Ашаршылық аранына жұтылған жұрт

Қазақты құртқан «Кәріжұт»

Осыдан бес жыл бұрын қызылордалық өлкетанушы Сағат Жүсіптің «Ашаршылық ақиқаты» жинағының бірінші кітабы жарық көрді. Алматыдағы Ұлт­тық кітап­ханада, елордадағы Ұлт­тық музейде таныстырылы­мы өткен жинақтың екіншісі был­­тыр баспа жүзін көрді. Өз бетінше ізденіп, деректер жина­ған автор мұрағаттарда әлі де бұл тақырыпқа қатысты көптеген мәлі­мет қозғаусыз жатқанын айтады.

– Бұл тақырыпқа қызығушы­лығым 90-жылдардың ортасынан басталды. Бірде қазір өмірден өтіп кеткен тарихшы Мәди Ке­реев ақсақалмен сұхбаттастық. Әңгі­ме соңында ақсақал маған бір қол­жазба ұсынды. «Последний поход» деп аталатын «тарихи повесть» авторы Иосиф Гержод екен. Перовск совдепі төрағасы кезінде қазақты қынадай қырған, Сыр өңірі халқының аштыққа ұшы­рауына бірден-бір  себепкер Гержод 1967 жылға дейін тірі болып келіпті. Сол жылдары Киевте тұрып жатқан ол Қызылордаға, Ташкентке келіп, өзі жазған осы «шығарманың» қолжазбасын қалдырған көрінеді, – дейді ол.

Осыдан кейін өлкетанушы түр­лі архивтерді ақтара бастайды. Сонда байқағаны, кеңес зама­нының алғашқы кезеңдері туралы мәліметтердің архивтер­де ашық жатқаны. «Ленин десек – партия дегеніміз, партия десек – Ленин дегеніміз» деп бая­ғы Маяковский айтпақшы, Иосиф Гержодтың есіміне Сыр бойындағы ашаршылық пен індеттің ере жүретініне көзі жет­ті. Жер-жерден түскен дерек­терде адамдардың аштықтан қы­ры­лып қалғаны, кейбірінің апталап көмілмей жатқаны хақында құ­жаттар кездесті.  

Біз көбінесе ашаршылық әң­гіме­сін айтқанда, оны 1931-33 жылдармен, 20-жыл­дардың ая­ғын­да жүргізілген кәмпескелеу, зорлап оты­рық­шыландыру мен ұжым­дас­тырумен байланыс­тырамыз. Шын мәнінде, ашар­­шы­лық қазақ даласына больше­виктердің билік басына келуімен басталды.  

Өлкетанушы дерегінше, 1919 жылдың 11 наурызында Түр­­кіс­тан Республикасындағы аштықпен күрес комиссиясының  жұмысы туралы хабарламада Перовск уезінде 47 мың, Қаза­лы уезінде 29 мың адамның аштық­тың аранына түскендігі айтыл­ған.  

Перовск совдепі осыдан кейін ғана аштық мәселесін шешуге кіріскен сыңай танытады. Ар­найы азық-түлік комиссариаты, аштықпен күресу комитеттері құрылып, Ташкенттегі үкіметке қайта-қайта жеделхат, өтініштер мен қатынастар жазып, қаражат сұрап, байлар мен ауқатты кісі­лерге салықты үстемелей салып, жанталасты. Бірақ большевик­тердің бұл әрекетінің рахатын жергілікті халық емес, уездегі аз­даған еуропалықтар, Перовск қаласында орналасқан №3 Сібір полкының әскерлері, теміржол, пошта, милиция, комиссариат қызметкерлері мен олардың отбасы мүшелері көрді.    

Перовск азық-түлік ко­мис­­са­ры Сапожников Тү­ркіс­­­тан өлкесінің Халық комиссар­ларының  азық-түлік бөліміне жазған №3179 хатында былай депті: «В дополнение к пред­ставлению Комиссара продовольствия Перовского уезда от 22 сего июня за №1922 на имя Краевого продовольственного отдела, доношу, что действительно население как города Перовска так и его уезда, за пол­ным истощением продовольственных продуктов, систематически голодает, а потому ходатайствую о разрешении Перовскому продовольственному отделу, хотя бы частичной но самостоятельной заготовки хлеба  для  Перовского  уезда.

Краевому продовольственному отделу

Копия: Сыр-Дарьинскому областному продовольственному отделу 22 июня 1918 г. №1922.

Уездің астық комиссары Чер­вяков Перовск совдепіне жазған ха­тында: «.....видим смертные случаи от голода. В уезде рядом с ними богатые баи и спекулянты, которые имеют хлеб и зарывают таковой, я нахожу это преступлением. Все имеющие­ся крупные запасы должны срочным порядком отобраны у владельцев и переданы в продовольственный  отдел  для  распределения  по  комитетам бедноты. Если же Исполком не примет в данный тяжелый момент никаких мер, то я считаю это преступлением. Поэтому я предлагаю сейчас же послать несколько человек в пределы Джулекской волости и весь имеющийся там хлеб взять на учет. Дальше так жить нельзя. Видим смертные случаи, с другой стороны развиваем спекуля­цию, поощряем  спекулянтов и богачей - это недопустимо...»  деп жазған.

Айтпақшы, Гержодты қазақ­тар «Кәріжұт» деп атаған екен. Ел арасын алашапқын қылған қан­дықолдың Перовскіден өткен пойыз­дардан азық-түлік вагондарын зорлықпен ағытып алып қал­ған кездері де көп болған деседі. Пошта саласындағы қарапайым қыз­меткерден тұтас бір өңірді жусатып-өргізген тиранға айналып шыға келген ол 1919 жыл­дың соңында тұтқындалып, Таш­кентке жөнелтіледі. Әуелгіде ату жазасына кесілгенмен кейін­нен ол 10 жылға ауыстырылып, со­ңынан тіпті сүттен ақ, судан та­за болып ақталып шығады. Ел ашар­­шылық аранына жұтылып жат­қанда сейфін ақша мен ал­тынға толтырған азғын кешегі ғасыр­дың жетпісінші жылдарына дейін жер басып жүріпті.

Тарихқа жалтақтық жүрмейді

Қызылорда облыстық мем­лекет­тік архивінде отырмыз.

21 қор, 7 істе қаладағы аштық зар­даптарын жою жөніндегі комис­сияның  1922 жылдың 16 мамыры мен 31 желтоқсаны ара­­­лығында атқарған жұмыс­тарының есебі тігіліпті. Екі пұттан тары берілгендер тізімінде орыс ұлтының өкілдері көп кездеседі. Перовск уездік-қалалық атқару коми­теті кеңесінің өзге де құжат­тарының кейбірінде жиырмасыншы жылғы аштық пен өзегі талғандар тағдыры туралы деректер бар.

Жалпы, бұл архивте 20-жыл­дардағы аштық туралы мәлімет онша көп емес. Бірақ барының өзін іздеген  ғалымсанаулы. Об­лыста осы кезеңді зерттеген бір де бір тарихшы жоқ.

– Осы жерде айта кетер бір мәселе, бізде аштық ту­ра­­­лы айтсақ, орыс ұлтына, Ре­сей­ге жақпай қаламыз деген бір жалтақтық бар, – дей­ді өл­кетанушы. – Бірақ бұл қа­­сірет ұлттың емес, боль­ше­вик­­тер партиясының қолы­мен жасалған ғой. Қазақ дала­сын­дағы қырғынның құныкері – шовинистік пиғылдағы сол большевиктер. Сондықтан әр нәрсені өз атымен атағанымыз жөн. Мысалы, сол тұста ашық­қан қазақтарға көмек берген өзге ұлт өкілдері де жоқ емес. Жақында қала іргесіндегі Тал­суат ауылының тарихын зертт­едім. 1886 жылы қарашек­пен­ділер қоныстана бастаған ауыл­да кейіннен үлкен колхоз құрылыпты. Төрағасы Алексей Ревин деген орыс азаматы аштықта талай қандасымызды аман алып қалған екен. Оты­зыншы жылдардың соңында жа­зықсыз сотталып, кешегі елуінші жылдардың соңына дейін аман жеткен. Жергілікті әкімдікке осы азаматтың атын есте қалдыру туралы ұсыныс айттық.

Мамандар аштық пен жазық­сыз қудалаудан кейін ұлттың генетикалық қоры өзгеріске ұшы­рағанын айтады. Кейін аласапыранда сырт ауған қандастарымыз қатарға қосылып, көп жоғымыз табылғандай болды.

Ұлт тарихындағы қаралы ке­зең мүлдем айтылмай жатқан жоқ. 1991 жылы 11 қарашада Қа­зақ­стан Республикасы Жоғар­ғы Кеңесінің 1920-30 жылдар­да­ғы ашаршылық және жаппай қуғын-сүргін себеп­терін зерттеу жөніндегі арнайы комиссиясы құрылды. Тарихшылар қо­лындағы аштық туралы бүкіл материалды жинақтаған комиссия бір жыл бойы зерттеу жүргізіп «Қазақстан 1930-жылдары бастан кешкен ашаршылық геноцидтік сипатта болды» деген қорытындыға келді. Бұл тұ­жырым тарихшылар тарапынан ашық айтылып, бүкіл елге жарияланды.

Әлі де мұрағаттарда шаң басып жатқан дерек көп. Енді жас ғалымдар осыған назар аудар­ғаны жөн. Бұл  аштықты есте жоқ ескі замандағы аңызға балап жүрген қазіргі ұрпақтың тарихи санасын қалыптастыру үшін қажет.

ҚЫЗЫЛОРДА