«Тасқа жазылған тарих» оқырманға жол тартты

Түркі мәдениеті және мұра­сы қорының президенті Ақтоты Райым­құлова: «Мемлекет және қоғам қай­раткері, академик Дархан Қыдыр­әлінің «Тасқа жа­­­зыл­ған тарих» ат­ты кітабы бауыр­лас халықтардың ортақ мұ­ра­ларымызға деген қызы­ғу­шы­­лығын оятарына сенемін. Ме­­нің­ше, Түркі мәдениеті және мұ­расы қоры осындай құнды еңбектер­дің жарық көруіне ұйытқы болу арқылы бүкіл түр­кі жұртының тарихи жады мен мұрасын сақ­тап, оны келешек ұрпаққа аманат­тауға жол аша алады. Осы орайда түр­кі әлемінің ұлттық тарихы мен мәдениетін көпке таныту ісінде Дархан Қыдырәлі­мен бір­лесе жұмыс істегенімізді үл­кен мәртебе санаймыз», деп ал­ғашқы сөзін айтты. Сондай-ақ ол Түр­кі мәдениеті және мұрасы қо­ры Әзербайжан президенті Ильхам Әлиевтің идея­сы­мен құрылып, бү­гінгі таңда Қазақ­стан, Түркия, Қыр­ғызстан се­кілді түркі мемлекеттері пре­зи­денттерінің қолдауымен түр­кі халықтарының арасындағы ­дос­тық қарым-қатынастың та­мы­­рын терең­дету мақсатында кешен­ді жұмыстар жасап жат­қанын мәлімдеді.

Басқосуда сөз алған мемле­кет және қоғам қайраткері Мыр­затай Жол­дасбеков ғылым жо­лын­да академик Дархан Қыдыр­әліні шәкірт тұтаты­нын, екеу­ара зерттеу тақырыптары да ортақ екеніне тоқталып, «Тасқа жазылған тарих» – бәріміз үшін құн­ды еңбек. Мұндай туын­ды барша түр­ік жұртының мә­дениетін жаңғыр­ту­­ға септе­серіне сенемін», деді. Сон­дай-ақ Мырзатай Жолдасбеков ­соң­­­ғы отыз жылдықта ғылыми айналымға «түркі» деген сөздің еніп кеткенін, жер бетіне «түркі» деген халықтың бол­мағанын, сол себепті бұл атауды Ахмет Байтұрсынұлы, Мағжан Жұма­баевтар секілді «түрік» деп дұ­рыс қолдануымыз керектігін ұсыныс етті.

Әзербайжан Республикасы­ның мәдениет министрі Адил Керимлі Дархан Қыдырәлінің түркі халық­тары­ның мәдениеті мен тарихын зерт­теу ісінде аян­бай тер төгіп, Түркі акаде­мия­сының президенті бол­ған кезде де қандас халықтардың ортақ мұрасын зерттеу, насихаттау ісінде табанды қызмет еткенін, «Тасқа жазылған тарих» еңбегі сол бастамалардың жалғасы еке­ніне тоқталды. Азия кеңесінің бас хатшысы Қайрат Сарыбай түрік халықтарының ортақ мұралары, ортақ тұл­ға­лары көп бола тұра, ға­лым­дар ұқсастықтан гөрі, ұлт­тық ерекшелікке, айырма­шы­лық­тарға мән беруге бейім еке­нін, бұл туыс халықтардың ара­сын алшақтататынын айта келіп: «Бүгін тұсауы кесіліп отырған кітаптар сол олқылықтың орнын толтырады», деді.

Президент кеңесшісі Бауыр­жан Омаров кітап авторы төрт биліктің үшеуінде, яғни заң шығарушы­лық, атқарушылық және ақпараттық билікте же­місті жұмыс атқарғанын, ғалым-академик ретінде де талмай тер төгіп, түркілік танымды қоз­ғайтын, түркі дүниесін одан әрі жақындасты­ра түсетін елшіл­дік сипаттағы елеулі еңбек жазып шыққанын айта келіп, бұл еңбектің ерекшеліктерін санамалап берді:

«Біріншіден, «Тарихты жазу тарихты жасаумен бірдей өзекті», деп автордың өзі айт­қандай, Дархан Қыдырәлі еңбегін қағаз бетіне түсі­руге аса жауапкершілікпен қарай­ды. Монографияның ғылыми аппара­тының ауқымды және мазмұнды болуына жете көңіл бөледі. Беделді ғалым­дардың еңбектеріне сүйене­ді. Сол зерт­теулерді саралай келіп, өзін­дік ой қорытады. Екіншіден, ежел­гі және орта ғасырлардағы біз­дің тек-тамырымызға қатысы бар мем­лекеттік құрылымдар туралы мәліметтер ұсынып, елдің рухын оятады, танымын байыта­ды, ой-өрісін кеңейтеді. Үшінші­ден, ол байырғы түріктердегі «ел» ұғымы мәселесін жан-жақ­ты талдайды. Ел мен мемлекет түсініктерін бөле-жар­май қарастырып, түп-төркініне үңіледі, даму жолдарын айқын­дайды. Төртіншіден, түркі ха­лықтарының танымындағы на­ным-сенімдер туралы мол мә­лі­метке қанықтырады. Арғы-бергі деректерді салысты­рып, салмақтай отырып, өз көз­қа­расын танытып, байлам-ба­йып­тамасын білдіреді. Бесін­ші­ден, түркі дүниесі­нің тұлға­лары, сол тұлғалар шыққан тектер мен тайпалардың таңбалары туралы маңызды деректерді топтас­тырады. Яғни еңбектің ғылы­­­ми ғана емес, фактологиялық сипаты да мейлінше мазмұнды. Алтын­шы­дан, өз ұстанымына берік автор түр­кология ғылы­мында өзіндік орны бар аса бе­делді ғалымдардың ыңға­йы­на жығыла бермейді. Мәсе­леге өз көзқарасын танытады. Мы­са­лы, Ашина атауы туралы бай­лам жаса­ған атақты түрколог Сер­гей Кляшторныйдың пікірі­мен онша келісе қоймайды. Себе­бі оның бұған қатысты тү­йін-тұжырымдары мен дә­лел-дәйектері жеткілікті. Же­тін­шіден, «Тарихты жең­ген ел жасайды дегендей, Америка, Ұлыбритания, Ресей пат­ша­лық­тары әлем тарихын өз қа­лауынша жазды», деп сөз бас­таған Дархан қазақ тари­хы бұр­маланбауы үшін ұлт­тық иммунитетті қарсы қою қа­жет­тігін алға тартады. Өзінің жүйелі жұмыстарын да осы ба­ғытта өрбітеді. Сегізіншіден, ол түркі жазуы мен түркі тари­хының ара қатынасын, өз­ара байланысын зерделейді. Көне жазудың мән-маңызын ұғын­дыру арқылы түркілік ұғым­дарды тоғыстырады. Оны келе­шектегі міндеттерге, ел­дік мұ­раттарға ұластырады. «Біз үшін бітік жазуы тарихымыз ретін­де ұлықталуға тиіс. Ал латын әліп­биі – бізді әлемдік өркениетпен жал­ғастыратын болашағымыз», – деген тиянақты тұжырымы – нақ осының дәлелі».

Қырғыз Республикасы Пре­зи­ден­тінің кеңесшісі Аслан Койчиев «Қыр­ғыз оқы­мыс­ты­лары Дархан Қыдыр­әліні ұлы­лардың жолын жалғаған ой­шыл ғалым ретінде таниды. Содан да болар, қырғыз тілінде жарық көрген «Ташка жазылган тарых» атты кітапты оқырмандар қанын жерге тамызбай оқып жатыр. Алдағы уақытта кітаптың «беташарын» Қыр­ғызстанның астанасы Бішкек қаласында өткізуді ұсынамын», деді.

Бұдан кейін сөз алған ТҮРКСОЙ ұйымы Бас хат­шы­сының Қазақ­стандағы кеңес­шісі, академик Кәрім­бек Құр­маналиев, мемлекет және қо­ғам қайраткері Әділ Ахметов, Л.Н.Гумилев атындағы Еура­зия ұлт­­тық университетінің ректоры, академик Ерлан Сы­дықов, Назар­баев университетінің ­про­фессоры Юлай Шамилоғ­лу сынды азаматтар сөз сөйлеп, қалың оқыр­манға жол тартқан жаңа кітаптар туралы келелі ойларын ортаға салды. Мәсе­лен, «Мазмұндама» баспасы­н­ың басшысы Шыңғыс Мұқан орыс тілінде басылған «Тюрк­ский мир: через призму истории» атты кітаптың қазақ тілін білмейтін жерлестеріміздің ара­сында сұранысқа ие екені­не тоқталып, бұл еңбекті орыс тілі кең қолданысқа ие Орта­лық Азия нарығына шығаруды жоспарлап отырғандарын тілге тиек етті.

Жиын соңында сөз алған кітап авторы, академик Дархан Қыдырәлі Еуразия кеңіс­тігін ен жайлаған жоралы жұр­тымыз елдерді жаулаушы ғана емес, өркениеттерді жалғаушы халық болғанын, тамырын те­реңге тартқан түріктер тарихын тасқа қа­шап жазғанын айта келіп, аталған кітапты «Daşa yazılan tariх» атауымен әзер­­байжан тіліне аударған Аида Эй­вазоваға, «Ташка жазыл­ган тарых» деген атаумен қыр­ғызша сөйлеткен Негизбек Шаб­даналиевтерге және барша іс-шара қонақтарына алғысын білдірді.