Партизан қозғалысының қаһарманы

Сұрапыл соғысқа Сыр өңірінен мың­даған азамат аттаныпты. Оқ-жалыннан аман оралғандары елге келіп, қи­раған тіршілікті қалыпқа кел­тіруге тырысты. Солардың бірі кезінде жау тылына те­рең­дей еніп, талай қауіпті са­пардан аман оралған Давид – Дәуітбай еді. Еңгезердей қазақ баласының ер­лігіне сүйсінген қаруластары оны «партизан Давид» атандырыпты.

Қазір майдангерлер өмі­рін зерт­теп жүрген жергі­лікті өлке­тану­шы Жұмабай Байзақұлы майдангер Дәуіт­­бай Байдәу­ле­товтің 1917 жы­лы Перовск уезі Кеңтүп бо­лы­­­сында дү­ниеге келгенін жазады. Өлке­танушының дерегінше, пар­­­тизан тұрған Қоғалыкөл ауы­лы­­ның өзінен 600-ден аса адам май­­данға аттаныпты. Алғашқы лекте­ барған Дәуітбай жау тылына тұт­­қиылдан ша­буыл жасап, дұш­­­­панға үл­кен шығын келтірген атақ­­­ты С.Ковпак бастаған парти­зан­­­дық қозғалыстың өкілі атанған екен.

Жерлесіміздің жанқияр­лық ерлігі белгілі журналист Л.Монас­­тыр­скаяның осыдан он шақты жыл бұрын «Прикаспийская ком­муна» газетінде жарық көрген «Ратный подвиг казахстанцев» атты мақаласында да аталып өті­леді. «В партизанском соединении дважды Героя Советского Союза Сидора Артемьевича Ковпака, совершившего пять боевых рейдов по глубоким тылам врага общей протя­женностью более 10 тыс. км, в том числе от Путивля до Карпат, в борьбе с оккупантами неоднократно отли­чался казах Д.Бай­дау­летов из Кзыл-Ор­динской области. За проявленное му­жество в ­­пя­ти­ крупных опера­циях в 1942 г. 17 марта 1943 г. он был награжден медалью «Пар­­ти­зану Отечественной войны» I-й ­степени, а за отвагу в по­следую­щих боях Указом Президиума Верхов­ного Совета СССР от 5 января 1944 г. он награж­ден орденом «Отечественной вой­ны II-й степени» деген жолдар Сыр бойынан барған азамат­тың соғыс­ соқпағын сурет­тейді. Осы мақа­лада пар­ти­зан­­­дар құрамында өзге де қа­­зақ­­­­стандық сарбаздармен бір­ге қан­­­шама қауіпті тапсыр­ма­ны тап-тұйнақтай орындап, со­ғыста ерлігімен ерекшеленген қа­за­­­лылық Рысмағамбет Ибра­­­ги­мов туралы да жазылыпты.

Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан май­дан­герлер жайлы «Бес­арықтан Берлинге дейін», «Қоғалыкөл қаһармандары» атты қос кітап шығарған өлке­тану­шы соғыс басталғанша Путивль қала­лық атқару коми­тетінің төр­ағасы болған С.Ковпак бастаған пар­тизандар 26 айлық күресте Украи­­наның, Ресейдің, және Бело­руссия­ның 18 облысын басып өтіп, он мың шақырым жол жүр­генін айтады. Осы уақыт ішін­де 18 мың фашистің көзі жойы­лып, 62 теміржол эше­лоны қи­ра­тылады. Жау­дың ізін аңдыған батырлар 256 көпір мен азық-түлік, киім-кешек және оқ-дәрі сақ­талған 96 қойманы, 2 мұнай кә­сіпорнын талқандапты. Екі жүз шақырымнан артық телеграф, телефон сымдарын үзіп, 50 бай­ланыс торабын, 500-ге жуық ав­токөлікті жояды.

1941 жылдың 22 қыр­кү­йегінде №1 бұйрықпен құ­рылған партизан отряды құрамында небәрі 40-қа тарта жауынгер болыпты. Көп ұзамай олардың қатары кө­бейе берген. Осы қатардағы пар­тизан Давид-Дәуітбайдың жау құрған талай тұзақтан сыты­лып шыққан ептілігі, ұрыс қимылдарын ұйым­дастырудағы батылдығы қару­ластарына үлгі болған екен.

Майданнан кейін туған ауылына оралып, еңбекке кіріскен қаһар­ман соғыс туралы сөзге са­раң бол­ған деседі. Томаға-тұйық ғұмыр кешіп 1978 жылы дүниеден озыпты.

Сын сағатта сынбаған қаһар­мандар бұрын құр­мет төрінен түспейтін. Осы Қоғалыкөл ауы­лы­ның тұрғындары да Дәуітбай ерлігін дәріптеп, «біз даңқты партизанның ауылынанбыз» де­генді мақтан тұтатын. Бірақ қазіргі ұрпақ арасынан олардың есімін де біле бермейтіндер аз емес. Ешкім де, ештеңе де ұмытылмайтыны рас болса, екі майданда да ерлік та­нытқан мыңдаған майдангер рухы дәуірлер өтсе де жаңғыра бе­руі керек.

Қызылорда