар неге орындалмайды?

Өкініштісі, уақыт пен нәти­желер көрсетіп отырғандай, бағ­дар­ламалар уақтылы орындал­май, тіпті сыбайлас жемқор­лық­тың көзіне айналды. Ел игілігі үшін қабылданған бағдар­ла­малардың нәтижелі болмауына не себеп?

2007 жылы Елбасының Қазақ­стан халқына Жолдауында Тұң­ғыш Президент үш жылдың ішін­­де мектеп пен ауруханаларға мұқ­­таж өңірлерде аталған нысан­дар­­ды салуды тапсырған еді. Осы орайда мемлекет-жекемен­шік әріптестікті қолға алып, соның көмегімен әлеуметтік-инфра­құ­­рылымдық даму тетігін қа­лыптастыру жолға қойылған-ды. Бағ­дарлама белгіленген уақытта аяқ­талмай, жылдан-жылға шеге­ріле берді. Жоспардың үш жылда орындалмайтыны алғашқы 2 жылда-ақ білінгендей. Өйткені 2007 жылы 11 денсаулық сақтау ны­санының құрылысы басталып, 2008 жылы оның қатары 10-ға көбейген. Бұл негізгі меженің жар­­тысына да жетпейді. Ал тек ау­­руханалардың құрылыс жұ­мыс­­­тарына 2008 жылға 53,1 млрд теңге қарастырылған. Уақы­тын­­да орындалмай, мерзімінің ұза­­­руымен қоса, Қаржы поли­ция­­сының «қара тізімінің» кө­шін де бастаған кез болды. 2010-2011 жылдары мемлекеттік бағ­­д­­арламалардың орындалуын тексеру барысында ұлттық қа­зы­наға бағдарламаның дұрыс орындалмауы салдарынан 1,5 млрд көлемінде шығын келгені, со­нымен бірге 34 қылмыстық іс қозғалғаны анықталды. Ал жалпы, сол 2010-2011 жылдары мемлекеттік бағдарламалардың орындалуын тексеру кезінде 262 қыл­мыстық іс қозғалып,  мемлекетке 2,2 млрд теңге көлемінде шы­­ғын әкелгені хабарланды. Жо­ға­­рыдағы 262 істің тек 184-і сотқа жіберіліп, 157 адам жауапқа тартылды.

Одан бері 10 жылдан ас­там уақыт өтсе де жағдай түзеле қоймады. «Ауыз су» бағдар­ламасы жемқорлықтың шырмауынан шыға алмай, Қазақстан хал­қының 20 пайызы ауыз сусыз отыр.

Бұл 4 млн-нан астам адамның таза суға қолы жетпегенін көрсетеді. 2016-2019 жылдар арасында Жемқорлыққа қарсы күрес агенттігі сумен қамту бағдарламасына қатысты 69 қылмыс фактісін тіркеп, мемлекетке 1,8 млрд көлемінде шығын келгенін анықтады. Жауапқа тартылған 32 адамның 24-і сотталды.

Инфрақұрылымды да­мы­тудың 2015-2019 жыл­дарға арналған «Нұрлы жол» мемлекеттік бағдар­лама­сының орындалуына жауаптылар да мінсіз нәтиже көр­сете алмады. Алғашқы 3,5 жыл­­дың ішінде жемқорлыққа қа­тысты 100 қылмыс тіркеліп, 2,7 млрд теңге көлемінде шы­ғын келгені белгілі болды. 55 шенеунік жауапқа тартылып, 24-і сотталды.

Көріп отырғанымыздай, бағдарла­малардың орындалмауына ең үлкен әрі жиі кездесетін себеп – жем­қор­лық. Күні кеше Сы­байлас жем­қорлыққа қарсы іс-қи­мыл агенттігінің басшы­сы Алик Шпекбаев сыбайлас жем­қор­лыққа қатысты ақпа­рат берген аза­маттардың 10 млн теңгеге де­йін сый­ақы алу­ға мүмкіндігі бо­латы­­ны туралы хабарлады. Бәл­кім, бұл жағдайды тү­зер. Де­­ген­­мен мемлекеттік бағ­дар­­­ла­ма­лардың кей­бі­рінде грант қа­рас­тырылған. Ал тә­жі­­рибе мен уақыт бөлінген грант­тар­дың игерілуі мен гра­нт ие­гер­лерінің жұмысын қада­ға­ла­майтынын көрсетіп отыр.

Transparency International ұсын­ған сыбайлас жемқор­лықтың әлем елдері рейтин­гін­де Қазақстан 180 елдің ішінде 113-орынға жайғасқан. Осы орайда заңгер Нұр-Сұл­тан қалалық адвокаттар кол­ле­гиясының қорғаушысы Жан­дос Тұяқов елде сыбайлас жемқорлықты азайту үшін халықтың әлеуметтік жағ­­дайын көтеру керек дей­ді.

«Сыбайлас жемқорлық нақ­ты осындай себептермен болады деу қиын. Деген­мен, осыдан бірнеше жыл бұрын судьялардың жалақы­сы көтерілді. Бүгінде сот са­ла­­сында сыбайлас жем­қор­лық айтарлықтай азайға­нын бай­қауға болады. Со­ны­мен бірге біздің сот жүйе­сінде судья­­ның ішкі сені­мі деген тү­сі­нік пен сот прецен­денті­н­ің болмауы бар. Бұл бір­дей қылмысқа әр түрлі үкім шы­ғуы мүмкін дегенді білді­реді. Яғни, жағдай түзелуі үшін сот үкімі бәріне бірдей болуы керек. Бізде бірдей қыл­­мыс жасаған бір адам ақ­та­лып жатса, екіншісі ауыр жа­за­ға тартылады. Халықтың сот­қа сенімі болуы үшін сот преценденті енгізілуі керек. Яғни, қылмыс жасаған адам міндетті түрде қатаң жазаланатыны анық болуы керек», деді маман.

Жақында Nur Otan партиясы жанындағы сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі респуб­ликалық қо­ғам­дық кеңестің отырысын­да «Нәтижелі жұмыс­пен қам­­­тудың және кәсіпкер­лік­ті дамытудың 2017-2021 жыл­­­дарға арналған «Еңбек» мем­­лекеттік бағдарлама­сын жүзеге асыру барысы­ның олқылықтары туралы сөз болды. Еңбек және ха­лық­ты әлеуметтік қор­ғау ми­­нистрі Біржан Нұрым­бетов 2017 жылдан бері атал­ған бағ­дарламаға 1,3 млн аза­мат­тың қатысқанын мәлім­деді. Үш жылда кәсіп­керлік­ті дамытуға 186 млрд теңге бөлініп, 39 мың несие берілген. Алайда, Парламент Мәжілісінің депутаты Бақытгүл Хаменова 3 жылдың ішінде 88 жемқорлық фактісі тіркеліп, 56 істің сотқа жіберілгенін айтты. Жоғарыда айтылған бағдарлама қаты­су­шыларының тек 23 мы­ңы маман­дығы бойынша жұ­мысқа орналасқан. Сәй­ке­сінше, 6 млрд теңге нарық­та сұранысы жоқ маман­дық­тарды оқытуға жұмсалған.

2019 жылы бағдарламаны іске асыруға үш жылға 363 млрд теңге бөлінген. Рес­пуб­­ликалық бюджеттен 243 млрд теңге, жергілікті бюд­жеттен 120 млрд теңге қарас­тыр­ылған. Үш жылда бағ­дар­ламаға 659,6 мың азамат қатысты. Оның ішінде 528 мың азамат – жұмыссыз, бұл 80 пайызды құрайды. Бағ­дар­лама нәтижесінде 449 мың адам жұмысқа орналастырыл­ды, оның ішінде 383,4 мың адам тұрақты жұмыспен қам­тыл­ды. Осы нәтижелерге қа­ра­­­мас­тан, халықты нәти­же­лі жұ­­мыспен қамтуға жәр­дем­­­де­су және азаматтарды кә­сіп­­кер­­лікке тартуға не­гіз­дел­­ген бағдарлама­ны іске асы­ру барысында заң бұзу­шы­­лық­тарға, оның ішінде сы­­бай­­лас жемқорлыққа жол бе­ріл­ген. Талдау бюджеттен бө­лін­ген қомақты соманың тиім­сіз жұм­салып, талан-та­раж­­ға са­лынып жатқанын, оған ла­уа­зым­ды тұлғалардың тіке­­лей қатысы бар екенін көрсетті.

Қай істің болсын ілгері­леуі үшін үш шарт бар. Ең әуелі – ниет, одан кейін күш, ал одан соң тәртіп керек. Біз­­де тәртіп мәселесі сын көтер­­­мейді», дейді Бақыт­гүл Ха­менова. Депутат ұсын­ған мәлі­­метке сүйенсек, Мем­ле­кет­тік бағдарлама шең­берін­де оқытылған 80 мың адам­ның 23 мыңы ғана ма­ман­дығы бойынша жұмысқа ор­наластырылған. Соның нәтижесінде нарықта сұра­нысы жоқ мамандарды оқы­ту­ға шамамен 6 млрд тең­ге жұмсалған.

Nazarbayev University-де қазақ жастарына дәріс оқып жүрген мемлекеттік сая­сат бойынша философия док­торы, профессор Колин Нокс Қазақ­стан секілді қазба бай­лы­ғы мол дамушы ел­дерде бәріне тез арада қол же­ткізу­ді қалайтын құмар­лық бар, дегенмен оған қол же­ткізу тетіктері дұрыс жолға қо­йыл­маған деген пікірде.

«Қазақ­станның алға қой­ған мақ­саты биік. Мұн­дай үлкен талаптың болуы құп­­­­т­ар­­лық жағдай. Деген­мен соған жету барысында өзі­­нің қарым-қабілеті мен уақыт тапшылығын ескере бер­мейді. Мәселен, Қазақ­станды да­мыған елдермен салыс­ты­р­а­тындар көп. Бірақ эконо­микасы мен саясаты оза шап­қан мемлекеттер қазіргі дең­гейіне бір күнде жеткен жоқ. Олардың болмысы ға­­сыр­­лап қалыптасты. Ал Қазақ­­станның тәуелсіздік ал­ға­­нына небәрі 25 жыл то­лып­­ты. Елдің ертеңін анық­тай­­тын бағыттардың бол­­ға­ны өте тиімді. Алайда, Қазақ­стан­да сондай бастама­лар­дың орындалуы ақсап жата­ды. Қазақстан Президенті ұсын­­­ған «100 нақты қадам» ұлт жос­­парын алып қараңыз. Онда елдің дамуына керекті ба­ғыттар анық айтылған. Қазақстан мұндай стратегия жасау жөнінен ешкімге дес бермейді. Әйтсе де, сол ба­ғыт­тарды бірқатар салада жүзеге асыру қиындық ту­ғы­зады. Мемлекеттік саясат­ты зерттеп жүрген маман ре­­тінде, Қазақстандағы ең үл­кен кемшілік деп стратегия­ла­рдың дұрыс орындал­мауын айтар едім. Яғни, жүзеге асыру тетіктерінің жетіспеуі бағыттардың орындалуын баяулатады», дейді сарапшы.

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігінің ақпаратына сүйенсек, жыл сайын сыбайлас жем­қор­лық салдарынан Қазақстан эко­но­микасы шамамен 3,8 млрд АҚШ доллары көлемінде қаржы жоғалтады. Бұл – ІЖӨ-нің 2 пайызы. Жемқорлыққа қар­­сы күрес әлі де нәтижесіз еке­­­нін келесі статистика дә­лел­­­деп отыр. Мәселен, 2012 жылы 279 шенді жем­қор­­­­­лық фактісі бойынша ұс­­­та­­­лып, олардың 239-ы жа­уап­­­қа тар­тылса, 2014 жы­­­лы олар­­дың саны 403-ке жет­кен. Ал 2019 жылы 1590 адам атал­­ған қылмыс бо­йын­­­­­ша қол­ға түскен. Көріп отыр­­ға­ны­­мыз­дай, көр­сеткіш ариф­­­мети­­ка­лық прогрес­сия күйін­д­е өсіп отыр. Агенттік бас­­­шы­с­ы Алик Шпекбаев соң­­ғы үш жылда қылмыс са­ны­­­ның азай­­­­ға­нын айтады. Жем­қор­­­лар саны азайғаны­мен, мем­­ле­­кет­­ке келетін шы­ғын көле­мі ұл­­ғай­ған. Мә­се­лен, 2018 жы­лы 13,5 млрд тең­ге көле­мін­­де ақша ұрла­нса, был­тыр 23,2 млрд теңге жым­қырылған. 

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев жем­қор­лық деген әлеу­мет­тік аурумен бірігіп күресу керек екенін айтты. Жемқорлықпен ұсталған қызметкерлердің бірінші басшыларын жауап­қа тарту, тіпті жемқорлыққа қар­сы күрес жүргізетін құры­лым­дар қызметкерлерін қатаң жауапқа тартуды қарас­тыру­­ды ұсынды. Алайда, қолға алын­ған шаралар да, үгіт жұ­­мыс­тары да, халықты ын­та­­лан­дыру да әзірге оң нәти­жесін көр­сетер емес. Қысқасы, мемлекет тарапынан қабыл­данған бағдарламалар баянды деп айту қиын әзірге.