Отардағы жабық институт

1958 жылы құрылған бұл инс­титут Жамбыл облы­сын­да­ғы Отар елді­ ме­ке­нін­де ор­на­­­ласқан. Отар стансасын Алма­ты мен Шудың арасында көлік немесе пойызбен жүр­­ген жолаушылар жақсы бі­ле­ді. Қордай ауданының кең жазы­ғының бір бұрышында жат­қан бұл елді мекенде ірі әскери база бар. Міне, біз әңгіме еткелі отырған Био­логиялық қауіпсіздік проб­ле­маларының ғылыми-зерт­теу институты осы қалың әс­кер­дің қақ ортасынан қоныс тепкен. Осы жерде «мұн­дай үлкен шаңырақ неге орта­лық­қа, ірі қалаларға жақын орналаспаған?» деген сауал туа­­тыны анық. Бұл бұрыннан бар тәртіп, мұндай орталықтар елді мекеннен жырақта орналасуы керек. Тіпті АҚШ-тың осыған ұқсас институт­та­ры арнайы аралда тұр.

Алыс­қа бармай-ақ елі­міз­дегі жағ­дайды айтатын болсақ, Арал теңізінің ортасындағы Барса­келмес аралында дәл осындай ғылыми-зерттеу инс­титутының орна­лас­­қаны бел­гілі. Қызметі құ­пия бол­­ған­­дықтан шығар, ел ішін­де бұл орталықтар туралы адам айтса сенгісіз әңгімелер айты­­латыны жасырын емес. Шы­нында бұл институттарда өте қауіпті штамдар коллек­ция­сы бар. Қазір әлемді әлек­ке салған әйгілі індет осын­дай тас қабырғалардың іші­нен тараған деген әңгіме ай­ты­лып жатыр.

Сондықтан атал­­ған инс­ти­тут­тың халық көп орналасқан жерден алыс жа­туының бір сыры осында болса керек. Биологиялық қауіп­сіздік проблемаларының ғы­лыми-зерттеу институты 1992 жылға дейін құпия меке­ме­лердің тізімінде болды. Қарапайым жұрт бұл мекеме туралы әлі күнге жақсы біле бермейді. Қазір де бұл орта­лық­қа бас сұғу оңай емес. Бесінші деңгейлі қорғаныс жүйесі бар. Яғни, институтқа жай ғана кіріп-шығу үшін бірнеше мекеменің рұқсат қағазы керек.

Енді бұл институт нақ­ты немен айналысады? Не­сі­­мен ерекшеленеді? Бұл елі­­міз­дегі адамның, жануар­­­­­лар мен құстардың аса қа­уіпті ауруларынан қауіп­сіз­­дікті қамтамасыз ету жө­нін­дегі био­­ло­гиялық қауіп­сіз­дік сала­­сындағы мем­ле­­кет­тік мін­дет­тер­ді шешу­ге қабілетті жалғыз ұлт­­тық ғы­лыми орталық. Тіп­ті бұ­рын­ғы КСРО-ның ірі ви­ру­со­логиялық орта­лық­та­рының «мұрагері» болып табылатын Орталық Азиядағы жоғары дең­гейлі жалғыз инс­титут десе де болады. 60 жылдан астам тарихы бар бұл ша­ңырақта вирусология, мик­ро­биология, иммунология және биологиялық қауіпсіздік саласы бойынша үлкен жұмыс тәжірибесі жинақ­тал­ған. Оның нәтижелері Қазақ­стан­нан тыс жерлерге де белгілі.

Білім және ғылым минис­тр­лі­гі Ғылым комитетіне қарай­тын бұл ғылыми-зерт­теу институтының зама­на­уи деңгейде зерттеу­лер жүргізуге және биопрепа­рат­тар өндіруге мүмкіндік беретін базасы бар. Инс­ти­тут халықаралық ұйым­дар­мен тығыз қарым-қаты­нас­та. Жануарлардың ден­сау­лығын қорғау жөніндегі дүние­жү­зі­лік ұйым, ДДҰ, АҚШ Қор­ғаныс министрлігінің қауіп-қатерді азайту жөнін­де­гі агенттігі (DTRA), Ха­лықаралық ғылыми-техни­ка­лық орталық (ISTC), Аза­маттық зерттеулердің аме­ри­ка­лық агенттігі (CRDF) және Ресей, Аустрия, Германия және басқа елдердің жетек­ші вирусо­ло­гия­лық орта­лық­та­­рымен ғылыми байланыс ор­натқан.

Бұл ұжым құрылған алғаш­­қы күннен бастап вете­ри­­на­­риялық вирусология және ауыл­шаруашылық фи­то­­па­то­­ло­гия саласындағы күр­­делі мәсе­ле­лер­ді шешумен айна­лысты. 1992 жылға дейін КСРО Ауыл шаруашылығы министрлігі құрамындағы одақтық ғылыми-зерттеу ке­шенінің құрамдас бөлігі бол­ды. 2000 жылдан бас­тап Үкімет қаулысымен инс­ти­тут­қа Қазақстан Респуб­ли­касындағы күзетілетін ны­сан­ның мәртебесі бекітілді. Қазіргі кезде институт құ­ры­­лы­мына 12 ғылыми-зерт­теу зертхана, қосалқы техно­­логиялық, ғылыми-ақпа­­раттық, инженерлік-техни­калық және әкімшілік-шаруа­шы­лық бөлімдері кіреді. Яғни, бүгінгі таңда институтта 200-ден астам маман жұмыс істейді. Олардың ішінде 4 профессор, 3 академик, 3 қауымдастырылған профессор, 4 ғылым докторы, 1 философия докторы (PhD), 22 ғылым кандидаты, 19 PhD-докторанты, 34 ғылым магистрі және 60-тан астам жас маман бар.

Иә, дәл қазір коро­на­ви­рус­қа қатысты тиімділігі дә­лел­­денген вакциналар жоқ. ДДҰ ақпаратына қарағанда, 4 сәуірге дейін COVID-19-ға қарсы шетелдік компаниялармен әзірлеген 62 кандидат-ва­к­­ци­на ұсынылған. Оның екеуі жақын арада кли­ни­ка­лық зерттеулердің I сатысынан өтеді. Олар – Moderna ком­паниясы мен АҚШ-тың Ұлт­тық аллергия және жұқ­па­лы ауру­лар институтымен (NIAID) бірлесіп әзірлеген липидті нано-бөл­шек­терге орал­ған РНК болып табыла­тын мРНК-1273 вак­ци­на­сы. Екіншісі, CanSino Bio­logical Inc және Beijing Institute of Biotechnology (Қытай) компанияларымен ұсы­­­­нылған репликативті емес аденовирустық век­тор­­­­­ға негізделген вакцина. Әрине әр вакцинаның өзінің кем­­ші­ліктері мен ар­тық­­шы­лық­тары болады. Сон­дық­тан әлем ғалым­дарының алдында имму­ногенділігі және протек­тив­ті­лігі тиімді, қауіпсіз вакцина әзірлеу міндеті тұр.

Институт ғалымдары Бі­лім және ғылым минис­тр­лі­гінің қолдауымен «СОVID-19 пандемиялық корона­ви­ру­сы: қоздырушының моле­ку­ла­лық-генетикалық ерек­ше­ліктері, Қазақстан Респуб­ли­ка­сында биологиялық қауіп­сіздікті қамтамасыз ету үшін арнайы алдын алу құрал­да­рын әзірлеу және сынау» тақырыбындағы ғылыми-техникалық бағдарламасы аясында 4 түрлі вакциналық препаратты әзірлеу технология­сы бойынша тереңдетілген ғы­­лыми-зерттеу жүр­гі­зу­ді қол­ға алып отыр. Қа­зір­­гі таң­да вирус бөлініп алын­ған, генетикалық сараптаудан өткі­зіл­­­ген. Вакцинаны әзір­леу келе­сі кезеңдерден тұ­рады: кандидат штамды алу, да­­йындау технология­сын әзірлеу, қауіпсіздігін сынау, клиникаға дейінгі және клиникалық сынау­. Ға­лымдар SARS-CoV-2 коро­на­вирусының нақты штамдарында биологиялық қа­уіпсіздіктің үшінші дең­гейін­дегі зертханаларда жұ­­мыс жүргізеді. Аталған бағ­­дар­ла­ма­ның мақсаты – COVID-19 коро­навирустық инфек­ция­ға қарсы тиімді вакцина әзір­леу, оның қауіпсіздігі мен про­тек­тив­тілігін сынау.

Енді бұл институттың осы саладағы ғылыми-тех­ни­калық тәжірибесі қандай? Бұл мекеме бұған дейін препа­рат­тардың 67 атауын, оның ішінде 30 вакцина атауын, 16 тест-жүйесін және 15-тен астам түрлі биопрепарат­тар­ды әзірлеп, енгізген. Инс­ти­тут жыл сайын әртүрлі вак­ци­на­лардың 27 миллионнан астам дозасын жеткізеді. Биологиялық қауіпсіздік проб­­­ле­­маларының ғылыми-зерт­­теу институтының ДДҰ-мен денсаулық сақ­тау сала­сы бо­йынша аса қа­уіп­ті инфек­ция­­ларға қарсы вакциналар әзір­леу жө­нін­де шарт жасас­қан. Инс­ти­тут­та қауіпті және аса қа­уіп­­ті инфек­ция­лар­дың тек жер­­гілікті штамдары ғана емес, сонымен қатар әлем­нің көптеген елінен адамдар, жануарлар және құс­тар ауруларының қоздыр­ғыш­та­рының штамдары жинақталған ерекше микро­­ағзалар коллекция­сы бар. Институттың аса қа­уіп­ті инфекциялардың пато­­ген­­дерімен жұмыс істеу­ге рұқ­саты және аса қауіп­ті ин­фек­циялардың пато­ген­­дерімен жұмыс істеуге ар­нал­ған биологиялық қауіп­сіз­­­дігі 2 және 3-деңгейлі зерт­ха­­налары бар.

2006 жылдың сәуір айында осы институттың ға­лым­­дары ДДҰ бақы­ла­уымен қысқа мер­зім­де Қаз­ақ­­стан жағдайына бейім­­дел­ген алғашқы отандық «Қазақстан-15» құс тұмауына қарсы вакцинаны әзірлеп, Ауыл шаруашылығы минис­тр­лігінің тапсырысы бойынша 7 млн доза вакцина жеткізді. Нәтижесінде, көптеген басқа ме­м­­лекеттерге қарағанда, Қазақ­­­стан құс саны­ның 95%-ын сақтап қалды. 2009 жылы Kazfluvac, Refluvac адамға арналған отандық вакцина әзірледі. Қазақстан өз вакцинасын ДДҰ зертханасында клиникалық сынақтан Қытай, Ресей, АҚШ, Англия, Франция сияқты елдермен қатар өткізді. Ал 2019 жылы бруцеллезге қарсы күресу үшін жаңа векторлық вакцина әзірленді, бұл қауіпсіздігі және иммунобиологиялық қасиеттері бойынша осы ауру­­­ға қарсы қолда бар вакци­на­­лардан айтарлықтай жо­ға­ры болды.

Биологиялық қауіпсіздік проб­лемаларының ғылыми-зерт­теу институтының бас ди­ректоры Күнсұлу За­карья енді әлемдік нарық­тағы бәсе­келестікке ла­йық­ты өн­ім­­дер шығару мәсе­ле­сін шешу мақсатында жос­пар­лан­­­­­ған халықаралық GMP та­лап­та­рын қамтамасыз ете­­тін био­логия­лық препараттарды өнді­ретін зауыт құрылысын қар­жы­лан­ды­ру ісі уақтылы қолға алынса, ғалымдардың еңбегі саналатын әзірлемелерді өндіріске енгізу мәселесі оң шешілсе ел эко­номикасына қосар үлесіміз мол болар еді дейді.

– Инфекциялық ауруға қар­сы ең алдымен вакцина шы­­ғару керек, – дейді биология ғылымдарының докторы Күнсұлу Закарья. – Дүниеге келген сәбиге үшінші күні тубер­­­кулезге қарсы вакцина салады. Өйтпесе адамдар шетінен қырылады. Яғни, ең бастысы профилактика, аурудың алдын алу. Өршіп кеткен кезде ғана дәрі көмек береді. Қазір – интернет заманы. Өкінішке қарай, кейде әлеуметтік желілерде отан­дық ғалымдарды мазақ ету­шілер бар екенін бай­қай­­мын. «Қазақстандық ға­лымдар жаңа вак­цина жа­са­ғы­сы келеді, бірақ ақы­рын­да бешбармақ ғана жасайды» деп жазыпты біреулер. Меніңше мұндайды тек өз ұлтын, қазағын жек көретін адамдар ғана айтады.

Әрине вакцина жасау – бұл институттың күн­де­­­лік­ті жұмысы. Қазір оба, ты­рыс­қақ, басқа да індет­тер­ге қар­сы вакцина бар. Коро­на­ви­русқа қарсы вакцина әлі табылмағандықтан бұл індет­пен жұмыс істеу өте қауіпті. Шынын айту керек, институт ғалымдары күн сайын ажалмен бетпе-бет келеді. Өйткені сыры беймәлім індетті зерттейміз деп жүріп оны жұқтырып алу оп-оңай. Яғни, бұл ғалымдар коронавирусқа қарсы вакцина табамыз деп бастарын қауіпке тігіп отыр деген сөз. Елімізде карантин жарияланғанына бір айдан енді асты. Көктемнің жаймашуақ күнінде халық далаға емін-еркін шыға алмай, әрең шыдап отыр. Ал орталықтан алыста, өз алды­на оқшау орналасқан осынау институттың қызметкерлері өмір бойы карантин режімінде жұмыс істеп келеді. Яғни, еңбегі ел көзіне көріне бер­мей­тін бұл мамандық иелері нағыз алғысқа лайық жандар.