Мәдениетті сақтап қалу жолындағы талпыныс

Аспанды қараңғылық торлай бастағанда жағалауға жиналған әйелдер мен еркектер аумақты соңғы мәрте сүзіп шықты. 

Егемен Қазақстан
31.10.2018 1706
2 Дэвид Маурис СМИТ, «Нью-Йорк Таймс»

Дэвид Маурис СМИТ, «Нью-Йорк Таймс» – Яалангбарра, Аустралия

Бұл – Аустралиядағы ба­йыр­ғы Димурру рейнджерлері тай­пасының кешкі ас ішетін мезгілі еді. Олар ластанған жағажайды талайдан бері тазалап келеді. Көп ұзамай олар ата-бабаларынан қалған әдет бойынша жаңадан ауланған теңіз жәндіктерін отқа қақтап жей бастады. 

Мыңдаған жылдар бойы Йолн­гу аборигендері Аустралияның осы бөлігінде өмір сүріп, орманнан аң аулап, теңізден балық ұстап күнелтті. Бірақ мұнтаздай таза бұл мекен қазіргі таңда ластанып кеткен. Жыл сайын мыңдаған килограмм пластикалық қоқыс пен «елес торы» атанып кеткен балық ұстауға арналған иесіз аулар мұхит суымен жағаны басып қалады. Қоқыс өзімен бірге теңіз тасбақасы, дюгонь мен акула секілді жойылу қаупі бар су жәндіктерін де ала келеді. 

Димурру рейнджерлері – құрлыққа тараған 100-ден асатын байырғы тайпалардың бірі. Олар дәстүрлі тәсіл мен заманауи қорғау әдістерін қолданып, ата-бабасынан мұраға қалған жерді сақтап қалуға талпынып жүр. 

Олар – Карпентария шыға­на­ғындағы Арнэм мекеніндегі аумағы 8500 шаршы шақырым болатын жер мен судың мұрагері және күзетшісі. Рейнджерлер жағалауды қолмен тазалап, мүм­кіндігінше қоқыстарды жинап тастауға тырысады. Бұл міндет ешқашан аяқталмайды, өйткені толқындар күн сайын көптеген қоқысты үйіп тастайды. 

Мәдениеті туған топырағымен біте қайнасқан тұрғындар үшін қоршаған ортаны қорғау тарихын сақтап қалумен бірдей. «Рейнджер болу – өз еліңді қорғау. Мәдениетіңізді жоғалтсаңыз, сіз – ешкім емессіз», дейді 28 жастағы Гата Пура Муннунггурр. 

Осындай арпалысқан күн­дердің бірінде рейнджерлер жаға­жайды үлкен «елес торынан» тазалады. Олар торды құрту үшін қолда бар бүкіл құралдарын – электрлі саймандар, темір арқан, тіпті судың толысуын да қол­данды. Ау жүздеген метрге созылып, кей тұсы бір метрге дейін құмның астында көміліп қалыпты. 

Рейнджерлер судың көтеріліп, күннің ұясына қонғанына қарамастан барын салған, алайда теңіздің деңгейі балтырға жетіп, қас қарайғанда жұмысты тоқтатуға мәжбүр болды. Тор ертең де осында жата береді. Ал олар тағы бір мәрте талпынып көрмек. 

Отаршылдық аустралиялық аборигендердің басым бөлігінің ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келген қасиеті – туған топырағымен байланысын күштеп құртты. Байырғы тұрғындар жер аударылып, олардың мәдениеті заңсыз деп танылды. Ондаған мың жылға созылған дәстүрлі жер басқару жүйесі тоқырады. Соның салдарынан елдің көп бөлігіне өсім­діктер мен жануарлардың, бұта­лардың өртенуі және жерді дұрыс басқармаудың кесірі тиіп жатыр. 

Кейінгі жылдары билік жердің 20 пайызын қайта қалпына кел­ті­рді. Кейбір бұрынғы саябақтар мен қорықтардың нағыз иесі – байырғы тұрғындарға берілді. 2007 жылдан бері байырғы рейнджерлер жерді қорғау мақсатында жұмыс істеп келеді. 

«Елес торын» тазалаймыз деп әуре болған рейнджерлер далаға от жа­ғып, ата-бабаларын талай ар­ман­ға жетелеген теңізге көз тастады. 

«Рейнджер болу – сенімділік ұялатады әрі күшті сезінесің. Мұнда біз әлі жерде өмір сүреміз. Мәдениетіміз аман», дейді аға рейнджер Теренц Вунунгмурра.

© 2018 The New York Times News Service

Мақаланы аударған Абай АСАНКЕЛДІҰЛЫ,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

14.11.2018

Ардақ Әшімбекұлы Мемлекеттік күзет қызметінің бастығы қызметіне тағайындалды

14.11.2018

Б.Сағынтаев Жамбыл облысының білім беру саласының мамандарымен кездесті

14.11.2018

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл мәселелері жөніндегі комиссия отырысы өтті

14.11.2018

Елбасы «Астана Бас жоспары» ғылыми-зерттеу жобалық институтында болды

14.11.2018

Үкімет басшысы Жамбыл облысында болды

14.11.2018

Атыраулықтар жалпыұлттық диктант жазуға қатысты

14.11.2018

Қазақстанның бірқатар өңірлерінде Азаматтарға арналған қоғамдық қабылдаулар өтті

14.11.2018

Қ.Тоқаев: Бюджетті қарау кезінде тек мемлекеттік мүдде үстем болуы тиіс

14.11.2018

Африканың Батыс Сахарасында күрделі тапсырмаларды орындады

14.11.2018

Батыс Қазақстан облысында тағы бірнеше кәсіпорын жалақы өсірді

14.11.2018

Халықаралық балалар шығармашылығы Фестивалінің жеңімпаздары марапатталды

14.11.2018

Батыс Қазақстан облысының Жәнібек ауылында 40 пәтер пайдалануға берілді

14.11.2018

Елбасы кітапханасы ақтөбелік жоғары оқу орнына 350-ден аса кітап тарту етті

14.11.2018

Алматыда мұғалімнің кәсіби құзыреттілігін қалыптастыру мәселесі талқыланды

14.11.2018

Алматы жұртшылығы жалпыхалықтық диктант жазуға қатысты

14.11.2018

Алматыда «Көшпенділер әуені» атты дәстүрлі орындаушылардың ІІ Республикалық байқауы өтті

14.11.2018

Алматыда дәстүрлі «Болат Тұрлыханов кубогі» өтеді

14.11.2018

Бақытжан Сағынтаев Таразда Халықты жұмыспен қамту орталығына барды

14.11.2018

Асқар Мамин өңіраралық семинар-кеңеске қатысты

14.11.2018

Премьер-Министрге «Смарт-Тараз» және Тараз-Хаб жобалары таныстырылды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Mádenıetti adam. Ol kim?

Osy keıde on ekide bir gúli ashylmaǵan kókórim jastarǵa albyrttyqtyń saldarynan jibergen aǵattyǵy men qateligin túzeý maqsatynda apalyq qamqorlyqpen azǵantaı bir aqyl-keńes aıta bastasań, munyńdy muqatý, tuqyrtý dep oılaıtyndaryna túsinbeısiń.  Olardyń bári syndy solaı qabyldaıdy degen pikirden aýlaqpyz árıne, biraq kúndelikti ómirde mundaı jaıtqa jıi tap bolyp jatatynymyz ras endi. Munan soń aldyńǵy tolqyn apalarymyz ben aǵalarymyzdyń aldarynan kese-kóldeneń ótpeı, jumsaǵan jaqtaryna quldyrańdaı usha jóneletin baıaǵy bizdiń kezimizdegi jastardyń eleýsiz ǵana eskertilgen úlkenderdiń áńgimesinen keıin endigári sol kemshilikti qaıtalamaýǵa tyrysatyn elgezektigi, qarapaıymdylyǵy, kishipeıildigi, ıbalylyǵy sanamyzǵa saǵynysh sazyndaı sarqyla oralady. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sotqa silteı salý sán be?

Qara qyldy qaq jaryp, ádildikti aıtqan qazaq bıleriniń bılik qaǵıdasy: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa» negiz­delgeni málim. Qasqaıyp turyp qamshysyn aldyna tastap: «Baı bolsań halqyńa paıdań tisin, batyr bolsań dushpanǵa naızań tısin. Baı bolyp paıdań tımese, batyr bolyp naızań tımese jurttan ala bóten úıiń kúısin» dep Áıteke bıdiń shamyrqanǵany, judyryqtaı jumylǵan Qazybek bıdiń Qońtajyny bılik aıtý kezegi tıgende: «Sózdi óńmenime suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵynan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr»» etshi, «kóreıin» dep turdy. Kórdińiz be, bılik aıtqan adam sózimen de kózimen de, susymen de yqtyra alady eken. Qazaq bıleri dala zańynyń oryndaýshylary bolǵan. Tek ádildikti tý etip kótergen onyń aldynda han da qara da birdeı jaýap bergen.

Дидар Амантай,

Sóz shyǵyny

Qazir sóz aldyǵa shyqty. Rolan Bart kótergen konnotasıa men denotasıa qaıshylyǵy, demek, sózdiń nársege emes, sózge nemese belginiń zatqa emes, belgige silteıtindigi jalǵan sana qalyptastyratyny jaǵdaıdy kúrdelendire tústi. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qazaq otbasy

Otbasy uǵymy – qazaq úshin qasıetti de qadirli. Túbiri − ot, ot jylý beredi, ómir syılaıdy, tirshiliktiń kózi, úıdiń ishindegi «ýildegen» jeldi, «azynaǵan» aıazdy toıtaryp, otbasy ıesine sanalatyn adamǵa baq-dáýlet darytady. Otanasy, otaǵasy degen eki sózdiń arǵy jaǵyna oı jiberseń – qazaqtyń kemeldigine, bárin qysqa baılammen uǵyndyratyn kemeńgerligine kóz jetkizesiń. Sondyqtan da shyǵar, otbasy qaǵıdasynyń qashan da bıik turatyny. Qazaq otbasyn qurǵanda jetesizdikten jerip, kórgensizdikten boıyn aýlaq salǵan. Ata-ana úlgisin alǵa ozdyrǵan.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу