Конституция талаптарына сай неке мен отбасы, ана мен әке және балалар құқығы мемлекет тарапынан қорғалады. Бұл еліміздің демографиялық, экономикалық саясатына оң ықпал жасап, қоғам мүшелерінің алаңсыз тіршілігін, жоспар-мүдделерінің орындалуын қамтамасыз етуге кепілдік береді. Еліміз осы мүмкіндіктер арқылы нығайып, әлемдік қауымдастықпен терезе теңестіріп отыр. Әйткенмен, арамызда осынау қымбат құндылығымыздың қадірін түсірушілер де жоқ емес. Біз Целиноград ауданы прокуроры Ерлан Өтегеновтен осындай жәйттерді баяндап беруін өтінген едік.
Баланың тілін тістеуішпен жұлқылағандар
Мұны «көлденең көкаттылар» емес, он жасар Саят Яценконың туған анасы Светлана Яценко мен оның азаматтық некедегі ері Арман Тынымбаев жасап отыр. Қалың Қараөткел ауылының тұрғындары, мектеп мұғалімдері бұл жайдан хабардар болғанымен, шырқыраған баланың тағдырына немқұрайды қарағандықтан, бұғанасы қатпаған жасөспірімді ел-жұрттың көзінше ұрып-соғу, үйге кіргізбей қаңғыртып жіберу үйреншікті әдетке айналған. Бар айып – Саяттың көше кезіп көмір мен отын жинамайтындығы, темір сынықтарын өткізіп ақша әкелмейтіндігі. Шындығында, мектеп жасындағы баланың қыстың көзі қырауда әр үйдің іргесінен көмір кертіп, айдаладан темір сүйретіп мықшыңдап жүретінін ешкім жоққа шығара алмайды. Жұмыссыздыққа еті үйренген, қол-аяғы балғадай, тойымсыз ата-анасына ол бәрібір жақпай қойды.
Қаншама намысқа тырысып, жасырып-жапқанымен, бірнеше рет соққыға жығылған Саяттың аудандық ішкі істер бөліміне арызданбасқа амалы қалмайды. Бұған өгей әкесінің оны досының үйінде теледидар көріп отырған жерінен үйіне жеткенше ұрып-соққаны ғана емес, жалынғанына қарамастан, тілін тістеуішпен тартқылап қорлағаны әсер етсе керек. Сорлы анасы бұған болысудың орнына қосылып сабағанын қайтерсіз.
Аталған іспен айналысқан аудандық полиция офицері ҚК-нің 107 және 137-баптарымен қылмыстық іс қозғайды. Бірақ, А.Тынымбаевтың әрекетінде қылмыстық құрам жоқ деген уәжбен, оған қатысты істі қысқартқан. Бұған аудандық прокуратура қарсылық жасап, қосымша зерттеу жүргізілді. Көптеген куәгерлерді былай қойғанда Тынымбаевтың өзі Саяттың тілін тістеуішпен тартқылап қанатқаны жөнінде жазбаша түсінік берді. Сондай-ақ, сот-медициналық сараптаманың екі, Қараөткел дәрігерлік амбулаториясы бас дәрігерінің үш бірдей анықтамасы А.Тынымбаевтың әрекетінде 107-бапқа жататын қылмыстың барлығын айғақтайды. Ал, оның Саяттың туған әкесі еместігі жөніндегі ақтау пайым, жұмсартып айтқанда, күлкі тудырады.
Целиноград аудандық соты кәмелетке толмаған баланы сан мәрте ұрып-соғып, зәбір көрсеткені үшін С.Яценко мен А.Тынымбаевты айыпты деп тауып, әрқайсысын үш жылдан шартты түрде бас еркінен айырды.
Ауылдастарын алдағандар
Қазақ елі қашанда болашағын ойлаған. Ол тәуелсіз мемлекетіміздің Конституциясында айшықты жазылып, заңдарымыз бен Президент Жарлықтары негізінде балаларға қамқорлықтың кең көлемді шаралары жүзеге асырылып келеді. Бұл мақсатқа бөлінген қаржы да қомақты. Бір қуаныштысы, әлеуметтік көмектің көлемі жыл санап көбейе түсетін үрдіс қалыптасты. Дегенмен, қолында азын-аулақ билігі барлар осыған да көз алартып, өзі өмір сүріп отырған қоғамның абыройын түсіріп жатқанын айтуымыз керек. Ақмол ауылындағы пошта байланысы торабының бұрынғы бастығы Ербол Малғаждаров пен бұрынғы операторы Жұмекен Махметова солардың қатарында тұр.
Алдын-ала ауыз жаласқан қылмыстық топ айналдырған екі жылдың ішінде ойына келгенді жасап баққан. Әу баста поштаның дүние-мүлкі мен ақша қаражатын талан-таражға салып көреді. Мәселен, 2009 жылдың 15 шілдесінде жүргізілген тексеріс барысында 798098 теңгенің мүлкі мен нақты ақшасы жетпейтіндігі анықталды. Сондай-ақ, мұнда қазынаның ақшасын кез-келген уақытта қарызға алып, қайтарып отыру есебін жүргізетін «қара дәптер» рәсімделіпті. Пошта бастығы дүркін-дүркін 50-70 мың теңгені қол қойып, қалтасына сала берген. Өйткені, ол әйелінің атындағы жеке бизнесін осылайша қаржыландырып отырған.
Малғаждаров пен Махметова еңбекақы алатын күні «қара дәптердегі» қарызды қайтарып отыруға тырысқанымен, ашкөздік бой бермей, әлгі 798098 теңге мойындарына ілініп қалған. Одан құтылудың жолын ауылдастарын алдау жолымен шешуге кіріскен әккілер ешкімді де аямады. Әуелде Е.Шамышеваның 7956 теңге тұрғын үй өтемақысын, Ұлы Отан соғысының ардагерлері Н.Лутченко мен А.Киселенконың әрқайсысынан Жеңіс мейрамы құрметіндегі 10 мың теңгелік мемлекеттік жәрдемақысын қағып түседі. Ал, зейнетақыдан айырылған сансыз қарияның нала-назына жауап беретін күн туатыны қылмыскерлердің ойына да кіріп шықпаған.
«Дәніккеннен құныққан жаман» демекші, енді мемлекеттің балаларға тиісті өтемақысы да жұлмалана бастайды. Азамат А.Юмагулова 2009 жылдың 12 наурызында бала тууы және оның күтіміне байланысты 105000 теңге өтемақы алу үшін жеке есеп-шот ашады. Оның 25 мың теңгесін алып, 80 мың теңгені жинақ кассасына салу үшін Ж.Махметованың қолына ұстатып, жаңа кітапша берілген. Күндердің күнінде, яғни, қараша айында қаражатын тексеріп көргенде, оны басқа адамның алып қойғаны белгілі болады. Тексеріс барысында Махметова оны кіріске алмай, өз мақсатына жұмсағаны анықталды. Сондай-ақ, бала күтіміне байланысты Р.Асқароваға тиісті 43468 теңге, Е.Әміржанованың 70000, А.Ермұханованың 88205, А.Шолақованың 26000, А.Жұмабекованың 19200, Д.Шендердің 80602, Э.Грицкевичтің 63814 теңге ақшасы ұрланған. Оның үстіне асыраушысынан айырылған А.Королеваға тағайындалған 27 мың теңге өтемақысы, К.Қанатбаеваның мүгедек бала күтіміне бағытталған 59200 теңге зейнетақысы қолды болып отыр. Мұның барлығын пошташылар жалған қол қою арқылы иемденген.
Ұзаққа созылған тергеу амалдары кезінде бірнеше азаматтың талап арыздары бойынша қылмыстық іс қозғаудан бас тарту фактілері де орын алды. Бірақ, прокурорлық қарсылық келтіру нәтижесінде, орын алған заңға қайшы әрекеттер толық әшкереленіп, қылмыскерлер тиісті жауапкершілікке тартылды. Целиноград аудандық соты Ж. Махметова мен Е. Малғаждаровтың әрқайсысын 5 жылдан шартты түрде бас еркінен айыруға үкім шығарды.
Жолдаманы жымқырғандар
Қылмыс атаулы үлкен-кішіге жіктелмейді. Әсіресе, балалар мен жасөспірімдерге қатысты заң бұзушылықты ақтау мүмкін емес. Аудандық прокуратура тарапынан жүргізілген тексеріс мектептерде әлеуметтік тұрғыдан қорғалуға тиісті балаларға тиесілі қаржының өз мақсатында жұмсалмайтыны жөніндегі фактілерді анықтады.
2010 жылдың жазында жалпы білім қорынан емдеу-сауықтыру орындарына 60 жолдама сатып алу үшін 858 мың теңге қаржы бөлінген болатын. Бұл орайда ел Конституциясы мен Үкіметтің 2008 жылғы 25 қаңтардағы қаулысы талаптарына сәйкес, әлеуметтік қолдауға мұқтаж және көп балалы отбасылардың балаларына елеулі артықшылықтар белгіленген. Әттегені сол, бұл талап орындала бермейді. Оған көптеген мысал келтірер едік.
Аудандағы №5 орта мектеп басшылығы 17 балаға тегін жолдама бөлу туралы тапсырыс берген. Онда 5 оқушының жетім, 8 баланың тұрмысы төмен, төртеуінің көп балалы отбасынан екендігі көрсетіліпті. Бірақ, жолдамадан бас тарту туралы жазбаша өтініш түспегеніне қарамастан, 7-сыныптағы Ф-ның орнына басқа бала лагерьге жіберілген. Оның үстіне, ауыл әкімі тізімдегі 8 баланың тұрмысы төмен отбасына жатпайтыны жөнінде анықтама беріп отыр. Сол анықтамада ауылда мұндай санаттағы 20 бала болғанымен, ешқайсысы тізімге қосылмағаны жазылған.
№9 мектептің директоры 5 жетім баланы демалыс және сауықтыру орындарына тегін жіберу туралы өтініш жасағанымен, олардың орнына басқа балалар демалып келген. Қабанбай батыр ауылындағы мектепте 9 жетім бала оқитынына қарамастан олардың ешқайсысы тізімге ілікпеген. Олардың орнына ауқаттылардың балаларын жөнелту орын алды. Жалғызқұдық мектебіндегі екі жетім, алты аз қамтылған отбасының балаларының орнына өзгелер демалып қайтқан. Аудандағы №9 және №12 орта мектептердің сегіз жетім, бір көп балалы отбасының оқушысы тізімде бола тұра, лагерь қызығынан шеттетілген. Осындай өрескелдік №18 мектепте де орын алды. Бұл орынның жоқтығынан емес, әрине. Олай дейтініміз, «Жұлдыз» сауықтыру мекемесімен 40 баланы қабылдау жөнінде келісім жасалғанымен, онда 38 бала демалған. Бұл біріншіден, мемлекеттік сатып алу шартын бұзу болса, екіншіден көңілі қаяу балаларға тиісті көңіл бөлінбейтінін айғақтайды. Жөнсіздіктің басты себебі, ауданда балалардың жазғы демалысын ұйымдастыру жөніндегі арнайы комиссияның әлі күнге құрылмағандығында екендігі анық.
Аудандық прокуратура «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес туралы» Заңды басшылыққа ала отырып аудандық білім бөлімі бастығына кемшілікті түзету жөнінде ұсыныс жолдады. Осының нәтижесінде аудандық оқу бөлімінің жетекші маманы мен 5 мектептің директоры тәртіптік жазаға тартылды.
Жазып алған Бақберген АМАЛБЕК, Ақмола облысы.