Санитарлық авиация: Қауіп пе, құтқару ма?

Шалғайдағы елді мекендердегі нау­қастарды қалалардағы ауруха­на­лар­ға жеткізу ісімен шұғылданатын Ұлттық шұғыл медицинаны үйлес­тіру орталығының қызметі қазақс­тан­дық­тар­ға республикалық деңгейде 2011 жылдың сәуірінен бастап ұсынылды. Бұл шұғыл медициналық көмек негі­зі­нен тегін медициналық көмектің ке­пілдік берілген көлемі шеңберінде жүзеге асырылады. Орта есеппен ме­ди­циналық авиация тәулігіне 3-тен 15-ке дейін науқас тасымалдайды.

Ұлттық шұғыл медицинаны үй­лес­тіру орталығына автокөлік­тер­мен тасы­малдауға болмайтын, жай-күйі ауыр пациенттер көмекке жүгіне ала­ды. Сонымен қатар орталық өңір­де­гі дәрігерлер емдеуге қажетті әдіс­теме­лер мен біліктілікке ие бол­ма­ған жағ­дай­да науқасты облыс орта­лық­тарына, ірі қалаларға, астанаға жет­кі­зе­ді. Нау­қас­тардан бөлек санитарлық авиация донорлық органдар мен биоматериалдарды да тасымалдайды.

Ұлттық шұғыл медицинаны үйлес­тіру орталығы басшылығының мәлім­де­уінше, еліміздің әрбір өңірінде об­лыс­тық жедел медициналық жәрдем стан­саларында өңірлік үйлестіруші-дәрігер басқаратын медициналық авиа­ция бөлімшелері бар. Медициналық авиация күштерін тарту қажет болған жағдайда барлық медициналық құжат­та­ма алдымен өңірлік медавиация бө­лімшесіне түседі. Құжаттармен та­ныс­қаннан кейін үйлестіруші дәрі­гер оны Ұлттық шұғыл медицинаны үй­лестіру орталығының диспетчерлік бөліміне жібереді. Жолға шыққан нау­қастың қасында медициналық авиа­­ция мобильдік бригадасының мамандары – дәрігер мен фельдшер болады. Сондай-ақ қажет болған жағдайда білікті маман тартылады.

2021 жылғы 1 қаңтар мен 31 жел­тоқ­сан аралығында ҰШМҮО дис­пет­­черлік қызметіне 3 163 өтінім ке­­ліп түскен. 577 өтініш метео­жағ­дай­­­­лар, техникалық, пациенттің жай-кү­йінің нашарлауы себептеріне бай­­ла­нысты орындалмаған. 2021 жыл­­дың қорытындысы бойынша, ме­ди­циналық авиация 2 586 рейс орындады, оның ішінде 670 науқас тік­ұшақпен, 1 916 науқас ұшақ­пен жет­кізілген. Шетелге 8 рейс жіберіл­ген. Донорлық органдарды тасымалдау үшін Нұр-Сұлтан қаласынан 4 рейс орындалды. Осылайша, жүрек, ба­уыр, екі бүйрек және көз алмасы нау­қастарға дер кезінде жеткізілді. Ме­кеме басшылығының айтуынша, 2021 жылы диспетчерлік қызметке ке­ліп түскен өтінімдер санының 19% па­йызға артқаны байқалады.

Алайда жүйе мен үйлестіру, кезекке қа­тыс­ты сұрақтарды былай қойғанда, нау­қастарды тасымалдауға қажет әуе кемелеріне қатысты мәселелер аз емес көрінеді. Ұшақтардың көбі – кеңестік дәуірден қалған «мұра». ҰШМҮО әуе ­компаниялармен ынтымақтастық шарт­тық негізде жұмыс істейді екен. Меке­менің бізге берген мәліме­тін­де: «Биылға, яғни 2022 жылға меди­ци­на­лық авиация желісі бойынша 9 әуе компаниясымен келісімшарт жасал­ған. Медициналық авиация қыз­меті 33 әуе кемесін пайдаланады. Оның ішінде 13 мамандандырылған ЕС-145 тікұшағы, Pilatus PC-12/47 Е ұша­ғы, екі Як-40 ұшағы, екі L-410 ұша­ғы, 14 Ан-2 және Ан-24 ұшағы бар. Барлық әуе кемесі Қазақстан Респуб­ли­ка­сы­ның Аза­мат­тық авиация ко­ми­те­тінде сер­ти­­фи­катталған», де­лінген.

Мекеме науқастарды тасымалдауға жаңа әуе кемелерін, яғни Pilatus PC-12/47 Е және L-410 ұшақтары, Қазақ­стан­да құрастырылған ЕС-145 арнайы тікұшақтарын қолданады. Алайда күніне 15-ке жуық рейс орындалатынын ескерсек, екі L-410 мен Pilatus PC-12/47 Е ұшағының жеткіліксіз бо­­латыны анық. Мекеме басшысы Арман Баянбаевтың жауабында да ме­дициналық авиация саласындағы өзекті мәселенің бірі – әуе кемелері паркін жа­ңарту екені атап көрсетілген. «Медициналық авиация нысанында медициналық көмек көрсету үшін әуе кемелері паркінің елеулі бөлігін қызмет ету мерзімі ұзақ, ескі ұшақтар құрайды, алайда олар Қазақстан Рес­пуб­ликасы авиациялық реттеушісі арқылы пайдалануға жіберілген. ­Өңір­­­­лер­де медициналық авиацияның қол­­­же­тім­ділігін қамтамасыз ету үшін ел­­дің климаттық жағдайларына және өңір­­лердің әуе айлақ инфрақұ­ры­лы­мы­­ның жай-күйіне бейімделген (талап етілмейтін) әуе кемелері қажет», дейді ор­талық басшысы.

Мәселен, Ан-24 әуе кемесі 1979 жылы құрастырылған. Содан бері есеп­­тесек, бүгінде ұшақтың пайдала­ны­лып жүргеніне 43 жыл болады. Өн­діруші сипаттамасында әуе кемесі бейбіт күнде 30 мың сағат ұшып, 10-15 жыл көлемінде эксплуатацияға жарамды делінген. Одан кейін науқастарды тасымалдауға қолданылып жүрген «жаңа» L-410 ұшағының өндірісі 1980 жылдары тоқтаған. КСРО құлаған кезде одақтас мемлекеттердің еншісінде 750 ұшақ қалыпты. Өндіруші ком­па­нияның мәліметіне сүйенсек, 2012 жылы әлемде L-410 ұшағының 400 да­насы әлі де қолданыста болған. Ал 2017 жылы шымкенттік жүкті әйелге көмекке асыққан дәрігерлері бар Ан-28 ұшағы апатқа ұшырап, 3 экипаж мүшесі мен 2 дәрігердің қазасынан кейін, Азаматтық авиация комитеті бұл ұшақ­тың қолданысына тыйым сал­ған-ды.

2020 жылы БАҚ-та Ұлттық шұғыл медициналық үйлестіру орталы­ғы­ның басшылығы Pilatus PC-12 ұша­ғы­ның таныстырылымына қатыс­қа­ны туралы хабарлар жарияланды. Содан Ұлттық шұғыл медицинаны үйлестіру орталығы арнайы шарт жасалғаннан кейін Pilatus PC-12/47 Е ұшағымен науқастарды тасымалдауды 2021 жылғы маусымнан бас­тағанын мәлімдеді. Алайда бұл ұшақ Нұр-Сұлтан қаласында орна­ласқан өңіраралық ұшуларға ғана арналған. «Ұшақтың крейсерлік жыл­дам­дығы 528 км/сағ, ұшу қашық­ты­ғы 2 700 км. 2021 жылдың 6 айында барлығы 112 ұшу, орташа есеппен айына 16 ұшу орындалды» делінген орталық жауабында. Ал бұл әуе ке­ме­сі республикамыздың кез келген нүк­те­сіне қосымша жанармай құймай-ақ жетуге қауқарлы екенін көрсетеді.

Азаматтық авиация әуе кемелерінің техникалық жай-күйін бақылау және ұшу қауіпсіздігі бойынша қадағалау Аза­маттық авиация саласындағы уә­к­і­летті ұйым – «Қазақстанның авиа­­­циялық әкім­шілігі» АҚ-ға жүк­тел­­ген. Оның жұмысына азамат­тық авиа­­­ция­ның жоғары білікті тех­ни­ка­­лық ма­ман­­дары тартылған. Алай­да аталған ор­талыққа нақты қан­дай тек­серіс жүр­гіз­ген­деріне, ұшақ іс­тен шыққанда оны ауыстыру мәсе­ле­сіне қатысты қой­ған сұра­ғымыз­ға әлі «Қаза­қ­стан­ның авиация­лық әкім­шілігі» АҚ тара­пы­нан жауап беріл­меді.

2021 жылы медициналық авиа­ция­­ның мо­бильдік бригадалары тасы­мал­­даған науқастардың 24 па­йы­зы аку­шерлік практикадағы кезек күт­тір­мей­тін себептер, 24 пайызы балалар патологиясы, 17 пайызы жарақаттар, жазатайым оқиғалар және уланулар, 13 пайызы қан айналым жүйесі аурулары, 13 пайызы жаңа туған нәрестелердің патологиясы, 9 пайызы өзге де аурулар бойынша жүгінген. Десек те, көмек алып үлгермейтін науқастар да бар. 

Қорыта айтқанда, дертіне дауа із­де­ген науқастар Кеңес заманынан қал­ған ұшаққа отырып тәуекел етуге мәжбүр. Ал коммерциялық рейс­тер­дің бағасын әр азаматтың қалтасы көтере бермейтіні өз алдына бөлек мә­селе. Отандық тасымалдаушы Air Astana қызметіне жүгінсе, науқас бір бағытқа ұшса да, қос бағыт билетінің сомасын өтеуге міндетті. Мысалы, Алматы-Ақтау бағытындағы билет құны 800 мың теңге көлемінде. Өйткені борттағы орындық толық өзгер­тіледі, ал оны қайтар бағытта басқа жолаушылар қолдана алмайды. Құрылғанына былтыр 10 жыл толып, 20 мыңнан астам қазақстандықтың ем-дом алуына жағдай жасаған Ұлт­тық шұғыл медицинаны үйлестіру орталығының жетістіктерін айтқанда кемшіліктері де «мен мұндалап» шыға келетіні өкінішті. Халықтың санитарлық авиациядағы мәселелері Аза­маттық авиация комитеті мен тиісті мемлекеттік органдардың назарына ілігеді деген үміті зор.