Орманмен сырласқан ғалым

Бүгінде ағамыздың жанында жүріп, тәрбиесі мен шарапатын көрген замандастарым ол кісіге қаратып, «кабинеті – кең дала мен қара орман» деген сөз­ді тауып айтып жүр. Те­ңеудің дәлдігі – ол кісінің бүкіл саналы ғұ­­мырын орманға қыз­мет етуге ар­нағанында, оның ішінде 27 жыл бойы Қазақ орман шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтын сел­кеусіз басқарғанында деп білеміз.

Бұл қызметке ол топ етіп түсе қалған жоқ. Алматыдағы Ауыл ша­руашылығы инс­ти­тутын үздік бітірген 1972 жылы жоғарыда аталған ҒЗИ-дің ас­пи­рантурасына қалдырылған. Содан бері бүкіл лауазымдық сатыдан өтіп, қазіргі күні инс­титут директорының кеңесшісі қызметін абы­роймен атқарып жүр. Дәл осыдан кейін аға­мыз Қазақ елінің орман-тоғайы, қа­рағай-қайы­ңымен серіктес сыр­ласып өскен жан десек жара­сады. Ал білікті маманның кез кел­ген әңгімесінің тұжырым түйін­дері орман әлемінің ғылыми нұс­қа­ларына тіреліп, то­қай­ласып жа­татынын да заңдылық деп ұғы­намыз.

Ғылым демекші, орманшы­­­­лық қазақтың дәстүрлі кә­сі­бі емес. Онда ғылыми жаңа­лық ашу тау басынан құдық қаз­­ғанмен пара-пар. Бейнеті мол, кедергісі қи­сапсыз шаруа бұл түсінгенге. Салысты­­рып қарайықшы. Мысалы, ас­тық да­қылдарын, оның жаңа сұ­рып­тарын шығарумен айналы­сатын ғалымдар көктемде еккен дақылының күзде қалай өс­кенін көре алады. Қай же­рінде дұрыс, қай жерінде қате жібергендігін сараптайды. Ал орман шаруашылығында мүлде басқаша реңк қалыптасқан. Ай­талық, орманшы ағаш көшетін отырғызатын болса, оның бой салып өсуін, жапырағының ж­а­йылу­ын, кәдімгі ағаш қалпына енуін қаншама жыл тосуы керек. Сондықтан да ғылымның бұл саласы ғалымнан айрықша төзім­ді­лікті, шыдамдылықты талап етеді.

Біз куә болған мына бір мәсе­лені ма­ңызды санаймыз: 2016 жылы Президент аталған ғы­лыми-зерттеу институтында болды. Астананың жасыл белдеуін қалыптастырып жатқан кезде жас өскіннің түрі мен тегін, будандық аудандастырылуын, сұраныстағы тұқым дайындауды, оған қатысты ғылыми негіздемелер мен ұсы­ныстарды басшылыққа алу қа­жеттігі айтылды. Институт қа­рауын­дағы дендробақ, арборетум мен популетум сияқты буындар бұл ба­ғытта назар саларлық жұ­мыс­тар атқарған.

Ғылым ордасы құрылған бойда профессор В.М.Савичевтің Бурабайдың орман орамдарында өсімдіктердің 500 түріне сы­нақ жүргізуге мүмкіндіктің бар екендігін дәлелдеген жобасы ма­құл­данып, арнайы дендробақ іске кіріскен. Оның аумағы 44,3 гек­тарды алып жатыр. Мұнда өсім­діктің 2 мыңнан астам түрі зерт­телді. Бүгінде соның 30 ұялас тар­мағы мен 95 текті құрайтын 800 түрі сақталып қалды. Жа­ғра­­пиялық тегін тарқатсақ, ден­дробақтағы өскіндердің 25,6 па­йы­зы еуропалық, 22,5-і сібірлік, 21,1-і солтүстікамерикалық, 14,4-і қиыр-шығыстық, 9,2-сі жапон-қытай аумақтық, 7,2 па­йыз­ы ортаазиялық түп тамырға жатады. Бұлар ағаштар, бұталар, саялы өскіндер және жартылай бұтақ тарамдары болып, үш дәлізді төрт топқа бөлінеді.

Дендробақпен қолтықтас ар­­боре­тум мен популетумның та­биғи құндылық­тарымызды есе­леудегі орны да өлшеусіз. Мұн­да жолы түскен кісі өсімдік­тер әлемінің қиял-ғажайып құ­шағына еніп кеткендей тебі­ренері сөзсіз. Табиғаттың қатал­дығына қара­мас­тан, осынау 11 гектарлық ал­қапта аса құнды өсімдіктер жай­қалып тұрады. Қазіргі сақтал­ғанының өзі 350 түрді қам­тиды. Саналуан мақ­сатта пайдаланылатын ағаш­тар­ды айтпағанда, дәрілік шөптер, жұпар гүлдер, саялы бұтақтар, жеміс-жидектердің қалыңдығы қайран қалдырады. Бүгінде Бу­рабай дендробағына қатысты 150-ден астам ғылыми еңбек жазылып, ұжымдық жи­нақ­тарды қоспағанда, 70-ке тарта кітап жарық көрді.

Бірақ институт директоры Мем­лекет бас­шысының алдында бұлардың бірін де айтқан жоқ. Айтқаны мынау: «Орман алабына көзқарастың біржақ-тылығы қынжылтады. Бәрінен де барымызды сақтауға дәнекер болып отырған ғылыми дендробақтың бағы тайғаны өкіндіреді. Соңғы он жылда маңызды ны­санның қаржыландырылуы мүлдем жұ­таң. Орман шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығы жоқ­тан бар жасап отыр. Ға­лымдар да үздіксіз дабылдатуын қояр емес. Алайда селт ет­кендей серпіліс ша­малы». Осы сәтте орманшы ға­лым­ның отаншылдығына, «қа­ра ор­ма­нымыздың» қалыңдай түсуі жолындағы шыр-пырына тәнті болғанбыз. Бұл дабыл көп ке­шікпей «Еге­меннің» араласуы­мен Парламент Сена­тында қа­ралып, тиісті мәселелер көте­рілді.

Академик ағамыз орман ша­руашылығын жүргізудің ғы­лы­ми негіздемелік жүйе­сін қа­лыптастырып, Қазақ­стан­ның әртүрлі табиғи аймақта­­рында ландшафттық құры­лым­­­дағы қорғаныштық орман өсіру, елі­міз­дің орман қоры мен эко­ло­гиялық апат аймақ­та­рындағы (Бал­қаш өңірі, Арал теңі­зі­­нің құрғаған жерлері) агро­ор­ман­ме­лиорациялық қыз­мет­тің тиімділігін күшей­туін, кө­гал­дан­­дыру мақсаттарындағы ал­қа­ағаш­тар түрін көбейту мен оның жерсінуін қамтамасыз ету, тағы басқа маңызды бағыттарда жемісті еңбек етті. Ол 120-дан астам ғылыми жұмыс жариялады. Соның ішінде 3 монография, 2 оқулық, шетелдік беделді басылымдарда нөлдік емес импакт-фактор негіздері тақырыбында жарық көрген мақалалар бар.

Белгілі ғалым 7 инновациялық және авторлық патенттің, 2 арнайы куәліктің иегері. Бұған қоса, жай қарағайдың төрт түрі­нің авторы саналады. Бұдан да бас­қа ғылыми еңбектері академик А.Ба­раев атындағы І дә­­режелі сый­лықпен, халық­ара­лық салалық медальдармен атап өтілді. Ол Ресейдің «Ор­мантану» және «Ор­ман ша­руашылығы ақпараты» жур­нал­дарының редакция алқа­сының мүшесі ретінде де танымал. Мұн­дай биік абыройға ор­манмен бірге тыныстаған, оның сырлы әуенімен қуаттанған адамдар ғана бөленетіні анық.

Бақберген АМАЛБЕК

Ақмола облысы