Қайраткер рухына құрмет

Конференциядан бір күн бұрын түркі әлемінің түгелдігі үшін өмірін сарп еткен ұлт ар­дақтысының кіндік қаны там­ған Наршоқыда ескерткіш белгі орнатылып, Сұлутөбе ауыл­дық округіне қарасты аумақта ұйымдастырылған бұл іс Шо­қай рухын құрметтеудің айқын кө­рінісі болды. Ескерткіш бел­гі қою рәсімінде Түркияның Ми­мар Синан көркемөнер уни­вер­ситетінің профессоры Әбді­уақап Қара күллі түркінің бір­лігін көк­сеген қайраткер еңбегі шет мемлекеттерде жоғары баға­ланатынына айрықша тоқталды. «Қай ұлтта да қайраткер бар. Бі­рақ солардың ішінде сыртта дәріптеліп жататындар тым аз. Мұстафа Шоқай – сондай санау­лылардың бірі. Оның түркі идея­сынан бөлек адамгершілігіне деген ризалық ретінде француз жұрты астанасының төрінен ес­керткіш орнатып, рухына құрмет танытты», дейді ғалым.   

Ескерткіш белгінің ашы­луын­­­да ҚазақстанЖазушылар ода­ғы төр­аға­сының орынбаса­ры, ақын Қа­сымхан Бегманов ке­зін­­де осы Наршоқыдан бастап Но­жан сюр Марнға дейін қайрат­кер ізімен жүріп өткен кезін еске алды. Одан әрі де Берлинге де­йін Шо­қай жолымен сапар шеккен ол әйгілі тұлғаның өміріне қатыс­ты елеусіз деректі де ескерусіз қал­­дырмай таспалаған қаламгер. Осы арқылы шоқайтануға өлшеу­сіз үлес қосқан ақын «Мұстафа Шоқай» атты тарихи драма авторы. 

Елінің азаттығы үшін  күрес­кен түркі жұртына ортақ тұл­ға рухына арналған іс-шараны ұйым­дастырушылардың бірі – қоғам қайраткері, Қорқыт Ата атындағы Қызылорда уни­вер­ситеті «Мұстафа Шоқай» ғы­лыми орталығының жетек­шісі, саяси ғылымдар докторы Әбдіжәлел Бәкір.

– Тарихи тұлғаның кіндік қа­ны тамған Наршоқы топыра­ғы 133 жылдан кейін, шын мәнін­­де, тарихи оқиғаға куә болып отыр. Бұл менің арманым еді, сәті бү­гін түскен екен. Осы үшін де ес­керткіш тасты орнатқан қай­раткердің ұрпағы Гүлбар­шын Зайыроваға, сонау қиырдан біз­дің ниетімізді қолдап келген Әбдіуақап Қараға, бабамыздың жолын жаңғыртқан Қазақстан Жазушылар одағы төрағасының орынбасары, ақын Қасымхан Бегманов бауырларыма, бастаманы іліп әкеткен барша ағайынға алғыс айтамын, – деді Әбдіжәлел Қошқарұлы.  

«Тұтас Түркістан тәуел­сіз­дігін ту еткен Алаш ардақтысы Мұстафа Шоқай 1890 жылы 25 желтоқсанда дүниеге келген» деген жазу түскен алып тастың бір қапталында қайраткердің күрес­ке толы өмірін зерттеушілер­дің аты-жөндері жазылған. Осы күні Сұлутөбе ауылдық округіндегі «Жаназар батыр» кесенесінде Мұстафа Шоқай аруағына құран бағышталып, ас берілді.

Келесі күні жалғасқан «Мұс­тафа Шоқайдың мемлекетшіл­дік мұраты: тарихи тағылым мен сабақтастық» атты халық­ара­лық ғылыми-тәжірибелік кон­ференцияда қайраткер еңбек­теріндегі идеялардың түркі мем­­­лекеттерінің интеграциялану үде­­­рісі мен қазіргі әділетті Қазақ­стан мұраттарымен са­бақ­тас­ты­ғы  ғылыми тұрғыда тал­данды.

Жиында облыстық мәслихат төрағасы, тарих ғылымдары­ның кандидаты Наурызбай Бай­қадамов ХХ ғасырда айтылған Мұс­тафа Шоқайдың мәңгі өл­мес  идеялары – бүгінгі түркі мем­­­ле­­кеттері, оның ішінде Қа­зақ­стан­ның өркениетті және демо­кратиялық ел ретінде ор­ны­ғуы мен дамуының, жаңғы­руы ме­н жаңаруының маңыз­ды мәселелері екенін атап өтті. 

Жиында ҰҒА академигі, Абай атындағы Қазақ ұлттық пе­­да­гогикалық универ­сите­ті­­нің профессоры, тарих ғы­лым­дарының докторы Мәмбет Қой­­гелді «Мұстафа Шо­қай амана­тының бүгінгі ұлт­тық жад­тағы көрінісі туралы» атты баяндамасында Мұстафа Шоқай үл­гісі түркі халықтары үшін маңы­зын ешқашан жоғалтпайтыны­на тоқталды. Ұлы қайраткердің за­мандасы, Украинаның эми­гра­циядағы үкіметінің басшысы А.Я.Шульгиннің Мұстафа Шо­қайдың өліміне байланыс­ты айтқан «Түркістан батыр тұл­ғаларына өз жерінде ескерт­кіш қояр-қоймасын білмеймін, бірақ Мұстафаның туған елі өз жүрегінде оған ешуақытта тозбайтын ескерткіш қоятынына сенемін» деген сөзінің ақиқатқа айналғанын айтқан ғалым конференция қарсаңында облыс әкімі Нұрлыбек Нәлібаевпен кез­­­десуде ескерткіш белгі қо­йыл­ған Наршоқы аймағын турис­тік нысанға айналдыру, облыс орталығына Мария Шоқайға белгі қою жө­нінде ұсыныс айт­қандарын жеткізді.

Мимар Синан көркем өнер университетінің профессоры, та­­­рих ғылымдарының докторы Әбдіуақап Қара «Мұстафа Шо­қайдың пантүркизм, Тұран мем­лекеті және түркі бірлігі туралы пайымдаулар мен тұжырымдар» тақырыбында баяндама жасады. Былтыр қайраткердің осыдан 100 жылдан астам бұрын жа­зылған мақалаларын француз тілінде кітап қылып шығарған ғалым осы жылы туындыны түрік, қазақ және орыс тілдеріне аударып, ол таяуда ғана баспа жүзін көріпті.

Өзбекстан Республикасы Ғы­­­лым академиясы Та­рих инс­­ти­тутының бас ғы­лы­­ми қыз­мет­­­кері, тарих ғылымдары­ның док­торы, профессор Қаһро­мон Раджабов «Мұстафа Шо­қай және Түркістандағы жәдидтік қозғалыс» атты баяндамасында Мұстафа Шоқай идеясы­ның өзбек елінің қайраткерлеріне тигізген ықпалына тоқталды. Күтахия Думлупынар универ­ситетінің доценті, PhD Веджихи Сефа Фуат Хекимоғлы «Мұстафа Шоқайдың 1930 жылдардағы Жапония, Қытай және Шығыс Түркістан туралы пікірлері», Қажыбайрам университетінің профессоры, PhD Хулия Каса­поғлы Ченгел «Алаш рухы», ақын, Қазақстан Жазушылар ода­ғы төрағасының орынба­сары Қасымхан Бегманов «Нар­шоқы – тарихи мекен, Мұс­тафа Шоқай жолының бастауы не­ме­се «Шерлі Түркістан» дастаны­ның тууы», Қорқыт Ата атын­дағы Қы­зылорда университеті «Мұс­­тафа Шоқай» ғылыми ор­та­лы­ғының жетекшісі, сая­си ғылымдар докторы, профес­сор Әбдіжәлел Бәкір «Мұс­та­фа Шо­қай: тәуелсіздікті ту етіп, ұлт­тық­ты ұлықтаған» тақыры­бында баян­дамалар жасады.

Конференция барысында та­­рих ғылымдарының докторы Әбдіуақап Қараның «Кеңес ода­ғының түркі әлемі саясаты. Мұс­тафа Шоқай» атты  зерттеу еңбегі мен академик Мәмбет Қой­гелдінің жетекшілігімен 2022-2023 жылдары жарық көрген «Алаш ісі. 1920-1930 жылдары ОГПУ жүргізген жасанды тергеу ісінің құжат­та­ры мен материалдары» атты кітаптар таныстырылымы жасалды.

Конференция «Мұстафа ­Шо­қай феномені және Түркі халық­тарының  бірлігі идея­сы­ның өмір­шеңдігі», «Мұстафа Шоқай мұралары – ұлт руха­ниятының қайнар көздері», «Мұстафа Шо­қай мұралары отан­­­дық және ше­телдік зерттеу­лер­де» тақыры­бын­дағы сек­ция­лық жұмыстарға жалғасты.

Қызылорда