Елдіктің қайнар көзі – ауыл кластерін дамыту

Осы жағымды өзгерісті қа­пер­ге ала отырып, саяси эконо­мия маманы, ғалым ретінде әзір­леген «Ауыл» бас кластері ‒ Қазақ­станның жарқын дамуының локо­мотиві» атты жобамды бұрын­ғы Мемлекеттік хатшы Қ.Көшер­баев­қа екі жыл бұрын ресми кездесу кезінде табыстағанмын. Өті­ніш орындалған болуы керек, осы жоба бойынша Стра­те­гиялық жоспарлау және реформалау агенттігінің басшыла­ры­нан 2021 жылдың 9 сәуірінде оң жауап алған едім. Сондықтан ауыл тағдырына бейжай қара­май­тын барша қауымға осы ғылы­ми-практикалық жобамды елі­міз­дің бас басылымы арқылы ұсын­ғанды жөн көрдім.

Кез келген әлеуметтік маңызы бар ұсыныс-жобаның ғылыми негіз­делуі – бұлжытпас шарт екені белгілі жайт. Сондықтан да атал­ған жобаның ғылыми-теория­лық негіздемелері ретінде бірнеше маңызды тұжырымдамаға жүгін­дік. Бұлар – «Адамзаттың орнық­ты даму тұжырымдамасы», «Ұда­йы өндіріс теориясы», «Халық­аралық экономикалық қатынастар теориясы», «Жұмылдыру экономикасы теориясы», «Кластерлік даму тұжырымдамасы». Бүгін­гі таңда біршама ұмытыл­ған осы кластерлік даму тұжырым­да­ма­сын автор өзі ұсынып отырған әзір­лемені іске асырудың тікелей әдісі, құралы, тұтқасы ретінде басшылыққа алады.

Не істеу керек? Біріншіден, бар­лық ұлттық кластерлердің іші­нен «Ауыл» бас кластері (АБК) деп аталатын бір бас (до­ми­­нантты) кластерді бөле-жарып айшықтау өте маңызды. Оған барша басқа кластерлер қосалқы клас­терлер (субкластерлер) ретінде жұмыс істеуі керек. Екіншіден, 10 ұлттық басымдықтың ішінен басты басымдықты бөліп көрсе­ту қажат. Ол – «Әділетті әлеу­мет­тік саясат» басымдығы. Үшін­шіден, 10 ұлттық жобаның іші­нен басты жобаны анықтау керек. Оған «Агроөнеркәсіптік кешен» (АӨК) жобасын ұсы­на­мын. Біздің ұсынысымыз Прези­дент­тің «Агроөнеркәсіптік кешен – Қазақстан экономикасы үшін стратегиялық сала» деген пікірімен толық сабақтасып жатыр.

Енді «Ауыл» бас кластерінің құрылымы және оны жүзеге асыру реті қандай деген сұраққа келейік. «Ауыл» бас клас­терінің құрылымы мен жал­пы жұмыс істеу реті төменде берілген конус тектес кескіндемеде айқын көрсетілген. Сегіз қырлы конустың басында ауылшаруашылығының, бүкіл агроөнеркәсіптік кешеннің өзегі, ал егер кеңірек алсақ, ұлттық эко­номиканың және тұтастай қо­ғам­ның іргетасы ретінде «Ауыл» орналасқан.

Конустың сегіз бүйірі «Ауыл» бас клас­теріне қызмет жасап, жұмыс істейтін сегіз қосалқы клас­тер­леріне сәйкес келеді. Олар мыналар: «Жол» қосалқы клас­тері, «Электр жарығымен, газбен жабдықтау» қосалқы клас­тері, «Сумен жабдықтау» қо­сал­қы кластері, «Ауыл құры­лы­сы» қосалқы кластері, «Ауыл­ша­руашылығы техникасы» қо­салқы кластері, «Ауыл­шаруа­шы­лығы өндірісі» қосал­қы клас­тері, «Ауыл­шаруа­шы­лығы өнім­де­рін сақтау, өңдеу, жеткізу» қо­сал­қы кластері. «Ауылдың әлеу­меттік және адами капиталы» қо­сал­қы кластері.

«Ауыл» бас кластері өзінің барлық қосалқы кластерімен «синергия қағидаты» бойынша, яғни бір бағытта бірлесе үйлесімді әре­кет етуі қажет. Сонымен қатар ол ұлт­­тық басымдықтардың, ұлт­­­­тық жобалардың барлық ма­ңыз­ды элементін қандай да бір жол­мен өзіне «бағынышты» да «тә­­уелді» ете қабылдай отырып, өзінің жоғары мұраты мен асыл­ мақсатының толыққанды іске асы­рылуын қамтамасыз етуі тиіс. Осыдан бірнеше тұ­жы­­рым-ұсыныс туындайды: Қа­зіргі Ауыл шаруашылығы минис­трлігі Агроөнеркәсіптік кешен министрлігі (АӨКМ) болып өзгертілуі орынды; АӨКМ Стра­тегиялық жоспарлау және реформалау агенттігімен бірле­сіп, ғалымдар мен мамандарды тарта отырып, Үкіметте бекіту мақсатында «Ауыл» бас кластері туралы ережені (немесе басқа құжатты) әзірлеуге тиіс; АӨКМ-ге оның міндеті ретінде «Ауыл» бас кластерінің қызметін бақылау және қадағалау (мониторинг), реттеу, түзету және үйлестіру жөніндегі барлық өкілет­тік бе­ріледі немесе АӨКМ-нің­ жетек­ші­лігімен ведо­мст­­воаралық үй­лес­тіруші ұйым (кеңес, комиссия) болуы шарт. Ал АБК-нің жұ­мы­сы­на жалпы жетек­шілік жүр­гізу Үкіметке (салалық вице-министрге) жүктелуге тиіс.

Осы бағытта «Ауыл» бас клас­те­рін оңтайлы да тиімді жүзеге асырудың құқықтық-заңна­малық, қаржылық, ұйымдас­тырушылық, ақ­па­рат­тық, басқарушылық инс­титуционалдық тетіктерін жарақ­тау – өз алдына бөлек әңгіме.

«Ауыл» бас кластерінен күті­летін нәтижелер қандай болмақ? Енді осыған тоқталып өтейік.

Экологиялық нәтижелер. Әлем­­­дегі озық экологияға бағыт­­тал­ған өндірістік және инфра­құ­рылымдық техноло­гия­лар­дың негізінде табиғат аялау­шы «Жа­сыл Қазақстанды» қалып­тас­ты­ру мүм­кіндігі туады.

Экономикалық нәтижелер. Қазақстанның барлық абсолют­ті және салыстырмалы артықшы­лық­тарын (ең алдымен орасан бай және алуан түрлі табиғи және ауылшаруашылығы әлеуетін) ұтымды пайдалануға негізделген және ең алдымен еліміздің азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ететін жүйе құраушы, ресурс үнемдеуші, орнықты да синерготиімді ұлттық экономиканы қалыптастыру орын алады. Бұған қоса «акселерация» (жеделдету) және «мультипликация» (көбейту, ұлғайту) қа­ғидаты бойынша АБК елдің ұлт­тық экономикасының барлық басқа базалық құрылымдарын дамытудың жетекші локомотиві рөлін атқарады.

Әлеуметтік нәтижелер. Басын­да алдымен ауыл, содан кейін «муль­­тип­ликативтік (ілеспе-ұл­ғай­­ту) әсері» қағидаты бойынша барлық ауылдан тыс, соның ішінде еліміздің қала тұрғын­да­ры­ның, әлеуметтік тыныс-тірші­лігінің айтарлықтай жақ­саруы және өмір сүру сапасы мен дең­ге­йінің жоғарылауы орын алады.

Рухани-өнегелілік нәтижелер. Кіндігі, бесігі ауыл болып келген қазақ этносының байырғы рухани-өнегелік құндылықтарын жаңғыртуға жол ашылады.

Демографиялық нәтижелер. Ауыл­дың экологиялық-эконо­микалық, әлеуметтік-эконо­ми­ка­лық және рухани-өнегелік тұр­ғы­дан толыққанды дамуы ауыл еңбегі мен өмір салтының тар­тым­дылығын, беделін артты­ру­ға, сәйкесінше қазіргі мәжбүрлі эмиграцияны азайтуға және иммиграцияны күшейтуге, ретсіз урбанизацияны бәсеңдетуге оң әсер етеді.

Макроөңірлік нәтижелер. Гео­саяси, геоэкономикалық және геоаумақтық қатынастар аясында Қазақстан қуатты және негізінен өзін-өзі қамтамасыз ететін мемлекет ретінде халықаралық қаты­нас­тар жүйесінде біртіндеп нақты егемендікке ие болады.

Жалпыөркениеттік және жал­пымәдениеттік нәтижелер. Ұсы­нылған әзірлеме-жобаны тиімді жүзеге асыру, сайып кел­генде, әлемдік адамзат қауым­дас­ты­ғы­ның қазіргі және болашақ аясы мен көкжиегінде біздің отанымызды барлық жағынан бірегей және үйлесімді, өзінің абыройлы өткені, қиын-қыстау бүгінгісі және үміттенерлік гүлденген бо­ла­шағы бар қоғамға айналдыратынына сенемін.

Қорытынды ретінде мына­ны баса айтпақпын. «Ауыл» бас кластері қызметінің аталған болжамды нәтижелері өз кезе­гін­де тікелей және жанама түрде Президент қойған аса маңызды міндет – ұлт сапасын жақсартуға барынша оң ықпалын тигізері хақ.

Орақ АЛИЕВ,

«Тұран» білім беру корпорациясының вице-президенті,

ЭҒА академигі