Билік жүйесіндегі жаңа теңгерім

Мемлекет басшысы қазіргі қос палаталы парламенттен бір палаталы жүйеге көшіру идеясын алға тартып, жаңа құры­латын Парламентке «Құрылтай» деген тарихи атау беру қажет екенін айтты. Бұл ұсыныс Парламенттің жаңа рөлін елдік дәстүрмен байланыстыру мақсатында жасалған. Осы кезеңде Парламент депу­тат­тарының құзыреттері кеңей­мек. Президент депутат­тар­ға жаңа өкілеттіктер беру, соның ішінде Жоғарғы сот судья­ларын сайлауға қатысты кей­бір құқықтар беру керектігін мәлімдеді.

Сенат аппаратының басшысы Максим Споткай еліміздің саяси жүйесі түбегейлі трансформациясы күтіп тұрғанын айтады.

«Қасым-Жомарт Тоқаев жаңа ұлттық парламенттік модельдің функциялары мен міндеттеріне нақты тоқталды. Атап айтқанда, Құрылтайда 8 комитеттен аспайтын құрылым қалыптастырылып, депутаттар саны 145 адамды құрайды, оның ішінде 3 вице-спикер болады. Конституциялық соттың, Жоғары аудиторлық палата мен Орталық сайлау комиссия­сы­ның барлық мүшелерін таға­йын­­дау Құрылтайдың келісімі­мен ғана жүзеге асырылады. Жоғар­ғы соттың барлық судьялары Президенттің ұсынуы бойынша сайланады. Бұл жаңа Парламенттің шын мәнінде ықпалды институтқа айналуына және жүзеге асырылып жат­қан реформалар шеңберінде заң қабылдау үдерісінің тиімді әрі сапалы болуын қамтама­­сыз етуге мүмкіндік береді» дейді М.Споткай.

Сонымен қатар Сенат депутаты Амангелді Нұғмановтың айтуынша, Президент ұсынған өзгерістер – қоғамның әділетті, орнықты әрі есеп беретін мемлекеттік басқаруға деген нақты сұранысынан туындап отыр, дәл қазіргі уақыт елдің сая­си жаңғыруындағы логикалық әрі уақтылы кезең.

«Парламенттің жаңар­тыл­ған форматы өкілдікті күшейтіп, билік тармақтары арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз етеді, бұл өз кезе­гінде қабылданатын шешім­дердің сапасын арттырады», дейді сенатор.

Ал Президент жанындағы ҚСЗИ Стратегиялық талдау бөлімінің бас сарап­шысы Гүлмира Туканова: «Жаңа Парламент сапасының негізгі кри­терий­ле­рі ашықтық пен инклюзивтілік болуға тиіс», деген пікірін білдірді. Сарап­шының айтуынша, егер референдум барысында оң шешім қабылданса, елде бір палаталы Парламент болады. Дамыған демократиялық жүйелердің негізгі сипат­тамалары – ашық­тық, есеп беру және инклю­зив­тілік. Сондықтан бір палаталы Парламент пен сая­си жүйеде: шешім қабылдау үдерісіндегі ашықтық, депутаттар мен олардың сайлаушылары ара­сындағы өзара әрекеттесу, мүдделерді білдіру және оған қоғамның көпшілігінің қатысуы секілді қасиеттерді қамтамасыз ету маңызды.

«Болашақ реформаның дизайны заңдар мен түзетулерді қабылдау үде­рі­сін­де, заң шығару бастамасы құқығынан бастап, сараптамалық шолу, жұмыс топтарын құру, заң жобасын дауысқа салу рәсі­мі­не дейінгі ашықтықты қам­та­масыз етуі керек. Шешім қабыл­дау­дағы ашықтық, өз кезе­гінде, депутаттар мен сая­си партиялардың өз сайлаушыларымен тиімдірек өзара әрекеттесуіне ықпал етеді, себебі бұл үдерістің барлық кезеңдерін, соның ішінде олардың ұсыныстары мен шешімдерін бақылауға мүмкіндік береді», дейді сарапшы.

Г.Туканованың айтуынша, Парламент­ті пропорционалды өкілдік жүйесі негізінде ғана құру ұсынылғанын ескерсек, саяси партиялардың ішкі сайлауларын реттеу мәселесі туындайды. Бұған олардың пар­­тиялық тізімдерін қалай құратыны, тізімдер ашық бола ма, тізім­дерде болу реті маңызды ма, сондай-ақ сайлау шегіне жеткен жағдайда партия мүшелері арасында орындар қалай бөлінетіні секілді мәселелер кіреді. Осы кезде сая­си партиялардағы демократия мен меритократия қағидаттары ерекше маңызды.

«Қазақстанның праймериз тәжірибесі одан әрі дамуы мүмкін. Сонымен қатар жаңа Парламент азаматтық қоғамның ақпаратқа қолже­тім­ділігін, заң шығару үдері­сіне қатысуын кеңейтуді қамтамасыз етуі керек. Мұны қоғамдық тыңдаулар, парла­менттік пікірталастар мен Парла­мент­­тің онлайн ресурс­тарына қол жеткізу тетіктері арқылы жеңілдетуге болады», деп түйіндеді сөзін ҚСЗИ сарапшысы.

Сондай-ақ сенатор Амангелді Нұғманов Құрыл­­­тайда айтыл­ған Президент­тің Халық кеңесін құру бас­тамасына да тоқталды. Оның пікірін­ше, Халық кеңесінің мәні ерекше. Бұл – мемлекет пен қоғам арасындағы диалог­ті институционалдық тұрғыда бекі­туге, азаматтардың стратегиялық шешім­дерді әзір­­леуге қатысуын кеңейтіп, «еститін мемлекет» қағидатын нығай­туға бағытталған нақты қадам.

«Жалпы алғанда, Құрыл­тайда айтыл­ған бастамалар Прези­дент­тің жүйе­лі реформалар жүргізу, мемлекет­тік егемендікті күшейту, сая­си жауап­кер­шілік пен ұлт бірлігін нығайту бағы­­тын­дағы берік ұстанымын айқын көрсетеді. Бұл – бір реттік шаралар емес, ұзақмер­зім­ді даму мен азаматтардың сеніміне негіз­­делген Жаңа Қазақстанның тұтас архи­тек­турасының ажырамас бөлігі», дейді А.Нұғманов.

Қысқаша айтқанда, V Ұлт­тық құрыл­тай­да ең басты мә­селе сая­си жүйені терең рефор­малау, Парламенттің құры­лымын өзгерту мен жаңа мемлекеттік институт­тар­ды енгізу болды. Соны­мен қатар қоғам­ның мо­раль­дық құнды­лық­тары мен аза­­мат­тардың тең құқықтарына да назар ауда­рылды.