Алаш арыстарының ұстазы болған ауыл молдасы туралы не білеміз?

Осы орайда, мына бір дерекке назар ау­дарсақ. Жоғарыдағы азаматтардың бар­лы­ғының дерлік өмірбаяндық жазбаларын­да­ «Ауыл молдасынан оқыған» деген бір сөй­лем жүреді.

Мысалы, үлкен ағартушы Ыбырай Ал­тын­­сарин алғашқы сауатын ауыл мол­да­­сы­нан ашып, соның арқасында 1850 жы­­лы Орынбордағы қазақ-орыс мек­­те­бі­не­ оқуға түседі. Ұлы Абай ше, ол да­ ауыл­ мол­дасынан сауат ашып, кейін Се­мей­де­гі­ Ахмет Риза медресесінде оқы­ғаны айты­­­лады. Баянауылдық ғұ­ла­ма атамыз Мәш­­һүр Жүсіп Көпеев те Камараддин Бижо­­март­ұлы деген ауыл молдасынан сабақ ал­ған.­ Бұған дәлел Мәшекең «Ерей­мен­тау са­пары» атты жырында: «Сұрасаң руымды­ Сүйіндікпін, Болаттан ағып түскен құрыштай-ақ, Баласы Құлбол­ды­ның нағыз текпін, Ұстазым Камар мол­да сабақ алғам» деген жолдар бар. Сол­ сияқты үлкен ілім иесі Шәкерім Құдай­бердіұлының өмірбаянында Абай ағасы­ның­ нұсқауымен бес жасынан бастап, жеті жа­сына дейін екі жыл үзбей ауыл молдасынан оқығаны туралы дерек бар.

Атақты ақын Ғұмар Қараш та ауыл молда­сы­­нан хат танып, одан кейін Жалпақ­тал­ медресесінде білімін жалғастырса, Алаш­орда үкіметінің мүшесі, Дума депу­та­ты,­ заңгер Ахмет Бірімжанов та ауыл­ мол­да­­сының түлегі көрінеді. Ұлт­ ұс­тазы сан­а­лып жүрген Ахмет Байтұрсынұлының өмір­баянында «1882-1884 жылдары­ ауыл молдасынан оқыған» дейтін елеу­сіз­ сөйлем тұр. Ал ұлт қайраткері Әли­хан­ Бөкейханды әкесі тоғыз жасында Қар­қа­ралыға апарып, жергілікті молданың оқу­ына берсе, Мағжан Жұмабайұлы ауыл­ молдасынан сауатын ашып, одан ке­йін бес жыл Қызылжардағы Бегишев мед­ре­се­сінде білімін жалғастырған.

Міржақып Дулатұлы да осы жолмен­ жүр­ген. Жақаңның өмір-тарихын зерт­теу­ші заң ғылымдарының докторы Нұр­лан­ Дулатбеков, бала Міржақып ауыл мол­дасынан хат танып, екі жыл оқығаннан кейін 1897-1902 жылдары орысша оқы­та­тын Мұқан мұғалімнен дәріс алады, дей­ді.­ қазақтың Құлагер ақыны Ілияс Жан­сү­гіров те әуелі өз әкесінен қара танып, одан­ кейін Қарағаш деген жердегі ауыл мол­да­сының алдын көрген. Одан кейін Алма­ты­дағы мұғалімдер даярлайтын курс­қа аттанған. Ал бір жасқа толмай жатып­ әкесінен, алты жасында шешесінен ай­рыл­ған қазақ әдебиетінің ірі өкілі Бейім­бет­ Майлин да ауыл молдасынан оқып сауат­ ашса, дарынды ақын Сәбит Дөнен­таев­ та Қасымқажы Ертісбаев деген ауыл мол­да­сынан білім алған екен.

Күнбатыс Алаш қайраткерлерінің бірі­ Халел Досмұхамедұлы да ағасы Дәулет­үм­беттің ықпалымен ауыл молдасынан хат­ таныса, екінші алашшыл тұлға Жанша Дос­мұхамедов болыстық орыс-қазақ мек­те­біне бармай тұрып, әуелі ауыл молдасынан сауатын ашыпты.

Қазақтың мықты ақындардың бірі – Сұлтан­махмұт Торайғыров та алғашында Мұқан,­ Әбдірахман, Тортай дейтін ауыл мол­да­­ларынан оқыса, танымал ғалым Қаныш­ Сәтбаев пен Әлкей Марғұлан да осы­ жолдан өткен. Атақты Жүсіпбек Айма­уытұлы Бармұхамед деген ауыл молда­сынан үш жыл оқыған. Сол сияқты алаш­шыл тұлға Мәннан Тұрғынбаевтың өмір­баянында, Семейге оқу іздеп келген жас­ Кәмалиден хазіреттен сауат ашып, әрі­ қарай медреседе алты жыл оқығаны тура­лы дерек бар.

Мұндай дерек солтүстік тумалары Сә­бит Мұқанов пен Ғабит Мүсіреповтің де­ өмірбаяндарында жазулы тұр. Екінші дүние­жүзілік соғыстың батыры Бауыржан Момыш­ұлы да алғашында ауыл молдасы­нан­ оқып, арабша хат таныпты. Тіпті заң­ғар­ тұлға Мұхтар Әуезов әуелі өз атасынан ес­кіше сауат ашып, 1908 жылы Семейдегі Кама­раддин хазірет медресесінде оқып, одан­ кейін барып орыс мектебінің дайын­дық­ курсына ауысады. Айта берсек көп.

Бір қызығы, өткен ғасыр басында­ қа­зақ оқы­ғандарын алғашқы болып ұш­тап, үлкен жол­ға бағыттаған ауыл мол­да­ларының бірен­-сараны бол­мас­а көбінің аты-жөні белгі­сіз. Бір таң­данарлығы, мұндай молда­лар күллі қа­зақ даласының қай бұры­шын­да да­ болған. Олар шәкірттеріне еуро­па­лық­ білім бере алмаған шығар, бірақ­ хал­қы­мыздың байырғы ғасырлар бойы­ шың­далған керемет дәстүрлік жүйе­сі­н­ оқытып, қазақы танымның терең­ қай­на­ры­нан сусындатып, соңында құран­ның қара­сын танытқан. Әбу Насыр­ әл-Фараби ата­мыздың трактаттарын­да­ айтылғандай, ауыл­ молдалары шәкірт­те­ріне әуелі білім емес,­ тәрбие яғни адам­гер­шіліктің терең тәлі­мін сіңірген.

Философия ғылымдарының канди­да­ты­ Үмбетхан Сәрсенбин: «Сол кездегі ауыл мол­да­­лары ұлттың тарихы мен әдебиеті, жы­рау­лар поэзиясы, тіпті химия мен астро­номияға дейін оқытқан. Олар Алаш зиялы­­ларының қалыптасуына, мәдени ағарту­шылық жұмыстың жүруіне ықпал етіп, қазақ қоғамына қастандықпен жүр­гі­зілген идеологияға қарсы тұрды» деп жа­зыпты. Бұл өте ақиқат пікір.

Екіншіден, ауыл молдалары қазақ қоға­­мын­дағы өмір сүрудің бұлжымас тетігі бала­лардың болашағын аңдап, сұрыптау жүр­гізіп отырған. Нақтырақ айтқанда, ауыл­ молдасы алдында отырған 20-30 бала­ның қайсысы білімге бейім, қайсысы мал­сақ, қайсысы өнерлі, қайсысы ұғымтал, қай­сысы бойкүйез... бәрін анықтап ауыл ақса­қалына немесе елағасы тұлғаға «мына бала­ның ынтасы зор оқыту керек, ана баланы мал бақтырған дұрыс, ана қара ұл қол­өнерге бейім ұста болсын...» дегендей,­ жет­кіншектердің болашақ әлеуметтік мәр­те­бесін белгілейтін.

Ауыл бай­лары бір-бір ауыл молдасын ұстаған. Оның­ барлық шығынын өздері көтерген. Оры­с ғалымы А.И.Левшин «Қырғыз-қа­зақ немесе қырғыз-қазақ ордасы мен­ далаларының сипаттамасы» атты еңбе­гін­де: «...Құранды арабша ұғатын қырғыз үл­кен­ ақыл иесі болып саналады. Өз тілінде және­ татар тілінде оқып, жаза алатын әр қыр­ғыз кемеңгер деп есептеледі. Хандар, сұл­тан­дар, билер өз жандарына сауатты іс жүргі­зуші, аудармашы ретінде молдалар ұстай­ды» деп бекер жазған жоқ.

Өткен ғасырларда әу басында ресей­лік,­ кейінгі кеңестік отарлаушылар болсын­ ең алдымен қазақ арасындағы «ауыл молдасын» жоюға күш салды. Өйт­кені олар бұл институт көзге аса шалы­на­ бермейтін қарапайым көрінгенімен, ұлт­тың ұстынын ұстап тұрған керемет мек­теп екенін, осы құрылымды бұзса этнос бірлігі ыдырайтынын жақсы білді. Мысалы, ХІХ ғасырда өмір сүрген Ресей барлаушысы П.И.Рычков 1887 жылы Орынборда жарық көрген «История оренбургская» атты еңбегінде: «Әр ру өздерінің ақсақалдары мен дәулетті адам­дарын құрметтейді. Бұл адамдарға ақыл-кеңес беріп, мұсылманшылық қағи­дат­тарын үйрететін арнайы адамдары (ауыл молдасы) бар. Қайсыбір іске ру басы­лары осы кісілер мақұлдаған кезде ғана­ жұмылады...» дейді.

Кеңес өкіметі ең әуелі дінге, соның ішін­де ауыл молдаларына қарсы күресті. Осы мақсатта 1919 жылы «Революция и цер­ковь» журналын және 1922 жылы «Без­божник» газетін шығарды. Осы газет­ қоғам­дық тілшілердің сиезін өткізіп, 1929 жылы «Жауынгер құдайсыздар ода­ғын»­ құрды. Аталған одақты ұлты еврей­ Е.М.Ярославский басқарды. Мұндай құры­лым­ Қазақстанда да пайда болды.

Жауынгер құдайсыздар ұйымына мү­ше­­ болу жағынан қазақтар одақ көле­мін­де­ украин­­дардан кейінгі екінші орынға ие бол­­ды. Нәтижесінде, қазақ қоғамында ауыл­­ молдасының мектебі жойылды. Кеңес­­ билігі орнаған жылдары республика бойын­ша 465 діни ұйым мен мешіт жа­был­са,­­ 1920 жылы Орталық Азияда қыз­мет­ ет­кен 25-30 мың мешіттен 1941 жылы 1 мы­ңы ғана қалған екен. Барлық медреселер жойылып, 47 мың діни тұлғалардан 2 мың­нан азы тірі қалды.

Кешікпей 1937-1938 жылдары жүр­­г­і­­­­­­зіл­ген қуғын-сүргін ең алдымен ауыл­ мол­­­да­сын қырына алды. Өйткені олар­ бұ­лардың көзін жоймай қазақтың ұлт­тық­­­ рухани қайнарын бітей алмас еді. Сөзі­­мізді түйіндеп айтар болсақ, қандай д­а­ бір қоғамдық жүйені әлеуметтік тұр­­ғы­­дан шайқалтпай ұстап тұратын және жүз­деген ғасыр бойы шыңдалған мыз­ғы­мас­ рухани-мәдени ұстындары болады. Со­ның бірі – ауыл молдасы институты. Отар­лаушылар осы жүйені жою арқылы ха­лы­қ­ты рухани ұстынынан айырды. Біз­ сол отарлаудың санамызға сіңген дер­­тінен әлі күнге дейін арыла алмай келеміз.