Ұлыбританияны таңдандырған «Ұлы дала алтыны»

Алтай Англияға көшіп бар­ған­дай әсерде болған шығар шет жұрт. Британиялық Кембридж уни­верситетінің Фицуильям мұра­жайында өткен «Ұлы дала алтыны» атты көрме тарихшы қауымның ғана емес, қарапайым адамдардың да ерекше қызығушылығы мен таңданысын тудырды. Елеке сазы, Шілікті қорғандары және Берелдегі патшалар жазығынан табылған бірегей артефактілер­ден тұратын экспозиция әлемге сақ өркениеті мен мәдениеті та­­рихының жаңа беттерін аш­ты. Көрмедегі жәдігерлер ата-ба­ба­ларымыздың тау-кен өнер­кәсібі мен металлургия, ауыл ша­руашылығы салаларын терең меңгергендігін көрсетеді. Сондай-ақ зергерлік өнердің де ерте заманда дамығандығын айғақтайтын жәдігерлер көрмеде көрініс тапты. Мысалы, садақшының қабірінен табылған алтын заттарға қарап, зергердің асқан шеберлігін, металл өндірудің ерте заманда дамы­ғандығын байқауға болады.

Облыс басшысы Даниал Ахме­товтің айтуынша, «Ұлы дала ал­тыны» көрмесі екі мемлекет арасындағы мәдени алмасудың бір бөлігі ғана. Сонымен қатар алдағы уақытта бірлескен жобаларды жүзеге асыру жоспары құрылған екен.

Кембридждегі көрмеге куә бол­ған бри­таниялық журналистер «дәл осы көрме әлем жұртшылығының Орталық Азия көшпенділері туралы ойын өзгертті» деп жарыса жазысты. Өзгертсе, өзгерткендей. Себебі Шығыс Қазақстандағы қазба жұмыстарынан табылған жәдігерлер қазақ мәдениетінің IV-V ғасырлардың өзінде дамып кеткенін көрсетеді. Мәдениеті ғана емес, бабаларымыздың ба­тыр­лығын, ержүректілігін анық аңғаруға болады. Көрмеге келу­шілер экспонаттарды көрумен ғана шектелмейді, қай жерден табыл­ғанынан толыққанды ақпарат алып, қазба жұмыстары жүрген жердің фотосуреттерін тамашалайды.

Фицуильям музейінің дирек­торы Люк Сайсонның пікірін­ше, Шығыс Қазақстандағы архео­логиялық қазба жұмыстарынан шыққан құнды жәдігерлер бұл көрме арқылы Ұлыбританияға және бүкіл әлемге танылуына мүмкіндік мол.

– Бірнеше ай бұрын қазба жұмыстары арқылы әлем тарихын қайта жазып шығудың мүмкіндігі туды. Кембриджде біз үшін ең бастысы – артефактілерді ғана емес, бүкіл археологиялық үдерісті және Қазақстанда қол­данылатын сараптамалық білім­ді көрсету. Бұл Кембридж универ­ситетінің мұражай, туризм және археология мен мұрағаттар туралы ғылым әлеміндегі Шығыс Қазақстандағы әріптестерімен се­ріктестігі тұрғысынан ерекше оқи­ға. Еуропада алғаш рет бұл құн­ды материалдар біздің келу­ші­лерге көрсетілетініне өте қуаныштымыз, – деді Люк Сайсон.

Шығыс Қазақстан облысы­ның әкімі Даниал Ахметов көрме қо­нақ­тарын ілтипатпен қарсы алып, оқиғаның Қазақстан мен Ұлы­бри­тания қарым-қатынастары үшін ма­ңызды екенін атап өтті. Қо­нақ­тарға көрмені кеңінен таныс­тыр­ды. Көрермендердің қызы­ғу­шылығына қарап, Қазақстан мен Біріккен Корольдік арасында мультимәдени қарым-қатынастың орнайтындығына сенім білдірді.

– «Ұлы дала алтыны» екі мем­­лекет арасындағы ынтымақтас­тықты нығайтуға жа­сал­ған тағы бір үлкен қадам. Көрме мейірімділік пен өзара сый­ластықтың жоғары деңгейін көрсетеді. Ол британ­дық ғылыми қауымдастықты ғана емес, ежелгі тарихтың әуесқойларын біздің дәуірімізге дейінгі бірінші мыңжылдықта Ұлы даланы мекендеген көшпелі сақтардың өр­ке­ниетімен таныстырады. Экс­пози­ция біздің ата-бабалары­мыз жа­саған нағыз жау­­һар туынды­лар­ды ұсынады. Бұл жұмыстар ежелгі сақтардың көш­пелі мал ша­руашылығы, тау-кен өнеркәсібі және металлургия саласында біре­гей мәдениеті мен терең білімі бол­ғанын айғақтайды, – деп атап өтті облыс әкімі Даниал Ахметов.

Айта кетсек, көрмеге Берелден, (Катонқарағай ауданы) Елеке сазы обасынан (Тарбағатай ауданы) табылған экспонаттар қойылды. Британия қоғамының назарына ұсы­нылған артефактілерді Шығыс Қазақстанда, біздің дәуірімізге де­йінгі VII-VI ғасырлардағы сақ элитасының қорғандарынан қа­зақ археологтары тапқан. Бұл кезең­ді ежелгі қазақтар тарихындағы «Алтын ғасыр» деп те атайды. Экс­позицияның басты жәдігері 2018 жылы табылған б.з.д. VI-V ға­сырларға жататын – «Алтын адам». Оның киімінде 15 мың алтын зат бар. Қазба жұмыстары кезінде қалдықтары қару-жарақ және әшекей бұйымдармен қоршалып жатқан. Одан бөлек, мифтік жа­нуарларға айналған жылқылар рухани шараның салмағын арттыра түсті. Төрткүл дүниеден жиналған жетекші ғалымдар жоғары баға беріп, «Әлемдік оқиға» деп атап өтті. Экспозицияларды көрген мың­даған халық қазақтың төл тарихымен танысып, таңданып жатыр. Рас, Қара теңізден Орталық Азияға дейінгі аумақты жаулап алған ежелгі сақ тайпаларының алтын әшекейлері, тұрмыста пай­даланған заттары осы күнге де­йін жетіп отыр. Тіпті былғары мен киізден тігілген киімнің қи­қым­дары да табылған. Атап өт­кеніміз, экспонаттардың толық тізімі емес. Әйтпесе, обалардан сақ­тардың отырықшы болғанын дәлелдейтіндей қол диірмен, жер ошақтар да табылған. Яғни скиф­тік сақтардың ұн жасағанын, егін­­шілікпен айналысқанын дә­лел­дейді. Ал көрмеге қойыл­ған құн­ды заттардың көбі өткен жыл­­дары ғана табылған. Көрер­мен­дердің айтуынша, әрбір жәді­гер сан ғасыр өтіп кеткен дә­уір­лерге жетелеп әкеткендей әсер қал­дырды. Салтанатты шара ке­зінде британиялық археолог­тер Шығыс Қазақстан аумағындағы қазба жұмыстарына қатысуға ниет білдіріп, екі елдің ынтымақ­тастығы тек осы экспозициямен шектелмейтінін жеткізді.

– Бұл көрме Англия үшін ерекше болды. Біз оны Кембриджде өткізгеніміз үшін мақтанамыз. Археолог ретінде мұның бәрін өз көзіммен көргеніме өте қуа­ны­ш-­
тымын. Мені екі мың жыл бұ­рын өмір сүрген адамдардың мә­дениеті таңғалдырды. Ойлаңыз­шы, көш­пенділердің егіншілік және өндіріспен қатар айналысқаны қандай ғажап. Орайы келсе, сіз­дерде өтетін археологиялық экс­педицияға қатысар едім, – деді Кем­бридж университетінің археология кафедрасының меңгерушісі Сиприан Брудбанк. Естеріңізге сала кетсек, Фи­цуильям музейінде ұйымдас­ты­­­рылған «Ұлы дала алтыны» экс­­­по­зициясы 2022 жыл­дың 30 қаң­­тарына дейін жұ­мысын жал­ғастырады.

Шығыс Қазақстан облысы