Путин Еуропаны біріктіре ме?

Әр елдің қорқынышы да әр­түрлі. Бұл бұған дейін бастары­нан өткен нәубеттерге ішінара бай­ланысты. Беларусьтың Таяу Шығыстан келген мигранттарды ше­карадан өткізуге талпынуы­мен басы қатып жүрген Поль­ша­ға босқындардың жаңа толқы­ны үрей әкеледі. Франция мен Шве­цияда кибершабуылдар басты қауіпке айналып отыр. Аталған елдер өздеріндегі ұлт­тық сайлауларға Ресей араласа ма деп алаң­дайды. Ал немістер, италия­лықтар және румындар үшін энергия тапшылығы – ең үлкен қорқыныш.

Еуропалықтар сырт­қы қауіпті әртүрлі қабыл­даса да, баршасына төнген үлкен қауіп бір. Немістің ұлы стратегі Карл фон Клаузевиц соғысты саясаттың бас­қа әдіспен жасалуы деп атады. Ук­раина дағдарысының ал­ғаш­қы апталарында көптеген елдің соғыс қаупіне қатысты көзқара­сы ондағы ішкі саясаттан мол мағлұмат берді.

Ұлыбританияны алайық. Көптеген адам премьер-министр Борис Джонсонның Шы­ғыс Еуро­паға кенеттен алаң­дауы оның Украинаның жағ­дайына қам жегенінен емес деп есептейді. Сарап­шылар пікі­рін­ше, бұл қадам – елдегі локдаун кезінде Дау­нинг-стритте түрлі сал­танат­ты кеш өткізгені жөнін­дегі даудан ха­лықтың назарын бұру ниеті­не байланысты. Бұдан басқа дағ­дарыс оған Америка Құрама Штат­тарына «Брекситтен» кейінгі Ұлыбританияның әлі де маңызы бар екенін көрсетуге мүмкіндік береді.

АҚШ президенті Джо Бай­денге келсек, оның бірінші мақ­саты – дағдарыспен күресуге қажетті ресурстар мен уақытты ба­рынша азайту. Ақүй тізгінін ұс­та­ғаннан кейінгі оның миссия­сы орта тапқа пайда әкелетін сая­сатты жүзеге асырып, АҚШ-тың сыртқы саясатын Үнді-Ты­нық мұхиты аймағына және Қытай­мен арадағы кикілжіңге аудару. Дональд Трамптың билік­ке қай­та ораламын деген мәлім­деме­лерінен кейін, түйткіл тек Америк­аның Украина мен Ресей жө­ніндегі саясатына ғана қа­тыс­ты емес. Америкалық демо­кра­­тия­ның болашағына да әсер етеді.

Американың ұстанымы Шығыс және Орталық Еуропа елдерін қатты алаңдатады. Олар Американың нашарлап бара жат­қан саясаты мен Ресейдің агрес­­сиялық әрекетіне қарсы шара қолданбауын құп­таған жоқ. Олардың ең үл­кен қорқынышы – егер ресей­лік танктер Украинаға басып кір­се, олардың келесі баратын жері Таллин, Рига немесе тіпті Вар­шава болуы мүмкін.

Ал Германия, Италия, Аус­трия және Грекия секілді елдер Украина төңірегіндегі жанжал Ресеймен қалыпты қарым-қатынас орнату мүмкін­дігіне кедергі келтіреді деп қауіп­тенеді. Германия Батыс құнды­лықтары, Орталық және Шығыс Еуропа елдерімен ынтымақ­тас­тығы және соғыстан кейінгі паци­фистік дәстүрдің ортасын­да тұр. Осылайша, канц­лер Олаф Шольц Батыс елдерінің көшбасшы­лары­на уәде беріп, Германия соғыс жағдайында берік одақтасқа айналатынына сендіруге талпынады. Сонымен қатар ол кез келген жалпы еуро­па­лық мәселеде басты рөлді алуға ынталы емес.

О.Шольцтың ұстанымы Фран­­ция президенті Эммануэль Макрон­ның ұстанымына мүлде қайшы. Ол дағдарысты еуропа­лық «стратегиялық еркіндік­ті» көрсету мүмкіндігі ретінде қа­рас­тырады. Бұл – Макрон­ның ел тізгінін ұстағалы бергі сая­­си мақсаты. Әрине, Украина дағ­дарысын шешуде көзге түсе­тін көшбасшылық рөлді қолына алған Макрон биылғы көктемде Францияда өтетін президенттік сайлау қарсаңында да өзінің беделін көтере алады.

Еуропалық одаққа мүше мемлекеттер географиясы мен тарихы бойынша бөлінгендіктен, түйт­кілдің түйінін тарқату ұйым үшін оңайға соқпай тұр. Көпшілік ұйымды белсенді емес, әлсіз және жедел әрекет етпейді деп есеп­тейді. Сондықтан қауіп­сіздік тәртібін қорғауды немесе қайта қарауды қаламайды деп есеп­тейтін стереотип көзқарас басым. Сын айтушылар Еуропалық одақ ахуалдың екі бағытта өрбуінен қауіптенеді деп санайды. Бірін­шісі – жаппай соғыс, екіншісі – Ялта 2.0 сценарийі. Мұндай жағ­дайда Ресей мен Америка еуро­па­лық­тармен кеңеспей-ақ Еуропа үшін жаңа келісімге қол жеткізеді.

Бірақ анық көрінетін айыр­ма­шылықтардың астарында бар­­лық еуропалықтың ортақ мүд­десі жатыр. Атап айтқанда, Еуропа­­да­ғы тағы бір соғысты болдыр­­мау­­ға ұм­тылу, НАТО-ға деген сенім­ді сақтау және Украинаны ре­сейлік қамыттың астында қалу­дан құтқару жауапкершілігі. Еур­опалық саясат құрудағы ерек­шелік сол, оның ішкі саяси ба­сымдығын халықаралық дипломатиямен үйлестіре алу қабі­леті. ECFR сауалдамасы кейін­гі бірнеше аптада еуропалық сая­сат­керлер басқыншылыққа қарсы тұру жөнінде ортақ пікір қалып­­тасқанын көрсетіп отыр.

Сонымен қатар еуропалық елдер өздеріндегі мәселелерді шешу­дің тиімді жолдарын табуға кірісті. Көптеген Орталық және Шығыс Еуропа мемлекет­теріне дипломатиялық келіссөз­дер ыңғайсыз екеніне қарамас­тан, олар АҚШ-тың немесе Фран­ция­ның Ресеймен келісім­ге келуіне кедергі келтіруге тырыс­пады. Ал өз кезегінде Мак­рон басқа ел­дермен кеңесіп, еуропалық қауіп­сіздік пен Украи­наның еге­мен­дігіне қатысты келісілген прин­циптерді ұстануға уәде берді.

Оның үстіне, бастапқыда екіұшты жауап беріп, үнсіз қал­ған Германия санкциялардың бәрін салуға дайын екенін біл­дір­ді. Мажарстанның премьер-ми­нистрі Виктор Орбан да осы айдың басында Ресей президенті Владимир Путинмен кездескен кезде, негізінен Еуропалық одақ­тың ортақ бағытын ұстанды.

Еуропаға соғыс қаупі төніп тұрғанын түсінген еуропалықтар ортақ бейбітшілікті сақтап қалу үшін бәріне дайын. Украина ше­карасы маңына әскерін топтас­тыр­ғандағы басты мақсаты бас­қа екеніне қарамастан, Путиннің өзі бай­қаусызда Еуропалық одақ­қа мүше мемлекеттердің басын бірік­тірді. Осылайша, түрлі көз­қарас­тағы елдерді қауіпсіздігі үшін ортақ мүддеге жұмылдырды.

 Марк ЛЕОНАРД,

Халықаралық қатынастар жөніндегі Еуропалық кеңестің директоры, The Age of Unpeace: How Connectivity Causes Conflict (Bantam Press, 2021) кітабының авторы

 Copyright: Project Syndicate, 2022.

www.project-syndicate.org