Ғалымдарымыз будан түйе генетикасын анықтады

Қазақстан ғалымдарының зерт­теуі түйенің қазіргі гене­тикалық құры­лымын түсінуге елеулі үлес қосады. Ғылыми әдебиеттерде бір өркешті және екі өркешті түйелердің генетикасы туралы егжей-тегжей­лі зерттеліп жазылған. Алай­да будандастырылу арқылы өсірілген түйелердің генетикасы әлі зерттеле қойған жоқ. Отандық зерттеушілердің жұ­мысы осы олқылықтың орнын толтырады.

Түйе – ауыл шаруашылы­ғының ет, сүт, жүн өндірісін ғана емес, туризм, спорттық жа­рыстар мен логистика сала­сында да пайдалануға болатын ерекше жануар. Түйе өсіру экономикамыздың ең тиімді сала­ларының бірі, өйткені ол халықтың жүнге, сүтке және етке деген қажет­тілігін толық қамтамасыз етуге мүм­кін­дік береді. Жалпы, түйелер біз­дің эра­мызға дейінгі XV ғасыр­дан бастап кө­лік құралы ретінде қолданылған және 3000-6000 жылдар аралығында қол­ға үйретіле бастаған. Бір өркешті және екі өркешті түйелер сауда ке­руен­дерінде жүк тасымалдауға және әс­кери мақсатта пайдаланылған. Бүгін­гі таңда түйелер көбіне Түркия мен Қа­зақ­станда будандастырылып өсі­ріледі.

Бес гибридті түйенің гене­тикасы туралы тың зерт­теу­ді бірлескен ға­­лым­дар тобы жүргізді. Олардың қа­­та­­рында Мақ­пал Амандықова (жа­нуар­лар генетикасы және цито­ге­не­­тикасы зертха­насының ғылыми қыз­мет­кері), Қайрат Досыбаев (био­логия ғылымдарының кан­дидаты, жануарлар генети­касы және цитогенетикасы зертханасының жетекші ғы­лыми қыз­меткері), Айжан Мұсаева (биология ғы­лым­дарының кандидаты, жануарлар генетикасы және цитогенетикасы зертханасының меңгерушісі), Сайтоу Наруя (ұлттық генетика инс­титуты­ның профессоры, Мишима, Жапония), Жазира Жүнісбае­ва (биология ғы­лым­дары­ның кан­дидаты, Әл-Фа­раби атын­дағы Қазақ ұлттық уни­в­ер­­­си­тетінің молекулалық био­логия және генетика ка­фед­расының меңге­рушісі), Бақыт­жан Бекманов (био­ло­гия ғылымдарының кандидаты, мо­лекулалық генетика зертханасы­ның жетекші ғылыми қызметкері) бар.

Отандық ғалымдар ал­ғаш рет Ал­маты облысында өсі­­рілген бес гиб­ридті түйе­нің жалпы геномдық рет­тілігі (WGS) деректерін бір өр­кешті, екі өркешті және жа­байы түйелердің (WGS) дерек­терімен салыстыра оты­рып жаңа деректер ұсынды. Зерт­теу топтарында барлығы 43 552 164 бір нук­леотидті полиморфизм табыл­ған. Соның ішінде гибридті түйе­лер (3,271,083), жабайы түйелер (2,515,591), бак­териялар (1,244,694) және дро­медариялар (531,224) бар.

Зерттеу нәтижесінде, будандар ге­нетикалық тұрғыдан бір өркешті түйелерге жақын екендігі анықталды. Жаңа деректер сүтқоректілердің ге­не­тикалық ресурстарын әрі қарай зерт­теуге ықпал етеді. Ғалымдар бұл зерт­теулер нәтижелерін жақсы­рақ тү­сі­ну үшін қосымша тексеру жұмыс­та­ры қажет ететінін атап өтті. Ол үшін зерттелетін жануарлардың са­нын көбейту қажет. Соны­мен қа­тар зерттеушілер осы жұмыстың артық­шы­лығы ретінде жобаның жаңа ізде­ністер үшін салыстырмалы дерек бола алатындығын алға тартты.