Ғылымға арналған ғұмыр

Өзінің журналистерге берген сұхбаттарының бірінде Ә.Ны­сан­­баев: «халқымыздың жа­дын­да сондай өзіндік сүбелі ор­ны бар өлке болып саналатын Сыр өңі­ріндегі Қарауылтөбе ауы­лын­да өткен ғасырдың отызын­шы жылдарының аяғында дү­ни­е­ге келдім. Кезінде әкеме бұ­рынғы кеңестік саяси жүйе «ха­лық жауы» деп әділетсіз жала жап­қандықтан, тоталитарлық ре­­­жім­­нің қыспағының қандай бо­ла­­тынын жастайымнан сезініп өстім. Кейін ол кісінің ақталуына қол жеткізгеніме тағдырға риза­лы­ғымды білдіремін, бұл ғұ­мыр­да адам үшін әділдік пен әді­лет­­тіліктің орны ерекше екен. Әділ­­­­дікке қарай ұмтылу – менің өмір­лік қағидатыма айналған еді. Жастайымнан арманым жақ­­­­­­сы ғы­лыми жұмыс пен тартымды ең­бектер жазу арқылы әкеге ескерт­кіш орнату болды. Менің өмірде азамат болып қа­лып­тасуыма, кейін ғылым жолына түсуіме Қатира апам мен Рысты әжемнің сіңірген еңбегі зор. Сон­дықтан оларды әр кезде құр­мет­пен еске аламын. Ал енді өзім көптеген қазақ жастары сияқ­ты білім мен ғылымның ор­дасы болған Алматыға жетуге асық­тым», дейді.

Академик Қаныш Сәтбаевтың басшылығымен әлемге танылған және талай кәсіби шебер мамандар қызмет атқарған Қазақ КСР Ғылым академиясы еліміздегі ір­гелі және қолданбалы зерттеу­лер­ді кеңінен жүргізудің нағыз үлгісі болған және ғылыми кадр­лар­дың шоғырланған Ор­дасы болатын. Қазақ зиялыларының ХХ ғасырдағы көрнекті өкілі, ака­демик, белгілі заңгер Салық Зиманов жетекшілік еткен Ғы­лым академиясына қарасты «Фи­ло­софия және құқық институты­нан» бас­тау алған Әбекеңнің ғы­лы­ми шығармашылығы қазіргі кезеңге дейін табысты жалғасуда. Ол Мәскеуде алдымен 1964 жылы кандидаттық диссертациясын, содан кейін 1975 жылы ғылым фи­­лософиясы бағыты бойынша за­манауи математикалық таным­ның философиялық сипат­та­масын беруге арналған док­торлық диссертациясын сәтті қорғады. Міне, сол тари­хи кезеңнен бері ав­тор­дың қала­мы­нан көп­те­ген монография­лар, ғылыми мақа­лалар дү­ниеге келді және олар әлем­нің 25 елінде жарияланды.

Өткен ғасырдың екінші жар­ты­­сында Қазақстанда бұрын­ғы Кеңес Одағына, одан кеңі­рек ал­ған­да жалпы әлемдік фило­со­фиялық әлеуметке ерекше та­ныл­­­ған, өзін кәсіби мамандар ал­­дында мойындатқан «Алматы фи­лософия мектебі» қалыптасты. Ака­демик Ж.М.Әбділдин бас­та­­ған диалектикалық логикамен айналысатын ғылыми топ­тың ізденістері мемлекет тарапынан да жоғары бағаланды. Міне со­лар­дың бел ортасында білікті маман Әбдімәлік Нысан­баев та болды. Ол философия са­ла­сын­дағы басқа әріп­тес­те­рі­мен бірге өте бедел­ді Қа­зақ­стан Мем­ле­кет­тік сый­лы­ғы­ның лауреаты ата­нды.

Ә.Нысанбаевтың тікелей бас­­­­­­та­­масымен институт ауқы­мын­­­­да Қазақ­станның тәуел­сіз­ді­гін жария­лаған кезеңнің ал­ға­ш­қы жылдарында-ақ, дәлі­рек айтқанда 1991 жылы қазақ фи­­ло­­софиясы мәселелерін ке­шен­ді зерттеуге арналған бөлім ашылды. Әбдімәлік Нысан­баев­тың белсенділік танытуы­мен қа­зақ тіліндегі зерттеу­лер мен қор­ғау­лар көбейе бас­тады. Әбе­кең­нің тіке­лей ұйым­дас­ты­руымен көп­те­ген білікті маман­дар осы игі­лікті іске тартылып, соның нә­ти­жесінде «Қазақ дала­сының ойшыл­дары» деген 4 томдық топтама жарыққа шықты. Кейінгі жылдары «Қазақ фи­ло­со­фиясының тарихы», деген 5 том­дық жинақ дүниеге келді (2012-2017 жж.).

Тәуелсіздікке қол жеткіз­ген­­­­нен бері гуманитарлық білім сала­сында қазақ халқының ұлт­тық санасының, оның диас­по­ра­­сының этникалық мәдение­ті­нің мәселелері өзектене түсті. Со­ның нәтижесінде диаспоратану ғы­лымы қалыптасты, бір­неше ұжымдық еңбектер дүние­ге келді. Мәселен, «Қазақ диас­порасы: бүгіні мен ертеңі», «Еу­ра­зиялық интеграция және қа­зақ диас­порасы», «Жаһан­да­ну жағ­дайындағы шетел қазақ­та­ры­ның құндылықтық әлемі­нің өзгеруі». Қазіргі кезеңде ше­тел­­дегі қандастарымызға қай­та­дан назар аударылып, бай­ла­ныстар бір­те-бірте нығая бастағаны қуан­тады.

Ә.Нысанбаев АҚШ, Гер­ма­ния, Қытай, Түркия, Ресей, Иран, Оңтүстік Корея, Ұлыбритания, Мысыр, Украина, Польша, Бол­га­­рия, Франция және т.б. елдерде өткен беделді халықаралық кон­ферен­цияларда өзінің ғылыми зерт­­теулерінің нәтижелерін көр­нек­ті мамандар алдында жария­ла­ған еді. Еліміздің философияны дамыту саласындағы жетіс­тік­терін әлемдегі ғылыми көп­ші­­лікке лайықты деңгейде таныс­ты­ра білді. Ғылыми ізденістерге «ине­мен құдық қазғандай» деп теңеу берген халқымыз өзінің фи­ло­­софиялық даналығын ежел­ден көркем образдармен жет­кі­зу­ге бе­йім­ділік танытқан.

Ал енді сонымен қатар 1997-2003 жылдары ол Мем­ле­кет бас­шы­сының шеші­мі­­мен «Қазақ энцик­ло­пе­дия­­сының» бас редакторы қыз­ме­тін қоса атқарды. Тә­уел­сіз Қа­зақстанның негізгі кі­тап­­­та­рының бірі болып саналатын көп томдық «Қазақстан» Ұлт­тық энциклопедиясының ал­ғаш­қы төрт томының шығуы үлкен оқиға болды. Сонымен қатар ұлт руханияты үшін аса маңызды «Қорқыт Ата», «Құрманғазы», «Мұхтар Әуезов», «Қазақстан Рес­публикасы. Он жылдық ше­жі­­ресі», «Қазақ», «Қазақстан Рес­пуб­ликасы. Энциклопедиялық анық­тамалық», «Екімыңжылдық дала поэзиясы», «Түркістан» атты ха­­лықаралық энцикло­пе­дия­лар­дың шығуының өзі ұлты­­мызға деген ізгі ниеттің, оның рухани дүниесіне деген өзін­­дік құрметтің көрінісі.

«Мәдени мұра» мемлекеттік бағдар­ламасы халқымыздың ру­­х­а­ни мәдениетін, тілін және та­ри­хын жандандыратын қадам­дардың бірі болғаны анық. Ака­де­мик Әбдімәлік Нысанбаев­тың ғылыми жетекшілігімен осы мем­лекеттік бағдарламаның ауқы­­мында 62 томнан тұратын ең­бектер топтамасы қазақ тілінде жарық көрді. Оның ішінде жиыр­ма том қазақ халқының ежел­­гі дәуірден қазіргі кезеңге де­йін­­гі философиялық мұрасын жи­нақтауға арналды, яғни ұлт руха­ниятының тарихи және фи­ло­­­­софиялық қайнар көздері өз тілі­мізде осы томдарда өрнек­телді. Осы маңызды мемлекеттік бағ­дарлама бойынша 20 том әлемдік философиялық мұраның ең үздік үлгілері мен үзінділері түрінде жинақталып, мемлекеттік тілге тікелей тәржімаланды, әл-Фа­­ра­бидің бұрын жарияланбаған шы­ғармаларының 10 томы және әлемдік психологиялық мұраның 10 томы, студенттерге арналған 2 оқу құралы жарық көрді.

Академик Ә.Нысанбаевтың шы­ғармашылық белсенділігі мен ғылымды ұйымдастырудағы да­рыны мемлекет тарапынан жо­ға­ры бағаланып келеді. Мәсе­лен, 1974 жылы ғалымның еңбектері Ш.Ш.Уәлиханов атын­дағы бі­рін­ші сыйлыққа лайық деп танылды. 1984 жылы ғы­лым мен техника саласындағы Мем­ле­кеттік сыйлық берілді және 1994 жылы «Қазақстан ғы­лы­мы мен техникасына еңбегі сің­ген қайраткер» құрметті атағы бе­ріл­ді. Қазақстан Республикасы Білім министрлігінің Ыбырай Алтынсарин атындағы медалімен (1995), «Достық» (1998) және «Парасат» (2004) ордендерімен, Абылайхан (1997), Мұстафа Шоқай (2000) алтын медальдарымен марапатталды. 1995 жылы «Қырғыз Республикасы ғы­лымына еңбегі сіңген қайрат­кер» құрметті атағы берілді. 2000 жылы Жәлеләддин Руми алтын медалінің иегері. 2004 жылы «Қазақстан Республикасы ғылы­мын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» белгісімен марапатталды. 2006 жылы «Дарын» ұлттық компаниясының (Моңғолия) «Озат кісі» құрметті атағы беріл­ді және «Түркі әлеміне қосқан үлесі» Халықаралық сыйлы­ғы­ның иегері атанды. 2016 жылы ғалымның таңдамалы ғылыми еңбектерінің 10 томдығы жарық көрді.

Академик Ә.Н.Нысанбаев үл­гі­лі және зиялы отбасының ота­­ғасы. Әбдімәлік Нысанбайұлы халық пен мемлекетімізге, ғы­лым­ның дамуына барынша шы­найы қызмет еткен азамат және ғалым. Жалпы, Жаңа Қазақстанды қалыптастыру дегеніміз өткен тари­хымыздағы құнды нәрсе­лер­ді тарихи жадымызда сақтау деген сөз. Сондықтан жас ұрпаққа өнеге болатын, күнделікті өмірде үлгі тұтатын тарихи тұл­ға­ларымыздың оңды өмірлік тә­жі­ри­белерін, өне­гелі ғұмырын на­сихат­таудан жа­лық­пауға тиіс­тіміз.

Серік СЕЙДУМАНОВ,

Философия, саясаттану және дінтану институтының бас директоры, ҰҒА академигі