Коронавирустың киноиндустрияға кесірі тие ме?

Мәселен, «испан тұмауы» пан­де­миясы кезеңі және одан ке­йінгі жылдар (1918-1926) Гол­ли­вудтың дамуына айтарлық­тай әсер етті, өйткені сол ара­лықта «америкалық кино өн­ді­рі­­сінің барлық жүйелері іске қо­сылып» болашағы анық­тал­ды. Бұл – фильмдердің өндірісі мен олардың дистрибуция­сы­на қатысты болатын. «Испан тұ­мауының» кесірінен америкалық кинотеатрлардың 90%-ы жабылды. Лос-Анджелесте кино­театр­лардың жұмыс істеуіне тыйым тым ерте салынды, ал киностудия­лар бар-жоғы 1,5 айға – 1918 жыл­­дың қазан айының ортасынан қара­шаның соңына дейін барлық жұмысын тоқтатты. Осының бәрі АҚШ-тың қалыптасқан кино­индустриясының жойылуы­на алып келді. 1918 жылғы пан­де­мия­ға дейін бұл мемлекетте кино өн­дірушілер және прокат жү­йесі екі бөлек сала болды.

Пандемия кесірінен шарық­таған шығындардың арқасында киноөндірушілердің кейбіреулері банкротқа ұшыраған кинотеатр­лар мен кино жүйесін сатып алды. Бұл жағдай бүгінгі күні бүкіл әлемге танымал АҚШ кино­индустриясының өркен­деуі­не оң әсер етті. Осы жайттерді сара­лай отырып, бүгінгі жағ­дай­ға қатысты қорытынды жа­сау­ға болады. Мәдениет және спорт министрлігіне дәл қазір келіс­сөздер жүргізе отырып банк­рот шегінде тұрған ірі кино жүйе­лерін жекеменшік иелерінен сатып алуға негіз бар. Біріншіден, бұл бизнес қауымдастығы үшін жақ­сы қолдау болса, екіншіден, өз кино­прокат жүйесі бар отан­дық кино өндірісінің дамуына жаңа серпін беретіні сөзсіз.

Бүгінгі жағдайға келер бол­сақ, жаһан жұртын әбігерге сал­ған Covid-19 пандемиясы бү­кіл әлем­нің шекараларын жауып, қоз­ға­лысты шектеуге мәж­бү­р­ле­ді. Бар­лығы да өз үйлерінде, та­мақ­­тарын әзірлеп, телеарнаның ал­­дын­да отыр. Кино өндірісі бұ­­­р­ын­­ғы қалпында жұмыс істеп жа­тыр деген жалған түсінік пайда болды.

Алайда, бүгінгі еліміздегі жағ­дай бәрімізге де аян: кинотеатр­лар жабылып, фильмдер түсірілімі тоқтатылды. Кино өндірісі әдетте кинотеатрлардағы прокат үшін жұмыс істейді. Қазір тіпті да­йын фильмдер де прокатқа шыға алмай отыр. Онлайн платформалар – бұл мәселенің шешімі емес. Өйткені бұл – екінші нарықтағы табысқа жатады, үлкен экрандар үшін дайындалған сапалы киноны стримминг жүйесі арқылы көр­сету дұрыс құбылыс емес. Ғалам­тордағы көрсетілімдер, бү­гін­гі үлкен сұранысқа қара­мастан, кинопрокат жүйесі се­кілді табыс алып келмейді. Бүгін­гі күні фильмдер тек Қазақ­стан­да ғана емес, сондай-ақ бүкіл әлем­­де, тіпті Голливудта да (рес­­ми статистикаға сүйенсек Лос-Анджелестің өзінде 120 мың ки­но­­гер жұмыссыз қалған, соң­ғы ай­да 80% кинотеатрлардың есік­­тері жа­был­ды) түсірілмейтіні белгілі.

Тағы да бір тоқтала кететін жайт, түсірілім кезеңі нақты ауа-райы­ның қолайлылығына тәуелді екені баршаға мәлім. Бірақ бұл, мы­салы Голливуд үшін, үлкен қиын­дық емес. Алайда біздің елі­мізде түсірілім жұмыстары тек жаз немесе күз айларының ба­сында, яғни күннің ұзақтығына бай­лан­ысты мезгілде түсіріледі. Демек, шілде айының басынан кешік­пей түсіру жұмыстарын бас­тауы­мыз керек, ал ол үшін сәуір айынан бастап дайындықты ұйым­дастыру қажет.

Керісінше, елімізде төтенше жағ­дайдың ұзартылуына байла­нысты біз бұл кесте бойынша жұ­мыс істей алмайтынымыз анық. Сондықтан да еліміздің кино өн­дірісі пандемиядан қан­ша­­лық­ты зардап шеккенін бүгінгі күні болжап айту қиын. Карантин аяқ­­тал­ғаннан кейін де фильмдер түсірілуі екіталай, кино өндірісі тез арада бұрынғы қалпына келе алмайтыны да баршамызға аян. Себебі бұл жағдайдың қаншаға со­зы­латынын ешкім дөп басып айта алмайды, бүгінде қандай да бір болжам жасау мүмкін емес. Бізде өндіріс те, кинопрокат та тоқтап тұр. Кинотеатрлар жа­бық – барлық қызметкерлер тара­тыл­ды. Қазір олар банкротқа ұшы­рап жатыр және біз мұның бәрі аяқ­талған кезде қандай әлемге тап болатынымызды да білмейміз.

Болжам бойынша, біздің нарық 2021 жылдың басында ғана жақ­сарып, етек-жеңін жинай бастайды. Естен шығаруға бол­май­тын тағы бір мәселе – каран­тин кезінде киноконтентті пайда­лану­дың артуы. Қазіргі уақытта дүниежүзі бойынша адамдар үйінде және фильмдер мен телехикаялар көріп уақытын өткізіп отыр. Яғни карантин аяқ­талғаннан кейін адамдар фильм­дер мен сериалдарға «тойып» шығады да, басқа қызық із­дей бастайды. Көрермендер кино­ға барғысы келмейді, кинотеатр­лар жұртты залдарға қай­тара ал­майды, бұл жалпы киноин­дус­трияға әсер етеді. Есесіне, үй көрсетілімдерінің саны біршама көбейді, осыған байланысты телеарналар мен онлайн-кино­театрларда жұмыс істейтін біздің әріптестеріміз пайда таба бас­тады, дәл қазір бұл сала ақша әкел­месе де, көрермендерді өз фор­матына үйретуде. Сонымен қатар барлық онлайн-платформалар кинотеатр­лармен қатар жаңа контент іздеуде, ал индуст­рияны таяу арада қалпына кел­тіру жоспарда жоқ, YouTube-те көрерменнің еті үйреніп, тал­ғамын төмендететін, бөлмеде тү­сі­рілген сапасы жоқ видеолармен қалып қою қаупі бар.

Өз кезегінде «Ш.Айманов атын­­дағы «Қазақфильм» АҚ жа­рия­­ланған карантинге байла­ныс­ты ғана емес, сонымен бірге 2019 жылы қабылданған «Қазақ­стан Республикасының кинематография туралы» заңына байланысты киноиндустриядағы дағ­дарысқа қарсы шараларды қол­ға ала бастады. Өйткені заң ая­сында Ұлттық киноөндірісімен ен­ді тек «Қазақфильм» ғана емес, сон­д­ай-ақ жеке киностудиялар да айн­алысады. Ал жекеменшік ки­но­студияларға бұл жағдайда әл­де­­қайда жеңіл, өйткені олар жыл­­дар бойы жасақталған ұжым­ды, фильмдер қорын және ком­му­­нал­дық төлемдерді өтеп, ұлт­тық кино­студияның ғимарат­тары мен құрылыстарын сақтау үшін шы­ғын­дарды көтер­мей­ді. Соны­мен қатар «Кинемато­гра­фия туралы» заңда қазақ кино өне­рінің қарашаңырағы – «Қазақ­фильм» киностудия­сы туралы бір ауыз сөз жоқ. Елі­міз­­дегі то­­лық өндіріс циклі бар жал­ғыз са­лалық кәсіпорын қазір­гі уа­­­қыт­­та қаржысыз қалды. Бұл рет­­­те олар алғашқы болып теле­ар­­­на­­­лар мен барлық платформа­лар­­­ды контентпен ақысыз негіз­де тол­тыр­дық. Оған қоса, осы «заң­ның» көз­деген мақсаты – Қазақ­стан Рес­пу­бликасына шетел­дік кино­гер­лерді тарту болып та­­бы­­ла­тын­дығын және біздің Үкі­­мет олардың кино түсіруге жұм­­сай­­тын қаражатының 30%-ын қай­­таруы керек екенін атап өту керек.

Америкалық кино­ин­дуст­рия­ны дамытудағы әлемдік тәжі­рибе мен пандемия жария­лан­ғаннан кейін көршілес елдердің (атап айтқанда Ресейде, РФ Мә­де­ниет министрлігінде фильм­дердің барлық өндірісі тоқтап, «РФ Кино қорында» питчингтер шектелді) кино өндірісі сала­сындағы қазіргі жағдайын ескере отырып, біз ең алдымен «Қазақ­фильм» халықаралық брендін қолдауға, оның өнімділігіне және ұлттық фильмдер өндірісінде өз әлеуетін пайдалануға негізделген өз моделімізді жасауымыз керек. Бұл үшін Ұлттық киноны қол­дау Мемлекеттік орталығы жүр­гіз­ген барлық питчингтердің кү­шін жойып, «Қазақфильм» АҚ аума­ғында фильмдер шығару мүм­кін­дігіне қатысты барлық ұсын­ыл­ған сценарийлерді қайта қарау керек деп ойлаймын (себебі бар­лығы сценарийге байланысты, бір жерде, бір ғана декорациямен тү­сірілген көптеген фильм­дер, тіп­ті шедевр туындылар да бар). Ол үшін киностудиямызда тү­сі­рі­лім павильондары мен табиғи ландшафты орналасқан 17 гектар аумақ, сондай-ақ пост­про­дакшн­ға қажетті барлық техни­калық жабдықтар бар. Бұл Мә­дениет және спорт министрлігі кино­өн­діріске бөлетін бюджет қара­жа­тын үнемдеуге (өйткені бар­лық түсірілімдер мен жұмыс­тар­­дың барлық түр­лері бір жерде жүр­гі­зілетін бола­ды), сондай-ақ ұлттық игілі­гіміз – Ш.Айманов атындағы «Қазақ­фильм» кино­студиясын сақ­тап қалуға (сту­дия­ны дамыту­дың, ше­бер­хана­лардың, павильон­дар­дың, маман­дардың жүктемесі, даму­ға және өмір сүруге қаражат жинауға нақты мүмкіндік пайда болады), және ең бастысы, ұлт­тық киноөндірісті таяудағы 2-3 жылда сүріндірмей алып шығу­дың жалғыз мүмкіндігі, өйткені тарихқа көз жүгіртіп қарайтын болсақ, пандемия салдарын жоюға дәл осындай уақыт қажет.

АЛМАТЫ