Радист қазақ қыздары

Кеңес Одағының әскери заң­намалық құжаттарында «әйел азаматтар қажетті жағдайда Қызыл Армия қатарына қо­сым­ша қызметтерге тартыл­сын» деп жа­­зыл­ғанымен, жалпы кеңес әйелінің әскери міндеткерлігі болмады. Алайда соғыстың алғашқы кезеңінде Кеңес әскері орасан зор шығынға ұшырап, 1942 жылдың көктемінен бас­тап Кеңес Одағы қыз-келін­шектерді майданға, тыл­да­ғы өндірістік еңбекке жап­пай мо­билизациялаған. Соң­ғы кезде біртіндеп әскери құ­пия құжаттар ашылып жатыр. Бас қолбасшы Сталиннің 1942 жыл­дың сәуір-қазан айлары ара­лығындағы шығарған 3 бұй­рығының не­гізінде 120 мың әйел байланыс, әуе қорғанысы, құр­лықтағы жаяу әскер қатарына алынғаны бел­гілі болды.

Белгілі ғалым Манаш Қозы­баев өз еркімен май­дан­ға сұ­ранып, өтініш жазған қазақ­стандықтардың 40 пайызы қыз-келіншек болғанын айтады. Қазақстаннан майданға жалпы саны 6-7 мың қыз-келіншек аттанды деген дерек бар. Ал біз­дің ұзақ жылғы зерттеуіміз Батыс Қазақстан облысынан ғана 1 100 жауынгер қыз-келіншек май­данға алынғанын көрсетті.

Кеңес Армиясы құрамында гитлершіл фашизмге тойтарыс бер­ген қазақстандық арасында Ақ Жайық өңірінен шыққан сондай қаһарман қыздарды – радиобайланысшы Ғарифа Рахметова мен Замиха Наушеваны оқыр­манға таныстыра кетейік.

Ғарифа Мәжитқызы Рах­метова 1922 жылы 1 мамырда Ба­тыс Қазақстан облысы, Орда ауда­ны Азғыр ауылында дүниеге кел­ген. Орал педагогикалық инс­титутының физика-математи­ка факультетінің 2-курсында оқып жүрген Ғарифа өз еркі­мен майданға аттанады. Бұл ж­өнінде ол: «Орал қалалық ком­сомол комитеті қаланың оқу орын­дарында және орта мек­­тептердің 9-10-кластарын­да оқып жүрген белсенді жас комсомол қыздарды жинап, митингі өткізді. Сөйтіп Бүкілодақтық Лениншіл Ком­мунистік Жастар Одағы Орта­лық Комитетінің үндеуі тал­қыланып, жас қыздарды Отан қорғау ісіне қатысуға ша­қырды. Митингіде мен топ алдына шығып, өз еркіммен Отан қорғауға баратындығымды ай­тып, қыздарды қатарыма ша­қырдым. Тағы біраз қыз сөз алып, бұл ұсынысымды қуаттады. Сөй­тіп митингіден кейін 600 қыз Ле­нинград қаласынан Оралға эвакуацияланған әскери радиотелеграфшылар дайындайтын училищенің 5 айлық курсына жазылдық. Оралда ай жарым оқыған соң әскери училище Мәс­кеу түбіндегі Мытищи қала­сын­дағы оқу базасына қайта кө­шірілді. Оралдан 600 қыз тиелген эшелонды бүкіл қала халқы шығарып салды», дейді.

Осылайша, Мәскеу түбін­дегі училищеде оқуын жалғас­тырған Ғарифа Рахметова жер­лестері Замиха Наушева, Май­­ра Мақатова, Нұрғаным Байсейітова, Лида Ружейникова, Катя Литовамен бірге 1942 жы­лы қарашада 5 айлық курс­ты тәмамдап, ІІ класты әскери ра­дио­байланысшы мамандығына ие болады. Сөйтіп, Ғарифа Рах­метова мен Замиха Наушева Ка­линин майданында ұрыс жүр­гізіп жатқан І гвардиялық шабуыл­даушы авиациялық кор­пусқа жө­нелтіледі.

«Мен әскери авиация корпусы құрамында 5000 шақырым жа­уын­герлік жолды жүріп өттім. Қарапайым радиотелеграфист қызметін атқарып, әскери тапсырмаларды мүлтіксіз орындадым. 32 438 мәрте әуеге көте­рілген әскери ұшқыштармен біз­дің бөлім арасындағы әуе бай­ланысын үздіксіз қамтамасыз етуге бар күшімді жұмсадым. Ұлы Отан соғысы тарихында біздің І гвардиялық шабуылдау­шы корпустың ерекше орны бар. Корпусқа «Минскілік» деген құрметті атау беріліп, атақты ұшқыштарымыз – А.П.Маресьев, И.М.Березуцкий, И.М.Глухих, Е.М.Горбатюк, В.А.Ореховтың ерліктері тарихқа алтын әріппен жазылып қалды», дейді жауынгер Ғарифа Рахметова.

Ғарифа Рахметова Калинин, Солтүстік-Батыс, Брянск, І, ІІ Прибалтика, І, ІІ Белоруссия майданы және «Багратион» операциясына қатысып, Минск, Липецк, Орел, Брянск, Великие Луки, Логова, Вильнюс, Шау­ляй, Берлин т.б. қалаларды азат еткен.

«1943 жылы қараша айын­да біздің корпус Невель қала­сынан 2-3 шақырым жерде тұр­ды. «Отан үшін» атты майдан газетінен Невель қаласын азат етуге қатысқан 100 және 101-ші ұлттық қазақ атқыштар дивизиясының шабуылы жайлы, жерлесім Мәншүк Мәметованың ерлігі туралы оқып білген едім. Қасыма бір жауынгерді ілес­тіріп, бұдан 1 ай бұрын шай­қас болған жерге келіп, қаза болған жауынгерлердің және топырағы әлі кеппеген, Кеңес Одағының Батыры Мәншүк Мә­метованың жерленген жерін көрдім», дейді бір естелігінде Ғарифа Рахметова.

Радиобайланысшы Ғарифа Рахметова «Әскери ерлігі үшін», «Берлинді алғаны үшін», «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медальдарымен және Бас қолбасшы Сталиннің алғыс хатымен 6 мәрте марапатталды. 1945 жылдың қазан айында соғысты Берлин қаласынан 100 шақырым жердегі Перлиберг елді мекенінде аяқтаған Ғарифа Рахметоваға гвардия сержанты атағы беріледі.

Майданнан оралған соң­ Ғ.Рах­­метова Оралдағы А.С.Пуш­­кин атындағы педаго­гика­лық институтта оқуын жал­ғастырып, оны бітірген соң мектеп мұғалімі, Орал қала­лық комсомол коми­тетінің, об­лыстық, аудандық пар­тия ко­митетінің түрлі деңгей­дегі хатшысы қызметтерін ат­қар­ды. Кейін Мәскеу қала­сын­дағы Бүкілодақтық Мем­лекеттік киноматографис­тер инс­ти­тутының жанындағы жо­ғары мектепті бітіріп, Орал об­лыстық кино басқармасын басқарды. Соғыс ардагері Рамазан Тау­кинмен отау құрып, үш қыз тәрбиелеп өсірді. 1980 жылы республикалық дәрежедегі дербес зейнеткер ретінде құрметті демалысқа шықты.

Зейнеткер Ғ.Рахметова Орал қаласындағы ардагерлер ұйы­мының белсенді мүшесі болды. Орал қалалық депутат­тар кеңесінің 1989 жылғы 23 ші­лдедегі №659 шешіміне сәйкес жас ұрпаққа патриоттық тәр­бие берудегі ерен еңбегі үшін Ғарифа Рахметова «Орал қа­ла­сының Құрметті азаматы» атанды. Ұлы Жеңістің 50 жыл­дығы қарсаңында Елбасы Н.Ә.Назарбаев соғыс және еңбек ардагері Ғарифа Рахметоваға «Отан» орденін тапсырды.

Соғыс салған сырқаты салдарынан Ғарифа Рахметова 2001 жылы 17 тамызда дүниеден озды.

Мәскеуден Берлинге дейін­гі әскери жорықта Ғарифа Рах­метовамен бірге болған 2-клас­ты радиобайланысшы Замиха Наушева 1924 жылы Орал облысы Жаңақала ауданында дүниеге келген. 8 жасында ата-анасынан айырылған ол туыстарының кө­мегімен Орал қаласындағы №4 мектеп-интернатқа орналасады. Кішкентай Замиха мектепте жақсы оқиды, скрипка класына қабылданып, музыкалық аспапты да меңгереді. Замиха 9-сыныпты бітірген жылы Ұлы Отан соғысы басталады.

Жоғарыда айтылғандай, Орал­ға Ленинград қаласынан эвакуацияланып келген әс­кери радиотелеграфшылар училищесіне қабылданған 600 қыздың арасында Замиха Наушева да болады. Училище Мәскеу түбіндегі Мытищи қаласындағы оқу базасына қайта көшірілгенде, Замиха да бірге кетеді. 1942 жылдың қараша айында 5 айлық курсты тәмамдаған Замиха Наушева құрбысы Ғарифа Рахметовамен бірге Калинин май­данындағы І гвардиялық шабуылдау­шы авиа­циялық корпусқа жө­нел­тіледі.

Радиобайланысшы Замиха жауынгерлік өмір жолын былайша баяндайды: «Біздің жауын­герлік жолымыз Ка­линин майданынан басталды. Міндетіміз – радиостанса қызметін басқару еді. Жау біз отырған аймақты жиі нысанаға алып оқ жаудыратын, бомбаның астына алатын. Сондықтан орнымызды жиі ауыс­тырып, жау көзіне түспеу үшін түрлі әдіс қолданып, бүркеніп, ты­ғылатынбыз. Жоғарғы Бас қолбасшының басқаруында болған біздің гвардиялық шабуылдаушы корпус майдандағы шешуші соғыстарға қатысып, бағытын жиі ауыстырып отырды. Біз өзіміздің истребительдер корпусының ұш­қыштарын мақтан етіп жүрдік. Олардың көпшілігі немістің асқан шебер ұшқыштарымен шайқасып, көрсеткен ерлігі үшін батыр атан­ған еді. Ал ұшқыш Алек­сей Маресьевтің есімі соғыс жыл­дарында-ақ әдебиет тарихына жазылған еді».

Жеңіс күнін Берлин түбінде қарсы алған Замиха Наушева жауынгерлік ерлігі үшін Ста­линнің алғыс хатына және «Жауын­герлік ерлігі үшін» медаліне ие болды. Майдангер ана: «Мен, бұл соғыста адамзат баласының қайғы-қасіреті мен төгілген қанын, жер бетінен бір сәтте жойылған ауыл, қала­ларды көрдім. Барлығы көз ал­дымда, оларды сөзбен ай­­тып жеткізу мүмкін емес. Ор­та жас шамасын­да­ғы командир, генерал-лейтенант В.Белецкийдің бізге қарап: «Жалбырақтарым-ау, сендер ер­тең осы соғыстың тарихына кіре­­сіңдер!» дейтіні әлі есімде», дейді.

Елге аман-сау оралған жауын­­гер қыз бейбіт еңбекке ара­ласып, Орал облыстық «Екпінді құрылыс» газетінің баспасында корректор болды. Кейін Орал қа­ла­сындағы тері комбинатының кеп­тіру бөлімінде ұзақ жыл еңбек етіп, зейнет демалысына шықты.

Даңқты батыр Бауыржан Мо­мыш­ұлы бір сөзінде: «Адам­дар бір-біріне қарыздар екенін әрқашан ойлай жүруі керек. Әсіресе Ұлы Отан соғысы арда­гер­лерінің еңбегін ерекше баға­лай білуі қажет. Ер өледі, ел қалады. Есімі ел жүрегінде сақ­талған ер ғана бақытты» деген екен. Жеңіс күнін жақындатуға үлес қосқан қазақтың қаһарман қыздарының жауынгерлік ерлігі мен өнегелі өмірін үлгі етіп, мақ­таныш ету – бүгінгі жас ұрпақ­тың парызы деп білеміз.

Бақтылы БОРАНБАЕВА,

Махамбет Өтемісұлы атындағы Батыс Қазақстан университетінің доценті, тарих ғылымдарының кандидаты