Гендік өзгеріске ұшыраған бактериялар ауруды емдейді

Таяуда жүргізілген сынақ барысында бір топ еріктіге бактериямен байытылған сусын берілді. Оның құрамындағы гендік өзгертілген микроденелер қан құрамында табиғи жолмен пайда болатын қышқылдарды жояды. 

Егемен Қазақстан
26.09.2018 4536
2 Спенсер ГРАНТ, Science Source

Карл ЗИММЕР, «Нью-Йорк Таймс»

Әдетте бұл өздігінен жүретін процесс. Бірақ кейбір адамдардың ағзасы мұндай қабілетке ие емес. Солар үшін бактериямен байы­тылған сусын таптырмас дәріге айналуы мүмкін. 

Бұл сынақ – синтетикалық био­логия деп аталатын ғылым сала­сы­ның жаңа белесі. Жиырма жыл бұ­рын инженерлер электроникаға ден қойғаны секілді, ғалымдар қа­зір тірі ағзалармен айналыса бас­тады. 

Ағзада жасушалар жеке-дара әрекет етпейді. Керісінше, бір­лесе жұмыс істеп, бір-бірін бел­сен­­діріп немесе жойып отырады. Син­тетикалық биологтар осы ерек­шелікті ұтымды пайдаланып, оларға гендік өзгеріс енгізуге талпынып жатыр. 

Қазіргі таңда мұндай тәсіл өнер­кәсіпте кеңінен қолданысқа ие. Көптеген компаниялар өзгер­тілген бактерияларды кішігірім зауыт секілді қолданып, антибиотик­тер мен күрделі қоспаларды киім тігу­де пайдаланып келеді. Ендігі меже – синтетикалық биология арқылы бактерияларды ішкі ағзаны емдеу­ге қолдану. 

Жоғарыда айтып өткен, ерік­тілер ішкен сусын құрамындағы бактерияларға гендік өзгерістер жасалып, фенилкетонурия деп аталатын сирек кездесетін ауруды емдеуге арналған. Мұндай науқасқа шалдыққандар ет пен ірімшік секілді протеині мол тамақтар іше алмайды. Өйткені олардың ағзасы фенилаланин деп аталатын амин қышқылы се­кілді жанама өнімдерді жоюға қа­білетсіз. 

Қан құрамында фенилаланин пайда болса, ондай қышқылдар мидағы нейрондарға зиян тигізіп, дамудың тежелуіне, ақыл-ой кеміс­тігі мен психологияның бұзы­луына әкеліп соғады. Фенил­ке­тонуриядан емделудің жолы – протеині аз тамақ жеп, тағамдық қоспалары бар коктейль ішу. 

Тышқандар мен маймылдарға тәжірибе жасаған Synlogic компаниясы өзгертілген бактерия­лар арқылы фенилкетонурия­мен ауыратын науқастарды емдеу­ге болатынын көрсетті. Биыл­ғы 4 қыркүйекте компания зерттеу­ші­лері дені сау еріктілерге жүр­гі­зіл­ген сынақ қорытындысы оң нәти­же бергенін мәлімдеді. Ен­ді олар фенилкетонуриямен ауы­ра­тын­дарға тәжірибе жасап көр­мекші. 

Synlogic-тың негізін салу­шы­­лардың бірі, Массачусетс тех­но­логиялық институтының синте­тикалық биологы Джеймс Дж.Кол­линс пен оның әріптестері ішек таяқшаларын өзгертіп, белгілі химикаттарды жоятындай етіп қайта жасап шыққан. «Бұл – гендердің шамын жаққан секілді әрекет», дейді Доктор Коллинс. 

Бұған дейін ғалымдар бейім­­делген бактерияларды тағы бір мақсатта қолдануды жоспар­ла­ған. Сол жобаға сәйкес, өзгертіл­ген бак­териялар ауаға тараған био­ло­гиялық шабуылды анықтап, оған жауап ретінде химиялық реакция беруі тиіс-тұғын. Бірақ кейіннен микробиома саласы пайда болды. 

2000-жылдардың ортасында микробиологтар сау адамның іш­кі ағзасында көптеген ағза түр­лері, миллиондаған микробтар өмір сүретінін байқады. Мик­ро­био­ма деп аталатын осын­дай орта­да тұрақты түрде химия­лық реак­циялар жасалып, адам ағ­засы­на керекті процестер жү­зеге асады. Ғалымдар мұндай әре­кет­тің адам ағзасын түрлі аурудан қор­ғай­тынын анықтады. 

Осыдан бастап синтетикалық биологтар өзгертілген бактерия­лар­ды ағзадағы ауруды анық­тай­тын құрал ретінде қаншалықты қол­дануға болатынын зерттеуге кірі­сіп кетті. 

«Микробиома жұмысының әсе­рін бағаламау мүмкін емес», дей­ді доктор Коллинстің бұрынғы сту­денті, Сан-Диего штатындағы Кали­форния университетінде өз зерт­ханасын ашқан Джефф Хасти. «Қысқасы, бұл жаңалық бәрін өз­гертті», дейді ол. 

Қазіргі таңда ғалымдар бактерияны ісікпен күресуге бейімдеп жатыр. Жоба сәтті шыққан жағ­дайда, олар иммундық жасуша­лардың молекулаларын тазалап, қатерлі ісікті жоюға болатыны­нан үміттенеді. Колумбия уни­верситетінің син­те­тикалық биологы Тал Данино: «Адам ағзасындағы бак­терия­ларды өзгертіп, басқа мақсатта пайдалануға мүмкіндік бар екеніне сенемін», дейді. 

Бұлар – бізді іштен емдеуге бейім­­делген микробтар. 

© 2018 The New York Times News Service

Мақаланы аударған Абай АСАНКЕЛДІҰЛЫ,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

14.12.2018

Самал Еслямова «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» атанды

14.12.2018

1991 жылдан бері қазақ жерінде 8,7 миллион сәби дүниеге келді

14.12.2018

Бурабайда «Қансонар-2018» халықаралық турнирі өткізілді

14.12.2018

Еуропа лигасы: плей-оффқа шыққан 16 команда анықталды

14.12.2018

Азаттықты айшықтаған аламан

14.12.2018

Президентке жасалған тартулар

14.12.2018

Батыс Қазақстанда жер қатынастары қызметі электронды форматқа көшті

14.12.2018

«Балуан Шолақ» көрерменімен қауышады

14.12.2018

Мемлекеттік марапаттарға ие болды

14.12.2018

Отырарда Шәмші Қалдаяқов атындағы саябақ пен ескерткіш ашылды

14.12.2018

Қарағанды облысының «Жыл мұғалімі» белгілі болды

14.12.2018

Бүркітшілер олжалы оралды

14.12.2018

Азат елдің бағы да жоғары

14.12.2018

Көк ту рухымызды көтерді

14.12.2018

Мерекеге орай құттықтаулар

14.12.2018

Әл-Айннан олжалы оралды

14.12.2018

Ғасырлар бойы армандаған азаттық

14.12.2018

«Куньлунь РС» клубынан басым түсті

14.12.2018

Оралда «Жаһанша оқулары» өтті

14.12.2018

Әнұранды асқақтатқан саңлақтар

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Baılyq jasaýshy sala

Árbir adam óz úıiniń ishinde qandaı zattar bar ekendigin jáne onyń qaı jerde turǵandyǵyn, qaı shkaftyń ishinde qandaı zattyń jatqandyǵyn, jertólesinde qandaı azyq túrleriniń saqtalyp turǵandyǵyn jaqsy biledi. Sondyqtan eshnársesin shashaý qaldyrmaıdy. Qajetine qaraı paıdalanyp otyrady. Al ózimizdiń ortaq úıimiz – Qazaqstanda qandaı zattar bar ekendigin, ásirese, jerimizdiń astynda qandaı mıneraldyq shıkizat kózderiniń shoǵyrlanǵanyn jáne olardyń qory qandaı ekendigin bilemiz be?

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Nápaqa qaıdan tabylar?

  «Qul bazar» tek qazaqqa arnalǵan sıaqty, 100 paıyz qazaq, qazaqtan basqa ult joq qul bazarda jaldanyp turǵan», dep kújingen jazba oqydym áleýmettik jeliden. Nege? Onyń sebebiniń biri – qazaqtyń kásip ıgerýge kerenaýlyǵynda tárizdi.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Qazaqtyń jylqytaný ilimi

Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń «Uly da­­lanyń jeti qyry» atty maqalasynda, «Atqa miný mádenıeti men jylqy sharýashylyǵy jer júzine Uly daladan taraǵan» degen toqtamdy pikir aıtylypty. Rasynda da, Elbasy atap ótkendeı jylqy mádenıeti men atty miniske úıretýdiń dara tehnologıasy uly dalada qalyptasqany anyq. Iаǵnı, jylqy mádenıetiniń san ǵasyrlyq qalyptasý, damý kezeńderi bıologıalyq jolmen júrgizilgen. Qazirgi tilmen aıtsaq, jylqytaný kóshpeli qoǵamnyń álmısaqtan qanyna sińgen tól óneri hám genetıkalyq jadysynyń keremet týyndysy.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Táýelsizdiktiń tańǵajaıyptary

О́tken joly jazǵan baǵanymyzda («EQ», 21.11.18) Táýelsizdiktiń arqasynda qazaq jastarynyń sporttyń elıtalyq túrlerinen álemdik dodalarda tek sońǵy jyldary ǵana top jaryp jatqan birneshe mysaldaryn keltirgen edik. Sonymen birge qazaq ánderimen, ulttyq áýenmen álemdi aýzyna qaratyp júrgen ánshilerimiz týraly da jazǵanbyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Jekemenshik teatrlar jaıy

Jalpy, kez kelgen halyqtyń mádenıeti men rýhanı damý deńgeıi teatr salasyndaǵy jetistikterimen ólshenetini tarıhtan málim. О́rkenıetti memleketterdegi bir ǵana qalanyń ózinde teatr sany 200-den asyp jyǵylatyndyǵy sonyń buljymas dáleli bolsa kerek-ti.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу